Vì sao Việt Nam thuộc khu vực Đông Nam Á nhưng lại có nét văn hóa Đông Á?

Như chúng ta đã biết, Việt Nam thuộc khu vực Đông Nam Á nhưng lại có rất nhiều nét văn hóa tương đồng với các quốc gia Đông Á như Trung, Hàn, Nhật. Cụ thể thì chúng ta có nét văn hóa Đông Á ở những tập tục gì và vì sao lại thế?

Một số nét văn hóa mang hơi thở Đông Á của người Việt:

Dấu hiệu nhận biết đơn giản chỉ từ dụng cụ ăn uống nhỏ bé - chiếc đũa gỗ trên mọi bàn ăn gia đình. Nếu như các quốc gia Đông Nam Á như Lào, Thái Lan, Myanmar thường ăn bằng thìa (muỗng) thì Việt Nam dùng đũa, tương tự như Trung (đũa gỗ), Nhật (đũa tre) hay Hàn (đũa inox). 

Về trang phục dân tộc, vì chịu ảnh hưởng từ Nho giáo nên trang phục truyền thống người Việt khá kín đáo và nhã nhặn, cổ áo giao lĩnh, mặc nhiều lớp với phần tay thụng rất giống với trang phục Hanbok của Hàn Quốc hay Hán phục. Trong khi trang phục truyền thống của các nước Thái Lan, Campuchia, Lào hay Myanmar lại có phần thoải mái và phóng khoáng, nhằm phù hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.

Các công trình kiến trúc từ thời phong kiến của người Việt có cấu trúc mái vòm uốn cong, nhà gỗ có nhiều tầng và ưa chuộng điêu khắc rồng phượng hoặc “Tứ Linh Thú”. Ngược lại tại các nước Đông Nam Á các công trình kiến trúc lại được điêu khắc tỉ mỉ bằng đá, mái cao vứt và mang đậm hơi thở Hindu Giáo.

Ảnh hưởng này có thể thấy rõ trong đời sống Việt Nam. Trong gia đình, người Việt truyền thống coi trọng thứ bậc, vai trò của cha mẹ, trách nhiệm của con cái và việc gìn giữ danh dự gia đình. Trong giáo dục, xã hội Việt Nam từ lâu đề cao việc học, thi cử và đỗ đạt. Trong ứng xử, người Việt chú trọng lễ phép, kính trên nhường dưới, cư xử đúng mực với người lớn tuổi. Những giá trị này có phần gần với các xã hội Đông Á chịu ảnh hưởng của Nho giáo. 

Lý do vì sao Việt Nam lại có nét đẹp văn hóa đặc trưng so với các quốc gia Đông Nam Á khác:

Trước hết, Việt Nam là một quốc gia nằm ở “điểm giao” giữa hai không gian văn hóa lớn. Một mặt, Việt Nam thuộc Đông Nam Á về địa lý, khí hậu, nông nghiệp lúa nước và nền văn hóa bản địa. Văn hóa Đông Sơn, nổi bật với trống đồng và kỹ thuật trồng lúa nước, thường được xem là một trong những nền tảng quan trọng của văn hóa Việt cổ. Đây là những yếu tố rất gần với không gian văn hóa Đông Nam Á, nơi cư dân sinh sống dựa nhiều vào sông nước, nông nghiệp và cộng đồng làng xã. 

Đặc biệt, Việt Nam từng trải qua thời kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ. Trong thời gian này, chính quyền phương Bắc áp đặt nhiều yếu tố văn hóa, chính trị và xã hội lên vùng đất Việt, bao gồm chữ Hán, Nho giáo, Đạo giáo, nghi lễ, mô hình hành chính và tư tưởng cai trị. Britannica ghi nhận rằng dưới thời cai trị của Trung Hoa, phong tục địa phương từng bị hạn chế, trong khi phong tục, nghi lễ và thể chế Trung Hoa được áp đặt; Nho giáo và Đạo giáo cũng được truyền vào cùng với tiếng Hán. 

Tuy nhiên, điều quan trọng là Việt Nam không sao chép hoàn toàn văn hóa Trung Hoa. Người Việt tiếp nhận, chọn lọc và biến đổi những ảnh hưởng đó theo cách riêng. Sau khi giành lại độc lập, các triều đại Việt Nam vẫn tiếp tục sử dụng nhiều mô hình từ Trung Hoa, chẳng hạn như bộ máy quan lại, thi cử Nho học và tư tưởng trị quốc. Nhưng bên dưới lớp ảnh hưởng đó, văn hóa làng xã, tiếng Việt, tín ngưỡng dân gian, lối sống nông nghiệp và bản sắc bản địa vẫn được duy trì mạnh mẽ. Britannica cũng nhấn mạnh rằng dù văn hóa Hán thấm sâu vào xã hội, nó tác động nhiều hơn đến tầng lớp quý tộc và quan lại, trong khi đời sống nông dân vẫn giữ nhiều phong tục, niềm tin và lối sống riêng.