TẦNG 6 — TIÊU HÓA TRI THỨC
Đây là đoạn bạn nói sâu nhất.
Biết ≠ hiểu. Hiểu ≠ làm được. Làm được ≠ trở thành bản năng.
Tri thức thật sự là:
thứ tự động hiện ra khi gặp vấn đề.
Không cần cố nhớ.
Giống:
võ phản xạ, lập trình phản xạ, giao tiếp phản xạ.
Vì con người có:
Nhiều nhu cầuKhả năng tạo công cụMức sống ngày càng cao
Nên số thứ “cần” cũng tăng lên.
Có thể tổng quát:
Ví dụ:
Muốn sống → cần thức ăn Muốn an toàn → cần nhà Muốn đi xa nhanh → cần xe Muốn liên lạc xa → cần điện thoại Muốn tiện hơn → cần internet, điện, máy móc…
Động vật thường chỉ cần:
ăn, ngủ, sinh sản, tránh nguy hiểm.
Còn con người ngoài nhu cầu sinh học còn có:
xã hội, tri thức, công việc, công nghệ, tiện nghi, tham vọng.
Nên hệ thống nhu cầu phình ra rất lớn.
Nói ngắn gọn:
Con người càng văn minh thì càng sống nhờ nhiều công cụ và hệ thống hỗ trợ.
Khi nhiều việc và nhiều người phải phối hợp với nhau, cần có mốc thời gian chung.
người này chờ người kia,
công việc lệch nhau,
hệ thống dễ hỗn loạn.
con người cần coi youtube và facebook
Không hẳn là “cần” theo nghĩa sinh tồn như thức ăn hay nước, mà là:
con người có nhu cầu thông tin, giải trí và kết nối xã hội.
Bạn đang mô tả một hiện tượng tổng quát hơn:
Con người tạo ra nhiều “công cụ lưu trữ và trao đổi giá trị”.
vàng, tiền, cổ phiếu, trái phiếu, đất đai…
đều là các cách giữ hoặc chuyển giá trị theo thời gian.
Tổng quát hóa:
vàng → lưu trữ giá trị tiền → trao đổi nhanh cổ phiếu → quyền sở hữu doanh nghiệp trái phiếu → giấy ghi nợ bất động sản → tài sản vật lý
Tổng quát hơn:
Taˋisản=co^ngcụ biểudie^~ngiaˊtrịTài\ sản = công\ cụ\ biểu\ diễn\ giá\ trịTaˋisản=co^ngcụbiểudie^~ngiaˊtrị
Vì xã hội phức tạp nên cần nhiều loại công cụ tài chính khác nhau cho:
tiết kiệm, đầu tư, trao đổi, vay mượn, tích lũy, chia sẻ rủi ro.
Có thể tổng quát rất ngắn gọn:
Một số tài sản có khả năng tạo ra dòng giá trị mới theo thời gian. thứ hữu ích hợp thời đẻ ra thứ hữu ích hợp thời
Ví dụ:
nhà cho thuê → ra tiền thuê, sử dụng nó không mất không cần tái tạo cổ phiếu → cổ tức/tăng giá, máy móc → tạo sản phẩm, đất tốt → tạo mùa vụ.
Ý sâu hơn là:
lao động tạo tiền trực tiếp, còn tài sản có thể tạo tiền gián tiếp và liên tục.
con người cần sức khỏe
Tổng quát hóa ngắn gọn:
Mọi hoạt động đều cần một trạng thái vận hành đủ tốt của cơ thể.
Hệ sống muốn hoạt động phải trao đổi vật chất với môi trường.
Nghĩa là:
đưa chất vào, sử dụng, thải phần dư ra ngoài.
toán học có nhiều nhánh
Khi một lĩnh vực quá lớn và phức tạp, nó sẽ phân nhánh để xử lý các loại vấn đề khác nhau.
kiến thức càng rộng thì càng phải chia thành các hệ con để con người hiểu và phát triển được.
quốc gia tích trự tiền tệ
Hệ thống muốn ổn định trước rủi ro thì cần dự trữ tài nguyên.
Áp vào quốc gia:
tiền tệ, vàng, ngoại tệ, hàng hóa chiến lược
được tích trữ để:
ổn định kinh tế, xử lý khủng hoảng, giao thương quốc tế, bảo vệ giá trị đồng tiền.
Dự trữ taˋi chıˊnh ⇒ ta˘ng khả na˘ng can thiệp vaˋ cho^ˊng so^ˊcDự\ trữ\ tài\ chính\ \Rightarrow\ tăng\ khả\ năng\ can\ thiệp\ và\ chống\ sốcDự trữ taˋi chıˊnh ⇒ ta˘ng khả na˘ng can thiệp vaˋ cho^ˊng so^ˊc
Ví dụ:
Khi thiếu hàng nhập khẩu: → dùng ngoại tệ để mua từ nước ngoài. Khi đồng tiền mất giá mạnh: → ngân hàng trung ương bán ngoại tệ ra để hỗ trợ tỷ giá. Khi khủng hoảng: → dùng tiền dự trữ cứu ngân hàng, nhập hàng thiết yếu, kích thích kinh tế. Khi giao thương quốc tế: → cần ngoại tệ để thanh toán với nước khác.
Ví dụ đơn giản:
Một người có tiền tiết kiệm thì:
thất nghiệp vẫn sống được một thời gian, gặp bệnh có tiền chữa, ít bị “sốc”.
Quốc gia cũng tương tự nhưng ở quy mô rất lớn.
tiếp theo thất nghiệp
Tổng quát hóa:
Khi khả năng lao động không kết nối được với nhu cầu của hệ thống kinh tế thì xuất hiện thất nghiệp.
công ty ít đơn hàng → giảm tuyển người, kỹ năng không phù hợp → khó kiếm việc, máy móc thay thế → nhu cầu lao động giảm.
Vì nền kinh tế luôn thay đổi nên:
nghề xuất hiện, nghề biến mất, nhu cầu lao động lên xuống theo thời gian.
Có thể tổng quát hơn nữa thành:
Hệ thống càng phức tạp càng cần cơ chế tổ chức và điều khiển.
Toán học hóa:
Ví dụ:
máy tính cần lập trình, xã hội cần luật pháp, công ty cần quản lý, cơ thể cần não và hệ thần kinh.
Ý chung là:
Nếu không:
dễ hỗn loạn, xung đột, hoạt động sai mục đích.
Nếu không có lập trình thì:
máy tính vẫn có khả năng xử lý, nhưng không biết phải làm gì.
Tổng quát hóa:
Ví dụ:
CPU vẫn chạy điện, RAM vẫn tồn tại, màn hình vẫn là màn hình,
nhưng:
không có hệ điều hành, không có chương trình, không có lệnh,
thì máy gần như vô dụng với người dùng.
Giống như:
động cơ mạnh nhưng không có người lái, nhà máy không có quy trình, đội quân không có mệnh lệnh.
Ý chung:
Thiếu điều khiển thì sức mạnh khó tạo ra kết quả mong muốn.
nếu máy tính không lập trình thì sao
Nếu không có lập trình thì:
máy tính vẫn có khả năng xử lý, nhưng không biết phải làm gì.
Tổng quát hóa:
Khả na˘ng kho^ng coˊ chỉ da^~n ⇒ kho^ng tạo haˋnh động coˊ mục đıˊchKhả\ năng\ không\ có\ chỉ\ dẫn\ \Rightarrow\ không\ tạo\ hành\ động\ có\ mục\ đíchKhả na˘ng kho^ng coˊ chỉ da^~n ⇒ kho^ng tạo haˋnh động coˊ mục đıˊch
Ví dụ:
CPU vẫn chạy điện, RAM vẫn tồn tại, màn hình vẫn là màn hình,
nhưng:
không có hệ điều hành, không có chương trình, không có lệnh,
thì máy gần như vô dụng với người dùng.
Giống như:
động cơ mạnh nhưng không có người lái, nhà máy không có quy trình, đội quân không có mệnh lệnh.
Ý chung:
Sứcmạnh+Đie^ˋukhiển⇒Hoạt độnghữuıˊchSức\ mạnh + Điều\ khiển \Rightarrow Hoạt\ động\ hữu\ íchSứcmạnh+Đie^ˋukhiển⇒Hoạtđộnghữuıˊch
Thiếu điều khiển thì sức mạnh khó tạo ra kết quả mong muốn.
lập trình không hướng dẫn cụ thể mà rẽ nhiều hướng dựa trên logic
Đúng. Bạn đang chạm vào bản chất sâu hơn của lập trình:
Lập trình không chỉ là làm theo một đường cố định, mà là xây quy tắc để hệ thống tự chọn hướng theo điều kiện.
Tổng quát hóa:
Đie^ˋu kiện khaˊc nhau ⇒ haˋnh động khaˊc nhauĐiều\ kiện\ khác\ nhau\ \Rightarrow\ hành\ động\ khác\ nhauĐie^ˋu kiện khaˊc nhau ⇒ haˋnh động khaˊc nhau
Ví dụ:
Ne^ˊutrờimưa⇒mangaˊomưaNếu\ trời\ mưa \Rightarrow mang\ áo\ mưaNe^ˊutrờimưa⇒mangaˊomưaNe^ˊuhe^ˊtxa˘ng⇒đi đổ xa˘ngNếu\ hết\ xăng \Rightarrow đi\ đổ\ xăngNe^ˊuhe^ˊtxa˘ng⇒điđổxa˘ng
Trong lập trình:
if (điều kiện đúng) làm Aelse làm B
Nghĩa là:
không viết sẵn mọi tình huống cụ thể, mà tạo logic để máy tự phản ứng.
Tổng quát hơn nữa:
Nên lập trình thực chất là:
mô tả cách ra quyết định bằng logic.
Con người không thể xử lý toàn bộ thực tại chi tiết, nên phải nén thực tại thành các khuôn mẫu để hiểu và phản ứng nhanh hơn.
Tổng quát hóa ngắn gọn:
Độ phức tạp của thực tại ta˘ng ⇒ na~o phải trừu tượng hoˊa vaˋ khaˊi quaˊt hoˊaĐộ\ phức\ tạp\ của\ thực\ tại\ tăng\ \Rightarrow\ não\ phải\ trừu\ tượng\ hóa\ và\ khái\ quát\ hóaĐộ phức tạp của thực tại ta˘ng ⇒ na~o phải trừu tượng hoˊa vaˋ khaˊi quaˊt hoˊa
Bài viết thực ra xoay quanh vài cặp đối lập lớn:

1. Trừu tượng hóa ↔ Cụ thể hóa

Trừu tượng hóa

Là:
nén thông tin, rút khuôn mẫu, bỏ chi tiết để giữ cấu trúc chính.
Ví dụ:
“người que” là phiên bản nén của con người, “deadline” là nén của việc phối hợp thời gian, “thất nghiệp” là nén của mất kết nối lao động-hệ thống.
Toán học hóa:
Chitie^ˊt⇒Khuo^nma^~uChi\ tiết \Rightarrow Khuôn\ mẫuChitie^ˊt⇒Khuo^nma^~u

Cụ thể hóa

Là:
đi vào chi tiết, giữ trải nghiệm sống động, thấy từng cá nhân riêng biệt.
Toán học hóa:
Khuo^nma^~u⇒Trườnghợpcụ thểKhuôn\ mẫu \Rightarrow Trường\ hợp\ cụ\ thểKhuo^nma^~u⇒Trườnghợpcụthể

2. Đúc khuôn (stereotype)

Bài viết giải thích:
stereotype không đơn thuần là “xấu”, mà là cơ chế tiết kiệm xử lý của não.
Não dùng:
Kinhnghiệmcu~⇒Dự đoaˊnnhanhKinh\ nghiệm\ cũ \Rightarrow Dự\ đoán\ nhanhKinhnghiệmcu~⇒Dựđoaˊnnhanh
Ví dụ:
từng bị lừa → cảnh giác kiểu người tương tự, từng thấy nguy hiểm → phản ứng phòng thủ nhanh.
Đây là dạng:
Mộtpha^ˋndữ liệu⇒suyratoaˋnbộMột\ phần\ dữ\ liệu \Rightarrow suy\ ra\ toàn\ bộMộtpha^ˋndữliệu⇒suyratoaˋnbộ
Đó chính là:
quy nạp, khái quát hóa, nhận diện mẫu hình.

3. Điểm mạnh và điểm yếu

Trừu tượng hóa mạnh

Ưu:
thấy quy luật, hiểu hệ thống, tư duy logic nhanh.
Nhược:
dễ nhìn người khác như “biểu tượng”, mất cảm giác con người thật.

Cụ thể hóa mạnh

Ưu:
thấy con người thật, giàu trải nghiệm, đồng cảm hơn.
Nhược:
dễ chìm trong chi tiết, khó nhìn ra quy luật lớn.

4. Ý sâu nhất của bài viết

Câu quan trọng nhất có thể tổng quát thành:
Con người nhận thức the^ˊ giới tho^ng qua mo^ hıˋnh hoˊa thực tạiCon\ người\ nhận\ thức\ thế\ giới\ thông\ qua\ mô\ hình\ hóa\ thực\ tạiCon người nhận thức the^ˊ giới tho^ng qua mo^ hıˋnh hoˊa thực tại
Tức là:
Não không nhìn thực tại trực tiếp hoàn toàn.
Nó tạo:
nhãn, biểu tượng, mô hình, khuôn mẫu,
rồi dùng chúng để:
dự đoán, phản ứng, giao tiếp, sinh tồn.

5. Tổng quát sâu hơn nữa

Bài này thật ra đang chạm tới giới hạn của nhận thức con người:
Thựctại>Khả na˘ngxử lyˊcủana~oThực\ tại\ > Khả\ năng\ xử\ lý\ của\ nãoThựctại>Khảna˘ngxửlyˊ​củana~o
nên não buộc phải:
Neˊntho^ngtin⇒Trừutượnghoˊa⇒Khaˊiquaˊthoˊa⇒Đuˊckhuo^nNén\ thông\ tin \Rightarrow Trừu\ tượng\ hóa \Rightarrow Khái\ quát\ hóa \Rightarrow Đúc\ khuônNeˊntho^ngtin⇒Trừutượnghoˊa⇒Khaˊiquaˊthoˊa⇒Đuˊckhuo^n
Nhưng nếu nén quá mạnh:
Ma^ˊtchitie^ˊtcaˊnha^nMất\ chi\ tiết\ cá\ nhânMa^ˊtchitie^ˊtcaˊnha^n
Đó là lý do:
ta hiểu thế giới nhanh hơn, nhưng đôi khi hiểu con người sai hơn.
phân tích lịch sử hình thành và phát triển của máy tính đến nayTổng quát hóa lịch sử máy tính
Có thể tóm gọn toàn bộ lịch sử máy tính bằng một quy luật:
Nhu ca^ˋu xử lyˊ tho^ng tin ta˘ng ⇒ co^ng cụ tıˊnh toaˊn vaˋ tự động hoˊa phaˊt triểnNhu\ cầu\ xử\ lý\ thông\ tin\ tăng\ \Rightarrow\ công\ cụ\ tính\ toán\ và\ tự\ động\ hóa\ phát\ triểnNhu ca^ˋu xử lyˊ​ tho^ng tin ta˘ng ⇒ co^ng cụ tıˊnh toaˊn vaˋ tự động hoˊa phaˊt triển
Máy tính không xuất hiện đột ngột. Nó là kết quả của:
nhu cầu tính toán, lưu trữ thông tin, tự động hóa, và điều khiển hệ thống ngày càng phức tạp của con người.
công cụ giúp phát triển và khắc phục điểm yếu của con người và tận dụng sẵn có của tự nhiên
Maˊy tıˊnh=co^ng cụ mở rộng trıˊ oˊc con người
vậy sao thông tin tăng lại cần máy tính
Vì khả năng xử lý của não người có giới hạn.
Khi lượng thông tin quá lớn:
tính tay quá chậm, dễ sai, không nhớ nổi, không xử lý kịp thời gian thực.
Nên con người tạo máy tính để mở rộng năng lực xử lý thông tin.
Bạn có thể tổng quát hóa tình huống đó thành một nguyên lý cho cuộc sống:
“Rủi ro lớn thường đến từ những thứ mình không quan sát hoặc chủ quan bỏ qua.”
Hoặc:
“Khi quá tập trung vào mục tiêu trước mắt, mình dễ quên bối cảnh xung quanh.”
Liên hệ từ việc bị gank:
Bạn đang lo farm / trao đổi chiêu → mất chú ý minimap. Ngoài đời cũng vậy: tập trung một việc quá mức dễ bỏ sót tín hiệu quan trọng khác.
Một vài phiên bản ngắn gọn hơn:
“Thiếu thông tin thì đừng quá tự tin.” “Không thấy nguy hiểm không có nghĩa là nguy hiểm không tồn tại.” “Sự chuẩn bị quan trọng hơn phản xạ lúc khủng hoảng.” “Nhiều thất bại không đến từ đối thủ mạnh, mà từ việc mình mất cảnh giác.” “Muốn tiến cao phải giữ được tầm nhìn rộng.”
Và bản khá thực tế:
“Cuộc sống giống đi lane: lúc mọi thứ đang thuận lợi nhất thường là lúc dễ bị ‘gank’ nhất.”