Những câu chuyện ta kể ta nghe

Đa số vấn đề của chúng ta là giữa người với người.

Homo sapiens, loài duy nhất trong giới động vật, sống trong một ngôi nhà của tư tưởng. Con người bị giam hãm trong ngôi nhà ấy nhiều đến mức ngôn ngữ và sự thật bị lẫn lộn, không thể tách rời. Hệ quả là ai cũng thay thế sự thật bằng lời nói và phản ứng với lời nói như thể chúng là sự thật. Đó là cái giá của việc sống trong ngôi nhà của tư tưởng.

Thực tại là điều xảy ra. Mọi thứ khác là chuyện kể.

Chuyện kể là một hình thức tiến hóa của ngôn ngữ. Nó được cấu thành bởi một lý tưởng văn hóa, triết học, tôn giáo, chính trị.

Ứng dụng của câu chuyện là quá nhiều. Nhờ câu chuyện về nguồn gốc tổ tiên, thì chúng ta mới có dân tộc, quốc gia. Nhờ câu chuyện của khoa học, ta mới đặt chân được lên mặt trăng.

Nếu như ngôn ngữ của khoa học được kiểm nghiệm gắt gao, cởi mở và minh bạch, thường dẫn đến cái gọi là đồng thuận khoa học: Ví dụ như công nhận sự tồn tại của Lỗ Đen. Thì ngược lại, ngôn ngữ và những câu chuyện ta thường dùng, lại không được xem xét kỹ lưỡng như vậy.

Thế nên chúng ta bất đồng rất nhiều. Do cái thật sự xảy ra, nó khác với câu chuyện chúng ta truyền đạt cho nhau.

Bạn cho đứa bạn vay tiền. Nó lên mạng khoe mua xe xịn. Tới hạn trả, nó bảo là nghèo quá, hết tiền, khất nợ. Và vòng lặp cứ thế hoài, nó hy vọng bạn sẽ nản mà hết đòi nợ.

Để bớt cảm thấy cắn rứt lương tâm, họ sẽ hợp lý hóa hành động sai trái qua những câu chuyện như: Mình nghèo, mình chỉ lấy một chút, không ảnh hưởng nhiều. Đại loại như vậy.

Những động lực nền tảng của tâm lý con người gồm: sinh tồn, sinh sản, quyền lực, và gắn kết bầy đàn.

Cho nên nếu bạn thắc mắc tại sao họ lại có thể hành xử như vậy, thì lý do tuy phong phú và phức tạp, nhưng chúng cũng chỉ quy về những động lực nền tảng ở trên.

Mà bất cập của ngôn ngữ không chỉ gói gọn trong bất đồng người với người, mà trong mối quan hệ với bản thân, chúng ta cũng kể rất nhiều câu chuyện sai lệch cho tâm trí mình, khiến ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống ta.

Do vậy, bài viết này chủ yếu sẽ làm rõ sự cần thiết của việc cải thiện những câu chuyện ta kể ta nghe.

Nhưng trước hết, hãy xem xét vấn đề của những Đại tự sự, trong mối bất hòa với Đại tự sự, ta mới có thể nhận rõ thêm tầm quan trọng của Tiểu tự sự.

“Đại tự sự” chỉ những câu chuyện lớn, bao quát, mang tính tổng thể, dùng để giải thích lịch sử, xã hội hoặc ý nghĩa của thế giới. Đại tự sự thường được duy trì và thực thi bởi tư duy tập thể.

Ví dụ như “vợ chồng phải chung thủy”, là một đại sự tự.

Thường nếu bạn còn trẻ và suy nghĩ còn đơn giản, bạn sẽ coi câu trên là chân lý. Nhưng thực tế ngoài kia, có nhiều cặp vợ chồng “ông ăn chả, bà ăn nem”, gọi là Hôn nhân Mở. Họ không cần giả dối, và vấn đề ngoại tình, đánh ghen, giết nhau là không tồn tại với họ.

“Con cái phải báo hiếu bố mẹ” cũng là một đại tự sự khác, mà mình không bình luận gì thêm.

Đặc điểm của Đại tự sự là chúng thường được gắn liền với những từ như “chân lý, thiêng liêng, không thể bàn cãi” và sẽ dùng công cụ là Bạo lực (tay chân, lời nói, pháp luật) để duy trì và bảo vệ. Bất cứ tư tưởng nào đi ngược với Đại tự sự đều được coi là mối đe dọa.

Mà Đại tự sự rất cứng nhắc, rập khuôn, thiếu đi sự uyển chuyển với thay đổi của thời cuộc và sự thật, nên càng có nhiều Định kiến, bạn càng khổ.

Đa số vấn đề của ta là do những Đại tự sự như trên, ta bị phụ thuộc tâm lý và thói quen vào chúng, và người xung quanh ta cũng vậy, nên nếu muốn cải thiện cuộc sống, thì cần phải xem xét những Tiểu tự sự của riêng ta, xem chúng có thể tồn tại thế nào bên cạnh các Đại tự sự.

p/s: Cần lưu ý thêm là mình không phê phán và phủ định sự cần thiết của Đại tự sự, nó có rất nhiều cái tốt, và cũng có mặt trái cần bàn đến.

Tiểu tự sự là những câu chuyện cục bộ, cụ thể, của cá nhân hay một nhóm nhỏ. Đặc điểm của nó là mang tính quy mô nhỏ, linh hoạt, có thể thay đổi dựa vào sự thay đổi của thực tế. Cho nên Tiểu tự sự có xu hướng dễ chấp nhận và tôn trọng những câu chuyện khác biệt.

Nếu bạn còn trẻ, bạn từ chối Đại tự sự là “còn trẻ phải cố gắng tích góp, sinh con đẻ cái, làm cho dân giàu nước mạnh”, bạn có Tiểu tự sự là “tôi muốn hưởng thụ tuổi trẻ, tích góp cũng không mua nổi nhà, nên tôi đợi cho bất động sản về với giá trị thật rồi tính sau” thì đó là một ứng dụng của Tiểu tự sự.

Nhưng mang những tư tưởng khác biệt đó, cái giá phải trả là bạn sẽ mâu thuẫn với bố mẹ, người yêu, đồng nghiệp, họ hàng, và bạn bè.

Thường chất lượng cuộc sống phụ thuộc lớn vào vòng quan hệ gần nhất của ta, nên nếu bạn có bố mẹ, người yêu, bạn bè thân có tư tưởng thoáng và tràn đầy tình thương, mình xin chúc mừng bạn. Nhưng chuyện này hơi hiếm, do chúng ta là sản phẩm của nền giáo dục tràn đầy Đại tự sự. Những Đại tự sự thấm nhuần vào đầu ta từ bé rồi, thấm vào máu, vào thói quen, vào cả tiềm thức.

Còn nếu bạn không may, vòng tròn của bạn khá toxic, tràn đầy bạo lực ngôn từ, và bạn cảm thấy cô đơn, do không có bạn bè có chung tư tưởng, thì đây chúng ta bàn tiếp.

Lý thuyết xã hội song song (alternative communities) đã có từ lâu và thực tế được áp dụng nhiều, đó là những cộng đồng, nhóm nhỏ có chung hệ tư tưởng, tìm thấy nhau, sống chung với nhau, hỗ trợ nhau.

Bên cạnh dòng chảy chính là xã hội chính thống, thì những xã hội phi chính thống chính là cách con người tồn tại hài hòa trong dòng chảy chính của xã hội. Ở đó những tư tưởng khác biệt sẽ được kiểm chứng, nếu nó hợp lý, thì dòng chảy lớn sau này cũng sẽ tìm thấy nó.

Ví dụ ở Trung Quốc 200 năm trước, tục bó chân phụ nữ rất phổ biến, thì bạn hãy tưởng tượng có những làng, cộng đồng nhỏ hơn, họ quyết định không bó chân phụ nữ đến mức tật nguyền, hoại tử, và bây giờ dòng chảy chính của xã hội đã từ bỏ hủ tục man rợ đó. Đây là cách xã hội song song vận hành. Tất nhiên bạn có thể nói Trung Quốc thay đổi thể chế, bắt chước các xã hội văn minh hơn, thì nó vẫn đúng với tư tưởng của xã hội song song.

Nếu bạn lập nhóm mê mô tô Yamaha, thì nó dễ.

Nhưng bạn lập nhóm có chung hệ tư tưởng sống, thì tất nhiên nó khó.

Giả sử bạn chung một nhóm bạn, bạn thích một người, nhưng người đó lại có người yêu cùng nhóm, thì bạn gặp rắc rối to đùng. Cái chuyện 2 cậu trai thân nhau, một cậu có bồ, rồi tình bạn tan vỡ chúng ta gặp khá nhiều.

Trong tứ khoái của con người, và cũng là những nhu cầu tâm lý cơ bản là: Ăn, Ngủ, Đụ, Ị. Thì Đụ là hành vi duy nhất bạn làm với người khác. Nên tình dục có thể nói là vấn đề chen vô mối quan hệ người với người khá nhiều.

Một cộng đồng thì cần có chung hệ tư tưởng, có những thành viên nổi bật và tích cực, và cộng đồng đó nên gặp nhau thường xuyên.

Và cộng đồng Spiderum là một trong những thử nghiệm thành công mà mình muốn kể đến.

Spiderum là diễn đàn nơi những người trẻ trao đổi tri thức.

Offline Spiderum là nơi những người trẻ hẹn đấm nhau ngoài đời, à không, gặp nhau trò chuyện.

Mình đã cùng tham gia tổ chức hơn 20 cuộc offline Spiderum tại Sài Gòn, rất là vui, mỗi cuộc gặp kéo dài trung bình 4-5 tiếng, nơi mà ai cũng có tiếng nói, không khí cởi mở và tri thức. Và dần dần có những mối quan hệ thân tình hình thành từ đấy.

Mà gặp nhau không chỉ nói chuyện suông, lý thuyết nhiều cũng chán. Sau này mình còn tổ chức leo núi, phượt Spiderum nữa, và mức độ thân thiết, vui sướng nó lại nhân lên mức độ cao hơn. Khi bạn làm gì chung với những người có chung tần số, nó rất là vui và an toàn.

Thậm chí có lần mình và người yêu đi chung với một cậu cũng là thành viên Spiderum, vì cũng đi với nhau nhiều nên khá thân và tin tưởng. Trong ánh lửa chập chờn và chill chill bên cạnh dòng suối, lúc cao hứng mình có hỏi là bạn gái mình cởi áo để ngực trần cho mát thì có sao không (đã hỏi ý bạn người yêu, bạn ok), thì cậu kia nói ngại lắm nên từ chối. Nhưng cuộc vui vẫn không có cảm giác ái ngại gì, tụi mình vẫn kết thúc cuộc chơi vui vẻ tới hôm sau và sau này vẫn giữ liên lạc, đi chơi với nhau bình thường.

Ý tưởng trên đến từ phim Into the Wild (2007), cảnh nhân vật chính gặp và trò chuyện với 1 cặp đang tắm nắng cởi trần, cả 3 đều rất thoải mái, tự nhiên, mình muốn thử chuyện đó một lần xem sao, đơn giản là vậy.

Vậy nên, Offline Spiderum là một ví dụ nhỏ cho chuyện tìm cộng đồng cho bản thân là khả thi, dù cho bạn có tư tưởng “lệch lạc” thế nào, và mong là mỗi người chúng ta có thêm niềm tin rằng một lúc nào đó, ta sẽ tìm được nơi ta cảm thấy được là chính mình, được cảm thấy an toàn.

***

Bài viết này mang tinh thần truyền cảm hứng là chính, còn cụ thể thay đổi tư duy, cải thiện Tiểu tự sự thế nào, thì mình sẽ viết tiếp ở các bài viết sau, hoặc bạn cũng có thể đọc vài bài mình từng viết trên Spiderum. Link kèm ở dưới đây:

1)

2)

3)

4)