Hậu quả của việc bị "đì" quá lâu: Sự Bất Lực Tập Nhiễm (Learned Helplessness)

Cái này là chương cuối của mấy con cua, hoặc của thằng Minh, nếu nó không nghỉ việc mà chọn ở lại chịu trận.

Lúc mày mới vào, hoặc lúc thằng Minh mới được nhận. Mày thấy cả một cái xô đầy cua. Mày thấy quy trình nó ngu. Mày thấy sếp bất công. Mày là cái "cây anh túc" hăng hái nhất, mày muốn "leo" lên.

Mày đề xuất ý tưởng. Mày lên tiếng trong cuộc họp. Mày "đúng" (như mấy bài trước nói).

Hệ thống bắt đầu "dạy" mày.

- Mày đề xuất ý tưởng? Bị gạt đi. Hoặc tệ hơn, bị "thằng sếp" ăn cắp (Crab Mentality). - Mày lên tiếng vì một "vật tế thần"? Cả đám đứng nhìn mày như thằng điên (Bystander Effect). - Mày cố gắng "đúng"? Mày bị "vật tế thần" (Scapegoating).

Mỗi một lần bị vả, mày vẫn tự nhủ: "Không sao. Cố lên. Lần sau sẽ khác."

Não mày, sau khi bị "vả" 5, 10 lần, nó bắt đầu nhận ra một quy luật: Nỗ lực = Bị trừng phạt. Im lặng = Được an toàn.

Và thế là mày tốt nghiệp. Mày "học" được sự "bất lực".

Cái bi kịch là, khi mày đã "bệnh" cái này rồi, mày sẽ không "hết" được. Kể cả khi hệ thống thay đổi, kể cả khi mày có một cơ hội thực sự để thoát ra (ví dụ: sếp mới về, chính sách mới), mày cũng sẽ không thèm leo nữa.

Mày đã tin 100% rằng mọi nỗ lực đều là vô ích.

Đây là chân dung của thằng Minh, 1 năm sau phiên tòa đó, nếu nó chọn ở lại:

Sự thờ ơ tuyệt đối: Nó trở thành cái bóng trong văn phòng. Sếp chửi? Nó gật. Dự án fail? Nó gật. Công ty có drama? Nó đeo tai nghe vào. Nó không còn cảm xúc. Cảm xúc là thứ xa xỉ, mà "bài học" nói rằng cảm xúc sẽ mang lại đau đớn.

"Làm cho xong" (The bare minimum): Nó trở thành một cái máy zombie. Nó làm chính xác những gì được giao. Không hơn, không kém một milimet. Nó không bao giờ đề xuất. Nó không bao giờ sáng tạo. 9h00 chấm công. 17h00 bấm về. Hết.

Ngừng phàn nàn: Đây là dấu hiệu đáng sợ nhất. Nó không còn cãi, không còn comment gì nữa. Mày phải hiểu, khi một người còn phàn nàn, là họ còn hy vọng mọi thứ sẽ tốt hơn. Đứa đã bất lực thì nó không còn hy vọng. Nó im lặng tuyệt đối.

Tự động "né" cơ hội: Khi sếp hỏi: "Ai xung phong làm dự án mới này?" Nó sẽ là đứa nhìn xuống đất đầu tiên. Nó né mọi cơ hội, mọi spotlight, mọi thứ có thể làm nó nổi lên. Vì trong não nó, nổi lên đồng nghĩa với việc bị "chém" (Tall Poppy Syndrome).

Đây là chiến thắng cuối cùng và tàn nhẫn nhất của "cái xô cua".

Nó không chỉ "giết" một thằng Minh. Nó đã thuần hóa thằng Minh thành một con cua khác, một con cua ngoan ngoãn ở dưới đáy xô. Và tệ hơn, con cua "ngoan" này sẽ lại trở thành một phần của hệ thống, sẵn sàng "kéo" mấy con cua "lính mới" hăng hái khác xuống.

Vòng lặp đó... cứ thế tiếp diễn.

Trước khi có cái lồng trong hình của mày, Seligman chia một bầy chó ra làm 3 nhóm:

Nhóm 1 (Nhóm "Có thể kiểm soát"): Bọn này bị nhốt trong lồng và bị giật điện. NHƯNG, trong lồng có một cái lẫy. Nếu con chó húc mõm vào cái lẫy đó, điện sẽ tắt. Kết quả: Bọn chó này nhanh chóng "học" được: "Ok, bị giật, húc lẫy. Mình kiểm soát được. Húc cái là xong"

Nhóm 2 (Nhóm "Bất Lực" ): Bọn này bị nhốt và bị giật điện y chang Nhóm 1. Bọn nó cũng có cái lẫy. NHƯNG... cái lẫy này là đồ "dỏm". Nó húc mõm vào? Vẫn bị giật. Nó tru lên? Vẫn bị giật. Nó làm đủ trò? Vẫn bị giật. Điện chỉ tắt khi nào "thằng sếp" (Seligman) muốn. Kết quả: Bọn chó này "học" được một bài học cay đắng: "Đ.. CÓ GÌ THAY ĐỔI ĐƯỢC. MỌI NỖ LỰC ĐỀU LÀ VÔ ÍCH."

Nhóm 3 (Nhóm "Sướng"): Không bị giật, không bị gì cả. Chỉ nhốt cho vui.

Sau khi "dạy" xong, ổng quăng cả 3 nhóm vào cái lồng trong hình của mày. Cái lồng này (gọi là "shuttle box") có 2 ngăn, cách nhau bởi một cái vách ngăn (Hurdle) lùn tịt.

Một bên sàn sẽ bị giật điện. Bên kia thì "an toàn".

Quan trọng: Trước khi sàn bị giật, cái loa (Speaker) sẽ hú lên một tiếng để "báo" trước.

Nghe loa hú. Sàn bắt đầu giật.

Bọn nó hoảng 1-2 giây. Xong nó chạy loạn xạ, vô tình nhảy qua cái vách ngăn. Nó nhận ra: "À, bên này an toàn."

Lần thứ 2, thứ 3... cứ nghe loa hú là bọn nó chủ động nhảy qua vách ngăn. Bọn nó "học" được cách thoát. Xong.

Nghe loa hú. Sàn bắt đầu giật.

Và mày biết bọn nó làm gì không?

...

Mặc dù cái vách ngăn lùn tịt, nhảy một phát là qua. Mặc dù lối thoát ở ngay trước mặt, dễ vãi lìn. Bọn nó không thèm cố gắng.

Seligman kết luận:

Nên khi bọn nó được đặt vào một tình huống hoàn toàn mới (Giai đoạn 2), nơi mà chúng nó thực sự có thể thoát ra, thì... bọn nó cũng đ thèm thử nữa.

Đó. "Sự Bất Lực Tập Nhiễm" nó là như vậy.

Thằng Minh nếu nó ở lại. Mấy con cua ở dưới đáy xô. Hay con chó của Seligman. Cơ chế là y chang nhau.

Mày bị "vả" đủ lâu, mày bị "đì" đủ nhiều, mày sẽ tự "nằm im chịu trận" - ngay cả khi cửa thoát hiểm mở toang ngay trước mặt mày.

"Sự Bất Lực Tập Nhiễm" (Learned Helplessness) nó không phải là lười biếng. Mày phải hiểu rõ cái này. Lười là bản chất. Còn cái này là một "bệnh", là một "bài học" mà cái hệ thống thối nát đó đã "dạy" cho mày.