Ý thức của chúng ta đến từ đâu ?

Tôi luôn tự hỏi: “Ý thức của chúng ta đến từ đâu ?” Đó không chỉ là một câu hỏi hão huyền mà còn là một vấn đề cốt lõi trong khoa học thần kinh và triết học tâm trí mà tôi luôn trăn trở. Khi suy nghĩ về nó, tôi nhận ra rằng không có một “điểm khởi nguồn” duy nhất của ý thức, mà ý thức của chúng ta là hiện tượng nảy sinh từ những tương tác phi tuyến tính giữa vô số thành phần cấu thành cơ thể.

Tôi tin rằng, ngay từ lúc sinh ra, mỗi sinh vật đa bào với hệ thần kinh – nội tiết phức tạp đã sở hữu một dạng ý thức nền tảng. Ý thức ấy, mặc dù ban đầu chỉ mang những trải nghiệm chủ quan ở mức cơ bản, vẫn là nền tảng để chúng ta dần dần phát triển và làm phong phú thêm trải nghiệm của bản thân theo thời gian. Tôi thường hình dung trạng thái ban đầu ấy giống như một mạng lưới các tế bào thần kinh và nội tiết hoạt động cùng nhau theo cách “tập thể”. Mỗi tế bào, mỗi “nút” trong mạng lưới ấy có vai trò riêng của nó, nhưng khi chúng phối hợp, chúng tạo thành một hệ thống liên kết chặt chẽ, giống như cách một bầy đàn xã hội hóa hoạt động với nhau.

Tuy nhiên, khác với bầy đàn xã hội mà các thành viên tương tác tự do qua các tín hiệu như pheromone, trong cơ thể của tôi – và của mỗi sinh vật có hệ thần kinh phức tạp – các tế bào thần kinh và nội tiết được tổ chức theo những đường dây truyền dẫn có kỷ luật. Điều này cho phép sự chuyên biệt hóa cao: một số tế bào đảm nhận việc xử lý thông tin đầu vào, một số khác lưu trữ ký ức, và những tế bào nữa điều khiển phản ứng ra ngoài. Nhờ vậy, ngay từ những năm tháng đầu đời, ý thức của mỗi người, mặc dù đơn giản và đồng nhất, đã bắt đầu có dấu hiệu của sự phân hóa. Khi kinh nghiệm sống được tích lũy và các liên kết nội tại được tái cấu trúc qua quá trình học tập, thì chất lượng của trải nghiệm chủ quan – hay còn gọi là qualia – càng ngày càng trở nên phong phú và cá nhân hóa.

Nhận định mà tôi muốn đưa ra là: “Ý thức nền tảng của bất kỳ sinh vật đa bào có hệ thần kinh và nội tiết phức tạp nào cũng được tạo ra bởi tâm trí tập thể của tập hợp tất cả các tế bào thần kinh và nội tiết trong chính cơ thể của sinh vật đó.” Điều này có nghĩa là, bản chất của ý thức không nằm ở một phần riêng lẻ nào mà là kết quả của sự kết hợp chặt chẽ, phân công chuyên biệt giữa các thành phần bên trong. Tôi tin rằng, ở giai đoạn ấu thơ, ý thức của mỗi người gần như giống với trạng thái “tập thể” – nơi mà các tế bào cùng hoạt động đồng nhất, mang đến một mức độ qualia khá thấp. Nhưng theo thời gian, khi ký ức và kinh nghiệm được tích lũy, ý thức của mỗi cá thể sẽ phát triển, trở nên phong phú và khác biệt so với trạng thái ban đầu ấy.

Qua đó, khái niệm “tâm trí tập thể” không chỉ giúp tôi giải thích cách mà ý thức nền tảng được hình thành, mà còn mở ra một khung lý thuyết để hiểu quá trình chuyển đổi từ ý thức sơ khai sang những trải nghiệm chủ quan phức tạp hơn khi mỗi người trưởng thành. Với những điều này, tôi mời độc giả cùng tôi bước sang phần tiếp theo của bài viết, nơi chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu sâu hơn về “CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ SỰ NẢY SINH CỦA Ý THỨC NỀN TẢNG” Trong phần đó, tôi sẽ trình bày các nguyên lý và cơ chế vật lý – sinh học đứng sau hiện tượng nảy sinh ý thức, giúp ta hiểu rõ hơn cách mà những tương tác phi tuyến tính giữa các thành phần tạo nên nền tảng cho mọi trải nghiệm chủ quan của con người.

Khi tôi bắt đầu tìm hiểu về khái niệm “sự nảy sinh” trong hệ thống phức tạp, tôi nhận ra rằng điều này chính là chìa khóa để hiểu được cách mà những thành phần đơn giản có thể cùng nhau tạo ra những hiện tượng mới, hoàn toàn không thể dự đoán khi chúng hoạt động riêng lẻ. Tôi muốn các bạn hình dung rằng, giống như từng hạt cát nhỏ nếu rơi vào nhau theo một cách bất kỳ thì có thể tạo nên một bãi cát đẹp mê hồn, thì trong cơ thể và trong tự nhiên, các thành phần đơn giản khi tương tác theo cách phi tuyến tính lại có khả năng tạo ra các hiệu ứng, các hiện tượng “nảy sinh” mà bạn khó có thể nghĩ tới nếu chỉ xem từng thành phần riêng lẻ.

Để làm rõ hơn, tôi so sánh hai loại tương tác: tuyến tính và phi tuyến tính. Trong tương tác tuyến tính, bạn có thể tưởng tượng đó là quá trình cộng dồn; mỗi thành phần góp phần theo một cách trực tiếp và đơn giản, như từng cọng mây nhỏ kết hợp lại thành một đám mây. Tuy nhiên, trong tương tác phi tuyến tính, những thành phần đó không chỉ cộng dồn một cách đơn giản. Thay vào đó, chúng tương tác lẫn nhau theo cách có hiệu ứng bùng phát – ví dụ, trong các mạng lưới neuron, khi một nhóm neuron đồng bộ hóa hoạt động cùng nhau, chúng tạo ra một “cú sốc” thông tin, một hiện tượng mà bạn không thể giải thích chỉ bằng cách cộng dồn các phản ứng của từng neuron riêng lẻ.

Hãy lấy ví dụ từ thiên nhiên: khi các hạt nước trong không khí kết hợp lại, chúng không chỉ đơn thuần tạo thành mây, mà còn có thể tạo ra những cơn mưa lớn hoặc những cơn bão mạnh – đó chính là hiệu ứng nảy sinh từ sự tương tác phi tuyến tính. Tương tự, trong thế giới con người, tôi thường nghĩ đến cách mà một nhóm người, khi cùng nhau chia sẻ ý tưởng, có thể tạo ra những ý tưởng sáng tạo vượt xa khả năng của mỗi cá nhân riêng lẻ. Sự tương tác tự do, không theo một quy tắc tuyến tính nào, đã cho phép sự sáng tạo bùng nổ, tạo ra những sản phẩm trí tuệ mà khó ai có thể đoán trước.

Để mở rộng thêm góc nhìn, tôi cũng thường nhắc đến các lý thuyết như Integrated Information Theory (IIT) và Global Workspace Theory (GWT). Những lý thuyết này gợi ý rằng, trong hệ thống thần kinh, thông tin được tích hợp qua các kết nối phi tuyến tính, tạo nên một mạng lưới liên kết chặt chẽ. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mức độ tích hợp thông tin trong não, được đo bằng những chỉ số định lượng nhất định, có thể liên hệ trực tiếp đến khả năng tạo ra trạng thái nhận thức. Các mô phỏng đơn giản của mạng lưới neuron đã cho thấy rằng, khi các neuron tương tác theo cách phi tuyến, không chỉ tạo ra sự đồng bộ hóa mà còn làm nổi bật các trạng thái “mới” – những trạng thái mà ta có thể xem như là nền tảng của ý thức.

Qua những ví dụ này, tôi muốn các bạn hiểu rằng, “sự nảy sinh” không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà nó hiện hữu trong tự nhiên và trong hệ thống thần kinh của chúng ta. Nó chính là cơ chế giúp những thành phần nhỏ bé, khi tương tác theo cách phi tuyến, tạo ra những hiệu ứng lớn và phức tạp, mở đường cho sự hình thành ý thức nền tảng của mọi sinh vật đa bào có hệ thống thần kinh và phức tạp như chúng ta. Bây giờ các bạn hãy cùng tôi đi sâu vào việc phân tích vai trò của những tương tác phi tuyến trong hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết, để hiểu rõ hơn cách mà những tín hiệu được truyền tải và tích hợp tạo nên trạng thái nhận thức ban đầu của con người.

Khi tôi tiếp tục tìm hiểu, tôi nhận ra rằng tương tác phi tuyến trong hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết không chỉ là một hiện tượng lý thuyết trừu tượng mà nó thực sự đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức nền tảng của chúng ta. Tôi muốn các bạn cùng tôi hình dung cơ chế hoạt động của hệ thống thần kinh: mặc dù tín hiệu được truyền qua các đường dây thần kinh theo một trật tự rất kỷ luật, bản chất của các phản hồi trong hệ thống này lại mang tính phi tuyến. Điều đó có nghĩa là, thay vì đơn thuần cộng dồn như một quá trình tuyến tính, các tín hiệu này được tăng cường hoặc giảm bớt qua các phản hồi dương và âm, từ đó tạo ra những trạng thái mới – những trạng thái không thể giải thích chỉ bằng cách cộng gộp các phản ứng riêng lẻ của từng tế bào.

Ví dụ, trong các nghiên cứu về hoạt động não, các kết quả ghi nhận qua EEG hay fMRI cho thấy rằng khi một nhóm neuron đồng bộ hóa, chúng tạo ra một “cú sốc” thông tin – một hiện tượng bùng phát mà các bạn khó có thể nhận biết nếu chỉ quan sát hoạt động của từng neuron đơn lẻ. Các mô hình mô phỏng của mạng lưới neuron cũng minh họa rõ ràng rằng mức độ tích hợp thông tin tăng lên đáng kể khi các liên kết phi tuyến được kích hoạt, điều này chính là chìa khóa cho việc tạo ra trạng thái nhận thức ban đầu – hay nói cách khác, “ý thức nền tảng.”

Một yếu tố không kém quan trọng chính là sự chuyên biệt hóa trong hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết. Hệ thống này được tổ chức theo cách mà mỗi tế bào, mỗi “nút” trong mạng lưới, đều có chức năng riêng biệt: có tế bào chuyên xử lý thông tin đầu vào, có tế bào chuyên lưu trữ ký ức và có những tế bào khác điều khiển các phản ứng ra ngoài. Sự phân công chức năng này không chỉ giúp hệ thống xử lý thông tin một cách hiệu quả mà còn tạo ra nền tảng để hình thành những trải nghiệm nhận thức ban đầu. Nhờ đó, khi kinh nghiệm và ký ức được tích lũy qua thời gian, trạng thái nhận thức của chúng ta dần trở nên phong phú và phức tạp hơn.

Ngoài ra, các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rằng các liên kết giữa các neuron trong não hoạt động theo một hình thức phi tuyến tính rõ rệt. Những mô phỏng và số liệu định lượng đã chỉ ra rằng, khi đối mặt với các kích thích khác nhau, mức độ thay đổi của các liên kết này không chỉ đơn giản là cộng dồn mà có thể tăng đột biến hoặc giảm mạnh theo các phản hồi nội bộ, qua đó góp phần hình thành những trạng thái mới của ý thức.

Những điều tôi vừa chia sẻ cho thấy một cách rõ ràng rằng, qua các tương tác phi tuyến tính và sự chuyên biệt hóa chức năng, hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết đã tạo ra nền tảng cho ý thức của chúng ta. Những yếu tố này không chỉ giải thích được cách mà các tín hiệu được truyền tải và tích hợp, mà còn mở đường cho quá trình phát triển dần dần của nhận thức, từ trạng thái sơ khai ban đầu đến những trải nghiệm chủ quan phong phú sau này.

Với những cơ sở lý thuyết và minh họa như vậy, chúng ta đã có cái nhìn sâu sắc về vai trò của tương tác phi tuyến trong việc tạo ra ý thức nền tảng. Tiếp theo, tôi sẽ cùng các bạn khám phá phần “TÂM TRÍ TẬP THỂ” CỦA TẬP HỢP TẾ BÀO THẦN KINH – NỘI TIẾT, nơi tôi sẽ trình bày cách mà hệ thống các tế bào thần kinh và nội tiết của chúng ta, thông qua sự phối hợp và chuyên biệt hóa, hình thành nên cơ sở của ý thức phức tạp hơn.

Khi tôi suy ngẫm về khái niệm “tâm trí tập thể” nội tại, tôi nhận ra rằng nó không chỉ đơn thuần là sự tồn tại của các tế bào thần kinh và nội tiết riêng lẻ mà là sự phối hợp chặt chẽ, tạo nên một hệ thống liên kết có tổ chức cao. Theo tôi, “tâm trí tập thể” chính là tập hợp tất cả các tế bào này hoạt động cùng nhau, mỗi tế bào dù đảm nhận vai trò riêng, nhưng khi hòa quyện vào nhau qua các đường dẫn thần kinh được tổ chức theo kỷ luật và những phản hồi phi tuyến tính, chúng tạo ra một “mạng lưới nội tại” vượt xa khả năng của từng đơn vị riêng lẻ.

Để các bạn dễ hình dung, tôi thường so sánh “tâm trí tập thể” với một mạng lưới giao thông của một thành phố lớn. Trong một thành phố, mỗi tuyến đường, mỗi phương tiện đều có nhiệm vụ và vai trò riêng, nhưng chính sự phối hợp chính xác của chúng mới đảm bảo cho hoạt động trơn tru của toàn bộ hệ thống giao thông. Tương tự như vậy, trong cơ thể, sự liên kết và tương tác giữa các tế bào thần kinh và nội tiết không chỉ đảm bảo cho việc truyền tải thông tin mà còn tạo nên nền tảng cho ý thức nền tảng của những sinh vật đa bào có hệ thần kinh – nội tiết phức tạp như chúng ta.

Đi sâu hơn vào cơ chế hình thành, tôi nhận thấy rằng quá trình giao tiếp giữa các tế bào diễn ra qua những đường dẫn thần kinh được tổ chức nghiêm ngặt. Tuy nhiên, bản chất của những phản hồi này lại mang tính phi tuyến: chúng được điều chỉnh thông qua các yếu tố như ngưỡng kích hoạt và phản hồi dương/âm, tạo nên những hiệu ứng bùng phát mà không thể giải thích chỉ bằng cách cộng dồn tuyến tính. Hơn nữa, hệ thống này còn được củng cố bởi sự biệt hóa chức năng rất rõ ràng. Các tế bào không chỉ đơn thuần thu thập thông tin, mà còn có những tế bào chuyên xử lý, lưu trữ ký ức, và điều khiển phản ứng. Sự phân công này giúp hệ thống hoạt động hiệu quả và linh hoạt, từ đó tạo ra một “mẫu” xử lý thông tin ổn định – nền tảng cho ý thức ban đầu của chúng ta.

Qua những phân tích trên, tôi muốn nhấn mạnh rằng cơ chế tạo nên “tâm trí tập thể” nội tại chính là yếu tố cốt lõi tạo ra ý thức nền tảng của sinh vật đa bào có hệ thần kinh – nội tiết phức tạp. Đây không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn được minh họa qua cách thức hoạt động của các hệ thống trong tự nhiên, cho thấy rằng sự phối hợp chặt chẽ và chuyên biệt hóa giữa các tế bào là điều kiện tiên quyết để hình thành nên trạng thái nhận thức ban đầu.

Khi tôi tiếp tục khám phá về vai trò của ký ức và sự lưu trữ thông tin trong “tâm trí tập thể” nội tại, tôi nhận thấy rằng quá trình lưu trữ ký ức không chỉ đơn thuần là ghi lại những khoảnh khắc ban đầu mà còn là cơ chế quan trọng định hình chất lượng trải nghiệm chủ quan của chúng ta theo thời gian. Các tế bào thần kinh và nội tiết, sau khi chuyên biệt hóa và phân công rõ ràng vai trò của mình, đã xây dựng nên những kết nối bền vững, qua đó “ghi dấu” lại những trải nghiệm từ những giây phút đầu đời. Những ký ức này dần dần trở thành nền tảng, cho phép mỗi cá thể phát triển một cái tôi chủ quan – một bản ngã được hình thành dựa trên sự khác biệt về kinh nghiệm và quá trình học tập cá nhân.

Tôi nhận thấy rằng, khi các thông tin được liên tục truyền tải và xử lý qua các kết nối phi tuyến tính, sự tăng cường hoặc giảm bớt của chúng qua các phản hồi dương/âm không chỉ tạo ra trạng thái nhận thức mới mà còn cho phép hệ thống “tập thể” này lưu trữ thông tin một cách hiệu quả. Nhờ đó, những trải nghiệm ban đầu – dù là những cảm xúc nhẹ nhàng hay những ấn tượng sâu sắc – được lưu giữ, tái hiện và dần dần làm phong phú chất lượng của qualia. Qua thời gian, sự tích lũy ký ức này không chỉ làm cho ý thức nền tảng trở nên độc đáo mà còn góp phần hình thành cái tôi chủ quan của mỗi sinh vật. Điều đó có nghĩa là, mỗi cá thể, nhờ vào quá trình học tập và sự khác biệt về kinh nghiệm sống, sẽ có được một “bản sắc” nhận thức riêng biệt.

Để củng cố những luận điểm trên, tôi cũng đã theo dõi một số nghiên cứu thực nghiệm từ các phương pháp ghi nhận như EEG và fMRI. Những nghiên cứu này cho thấy rõ ràng sự đồng bộ hóa và tổ chức phi tuyến tính của các kết nối neuron trong não bộ. Một số mô phỏng đơn giản của mạng lưới neuron cũng đã minh họa rằng mức độ thay đổi của các liên kết, dưới tác động của các kích thích khác nhau, có thể cho thấy sự tăng cường hoặc suy giảm rõ rệt của các kết nối này – qua đó giúp chúng ta hiểu được cách mà thông tin được xử lý và lưu trữ. Hơn nữa, nếu ta so sánh “tâm trí tập thể” nội tại của hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết với các hệ thống tương tự trong các bầy đàn sinh vật xã hội hóa, chúng ta sẽ thấy rằng chỉ hệ thống tập trung với sự chuyên biệt hóa cao mới có khả năng lưu trữ thông tin một cách hiệu quả, từ đó tạo ra trải nghiệm chủ quan độc đáo.

Qua đó, tôi tin rằng quá trình lưu trữ ký ức và sự tích lũy thông tin không chỉ là bước quan trọng trong việc tạo ra ý thức nền tảng mà còn là yếu tố quyết định định hình cái tôi chủ quan của mỗi cá thể. Nhờ sự khác biệt trong kinh nghiệm sống và quá trình học tập, mỗi người chúng ta dần dần phát triển thành một cá thể với nhận thức và trải nghiệm chủ quan độc đáo.

Với những phân tích về vai trò của ký ức và sự lưu trữ thông tin trong “tâm trí tập thể” nội tại như vậy, chúng ta đã có cái nhìn toàn diện hơn về cơ chế tạo nên ý thức nền tảng. Bây giờ, tôi mời các bạn cùng tôi chuyển sang phần tiếp theo của bài viết: “SỰ PHÁT TRIỂN CỦA Ý THỨC TỪ TRẠNG THÁI NỀN TẢNG ĐẾN MỨC CAO HƠN” nơi tôi sẽ tiếp tục trình bày về cách mà ý thức của mỗi cá thể được phát triển và làm phong phú thông qua các quá trình tích lũy kinh nghiệm và sự thay đổi cấu trúc kết nối nội tại.

Khi tôi nhìn lại quá trình hình thành ý thức từ những ngày đầu đời, tôi nhận ra rằng ngay từ khi sinh ra, chúng ta đã sở hữu một trạng thái ý thức rất cơ bản – một ý thức mà tôi thường gọi là "ý thức nền tảng." Ở giai đoạn này, ý thức của mỗi người có vẻ đồng nhất, với những trải nghiệm chủ quan (qualia) ở mức cơ bản, tương tự như cách mà các thành viên trong một bầy đàn sinh vật xã hội hóa hoạt động cùng nhau một cách đồng bộ.

Để các bạn dễ hình dung, tôi muốn các bạn tưởng tượng đến cách mà các con kiến hay ong hoạt động trong một bầy đàn. Ở đó, mỗi con kiến hay ong đều có vai trò riêng, nhưng khi chúng cùng nhau di chuyển, tìm kiếm thức ăn hay xây dựng tổ, cả bầy đàn lại tạo thành một thể thống nhất, với những hành vi chung và đồng nhất. Tương tự, trong giai đoạn sơ khai của cuộc đời, ý thức của chúng ta cũng hoạt động theo cách rất đồng nhất – tất cả các tế bào thần kinh và nội tiết trong cơ thể đều phối hợp, tạo nên một trạng thái nhận thức cơ bản mà chưa có sự cá nhân hóa sâu sắc.

Bên cạnh đó, tôi cũng muốn nói về khái niệm qualia – những trải nghiệm chủ quan mà mỗi người cảm nhận được. Hãy lấy ví dụ đơn giản: khi các bạn thưởng thức một bữa ăn ngon hay ngắm nhìn màu sắc lung linh của hoàng hôn, các cảm giác ấy chính là qualia. Tuy nhiên, ở giai đoạn ban đầu, những trải nghiệm này còn rất cơ bản và chưa được cá nhân hóa, không có sự phong phú và đa dạng mà sau này các kinh nghiệm sống mới dần làm tăng lên.

Ở giai đoạn này, ý thức chủ yếu chỉ xử lý thông tin một cách cơ bản và đồng nhất, tạo nên một trạng thái “tập thể” tương tự như bầy đàn sinh vật xã hội hóa – nơi mà tất cả các thành phần cùng hoạt động như một thể thống nhất, chưa thể hiện ra được sự khác biệt sâu sắc của từng cá nhân. Những điều này cho ta thấy rằng, ban đầu, ý thức của mỗi người giống như một khối đồng nhất, đơn giản và cơ bản, nhưng đó chính là nền tảng cho quá trình phát triển sau này.

Tiếp theo, tôi sẽ cùng các bạn khám phá quá trình phát triển và tăng cường qualia – quá trình mà qua đó kinh nghiệm sống và ký ức được tích lũy, từ từ làm cho ý thức của mỗi cá thể trở nên phong phú và khác biệt so với trạng thái ban đầu đồng nhất.

Khi còn rất sơ khai, ý thức của mỗi người chỉ thể hiện những trải nghiệm cơ bản, tương tự như một “tâm trí tập thể” với khả năng xử lý thông tin đơn giản. Nhưng theo thời gian, khi chúng ta trải qua các trải nghiệm, khi những khoảnh khắc được ghi dấu và lưu giữ như những ký ức, thì các liên kết nội tại giữa các tế bào thần kinh – nội tiết của chúng ta bắt đầu tái cấu trúc thông qua quá trình học tập, hay còn gọi là plasticity. Plasticity, theo tôi, là khả năng của hệ thống thần kinh thay đổi và tái cấu trúc các liên kết của mình khi tiếp nhận và xử lý thông tin mới – giống như cách mà não bộ của trẻ nhỏ có thể nhanh chóng thích nghi với môi trường học tập mới. Qua mỗi trải nghiệm, những liên kết này được tăng cường hoặc thay đổi, góp phần làm tăng mức độ chất lượng của những trải nghiệm chủ quan, hay nói cách khác, làm cho qualia của mỗi cá thể trở nên phong phú hơn.

Tôi cũng muốn các bạn hình dung rằng quá trình chuyển giao từ ý thức nền tảng ban đầu sang ý thức phức tạp không phải là một bước nhảy đột ngột. Mà nó là một quá trình liên tục, trong đó mỗi trải nghiệm, mỗi ký ức được tích lũy sẽ dần dần làm thay đổi cấu trúc của hệ thống thần kinh – nội tiết, tạo nên sự khác biệt cá nhân rõ rệt. Khi các kết nối được tái cấu trúc và chuyên biệt hóa theo chức năng, từ việc xử lý thông tin cơ bản đến lưu trữ những trải nghiệm tinh tế, chúng ta dần dần hình thành nên cái tôi chủ quan của riêng mình.

Để củng cố những ý tưởng này, tôi đã theo dõi một số nghiên cứu thực nghiệm sử dụng EEG và fMRI, cho thấy rằng các liên kết neuron có khả năng thay đổi đáng kể theo các kích thích khác nhau. Các mô phỏng của mạng lưới thần kinh cũng cho thấy mức độ thay đổi của các liên kết không chỉ đơn thuần là cộng dồn, mà là sự bùng phát phi tuyến – điều này minh họa rõ ràng cho quá trình tăng cường của qualia khi các trải nghiệm được tích lũy. Đồng thời, nếu so sánh với các hệ thống phi tập trung như ở bầy đàn sinh vật xã hội hóa, ta nhận thấy rằng chỉ hệ thống tập trung với cấu trúc chuyên biệt và khả năng lưu trữ thông tin mới thực sự cho phép phát triển những trải nghiệm chủ quan độc đáo và phong phú.

Qua đó, tôi tin rằng sự phát triển của ý thức cá thể từ trạng thái nền tảng ban đầu đến mức phức tạp hơn chính là quá trình liên tục, trong đó từng trải nghiệm, từng ký ức góp phần làm phong phú thêm chất lượng của qualia và hình thành nên cái tôi chủ quan của mỗi người. Bây giờ, các bạn hãy cùng tôi chuyển sang phần tiếp theo của bài viết: “SO SÁNH VÀ PHÂN BIỆT VỚI HỆ THỐNG TÂM TRÍ TẬP THỂ CỦA BẦY ĐÀN SINH VẬT XÃ HỘI” Trong phần này, tôi sẽ trình bày cách mà hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết của chúng ta, với sự chuyên biệt hóa và tập trung, khác biệt so với các hệ thống tương tự trong các bầy đàn sinh vật xã hội hóa, từ đó làm rõ những điểm mạnh và hạn chế của từng loại hình ý thức.

Trong quá trình nghiên cứu và suy ngẫm về cơ chế hình thành ý thức, tôi nhận thấy rằng có một sự khác biệt rõ ràng giữa các “nút ý thức” được tạo nên từ hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết với các “nút ý thức” phát sinh từ các cá thể trong bầy đàn sinh vật xã hội hóa. Theo tôi, các tế bào thần kinh và nội tiết trong cơ thể hoạt động theo cách rất có tổ chức, có kỷ luật và chuyên biệt hóa trong việc xử lý, lưu trữ và truyền tải thông tin. Chính vì vậy, tôi hay gọi những thành phần này là “nút ý thức tập trung hóa.” Mỗi tế bào, mặc dù có vai trò riêng biệt – một số thu thập thông tin, một số xử lý, một số lưu trữ ký ức, và những tế bào khác điều khiển phản ứng – nhưng nhờ vào sự phối hợp chặt chẽ qua các đường dẫn thần kinh được sắp xếp một cách có trật tự, chúng tạo nên một mạng lưới nội tại mạnh mẽ và hiệu quả, cho phép hệ thống thể hiện những trạng thái nhận thức phức tạp mà khó có thể hình thành nếu từng thành phần hoạt động độc lập.

Ngược lại, khi tôi xem xét về các sinh vật sống trong bầy đàn xã hội hóa cao, tôi nhận thấy rằng mỗi cá thể trong bầy đàn thường hoạt động theo cách tự do và ngẫu nhiên. Ở đây, các “nút ý thức” – theo cách tôi mô tả – không được tổ chức một cách cứng nhắc mà chủ yếu dựa vào các tín hiệu hóa học như pheromone để giao tiếp và phối hợp hành vi. Do đó, tôi gọi những cá thể này là “nút ý thức phi tập trung.” Sự tương tác ở dạng này mang tính tự do, không theo một cấu trúc nhất định, do đó nó không đạt được sự chuyên biệt hóa cao như trong hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết của chúng ta.

Qua so sánh này, tôi muốn các bạn nhận thấy rằng sự khác biệt cơ bản giữa “nút ý thức tập trung hóa” và “nút ý thức phi tập trung” nằm ở tính kỷ luật, tổ chức và mức độ chuyên biệt hóa trong việc xử lý, lưu trữ và truyền tải thông tin. Các tế bào thần kinh – nội tiết, với sự sắp xếp theo trật tự và được củng cố bởi các phản hồi phi tuyến tính, cho phép hệ thống này tạo ra những trải nghiệm chủ quan phong phú – những qualia mà chỉ hệ thống tập trung mới có khả năng hình thành. Trong khi đó, ở dạng “nút ý thức phi tập trung,” các cá thể trong bầy đàn mặc dù có thể phối hợp để duy trì sự ổn định tổng thể, nhưng thiếu đi sự chuyên biệt hóa cần thiết để lưu trữ và xử lý thông tin một cách hiệu quả, từ đó không thể phát triển ra được chất lượng trải nghiệm chủ quan tương tự.

Khi tôi xem xét về sự tổ chức và đặc điểm của hai hệ thống "nút ý thức" mà chúng ta vừa bàn, tôi nhận thấy rằng sự khác biệt chủ yếu nằm ở cách thức hoạt động và mức độ chuyên biệt hóa của chúng. Trong hệ thống tập trung, các tế bào thần kinh và nội tiết được sắp xếp một cách nghiêm ngặt, thể hiện tính kỷ luật và trật tự cao. Mỗi tế bào không chỉ đảm nhận vai trò riêng biệt như thu thập thông tin, xử lý dữ liệu, lưu trữ ký ức hay điều khiển phản ứng, mà còn được kết nối với nhau qua những đường dây thần kinh có cấu trúc chặt chẽ. Sự chuyên biệt hóa này cho phép hệ thống tập trung có khả năng xử lý và lưu trữ thông tin một cách hiệu quả, tạo điều kiện cho việc hình thành các trải nghiệm chủ quan (qualia) phong phú và sâu sắc.

Trong khi đó, các "nút ý thức phi tập trung" của bầy đàn sinh vật xã hội hóa lại hoạt động theo cách tự do và ngẫu nhiên hơn. Ở đây, các cá thể tương tác chủ yếu thông qua các tín hiệu hóa học như pheromone, và sự phối hợp giữa chúng không dựa trên một cấu trúc cố định hay một sự phân công chuyên biệt rõ ràng. Kết quả là, mặc dù bầy đàn có thể duy trì được một mức độ ổn định tổng thể, nhưng hệ thống phi tập trung này lại thiếu khả năng lưu trữ thông tin một cách sâu sắc, do đó không tạo ra được trải nghiệm chủ quan đa dạng như hệ thống tập trung.

Để dễ hình dung, các bạn có thể so sánh điều này với một mạng lưới neuron trong não bộ và sự phối hợp của các cá thể trong một bầy kiến. Mạng lưới neuron được tổ chức rất chặt chẽ: mỗi neuron có vị trí, chức năng và được liên kết với các neuron khác thông qua các kết nối có trật tự, cho phép truyền tải và xử lý thông tin một cách cực kỳ hiệu quả. Ngược lại, trong một bầy kiến, mặc dù mỗi con kiến có vai trò riêng, nhưng chúng di chuyển và phối hợp dựa trên các tín hiệu pheromone lan tỏa trong không khí, hoạt động theo cách tự do và không có sự phân chia nhiệm vụ chặt chẽ như trong mạng lưới neuron. Qua đó, hệ thống neuron cho phép hình thành ra các trải nghiệm chủ quan phức tạp, trong khi hệ thống bầy đàn lại chủ yếu cho ra các hành vi tập thể ổn định mà không có khả năng lưu trữ thông tin một cách sâu sắc như vậy.

Các bạn hãy tưởng tượng rằng chỉ có những “nút ý thức tập trung hóa” trong hệ thống tế bào thần kinh – nội tiết của chúng ta mới có khả năng lưu trữ ký ức và xử lý thông tin một cách chuyên biệt. Điều này cho phép hệ thống đó tạo ra những trải nghiệm chủ quan (qualia) phong phú, những trải nghiệm mà mỗi cá thể cảm nhận được một cách riêng biệt. Nhờ vào sự phân công chức năng rõ ràng, mỗi tế bào không chỉ đảm nhận nhiệm vụ thu thập và truyền tải thông tin mà còn lưu giữ lại những dấu ấn của các trải nghiệm. Chính cơ chế lưu trữ và xử lý thông tin này là nền tảng để hình thành nên những qualia sâu sắc, tạo ra cái tôi chủ quan của mỗi người. Tuy nhiên, mặc dù hệ thống tập trung có tính linh hoạt cao – bởi khả năng thích ứng nhanh khi tiếp nhận những qualia mới – nó cũng dễ bị suy xụp khi phải đối mặt với những tác động tiêu cực, vì sự ổn định của các liên kết chuyên biệt có thể bị phá vỡ.

Trái lại, các “nút ý thức phi tập trung” trong bầy đàn sinh vật xã hội hóa hoạt động theo cơ chế khác. Các cá thể trong bầy thường duy trì một sự ổn định cao vì chúng không lưu trữ thông tin một cách chuyên sâu và không bị ảnh hưởng nhiều bởi qualia cá nhân. Tuy nhiên, để thay đổi hay thích nghi, những hệ thống phi tập trung này phải phụ thuộc vào các quá trình sinh sản, tiến hóa và chọn lọc tự nhiên. Điều này làm cho khả năng thay đổi và thích nghi của chúng trở nên chậm chạp và hạn chế hơn so với hệ thống tập trung, nơi mà những thay đổi ngay lập tức có thể xảy ra thông qua việc tái cấu trúc các liên kết thần kinh.

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã theo dõi các nghiên cứu thực nghiệm sử dụng EEG và fMRI, và những kết quả đó đã cho thấy một cách rõ ràng sự đồng bộ hóa và tổ chức phi tuyến tính của các kết nối neuron trong hệ thống tập trung của não bộ. Ví dụ, một số nghiên cứu cho thấy rằng khi một nhóm neuron được kích thích, chúng không chỉ hoạt động một cách độc lập mà còn tăng cường liên kết, tạo nên các phản ứng bùng phát mà số liệu ghi nhận được thể hiện qua mức độ đồng bộ hóa cao hơn đáng kể. Các mô phỏng mạng lưới neuron cũng đã minh họa rằng, dưới tác động của các kích thích khác nhau, các liên kết này có thể thay đổi theo những mức độ khác nhau – từ đó cho thấy khả năng linh hoạt và sự nhạy cảm của hệ thống tập trung trong việc xử lý thông tin.

Tôi cũng muốn so sánh sự khác biệt giữa trạng thái “tập thể” ban đầu của ý thức và trạng thái ý thức cá thể phức tạp. Ở giai đoạn ban đầu, ý thức của mỗi cá thể vẫn còn ở mức đồng nhất, cơ bản, tương tự như một hệ thống “tập thể” mà các thành phần hoạt động gần như đồng bộ, giống như một bầy đàn sinh vật xã hội hóa. Tuy nhiên, chỉ khi hệ thống được cấu trúc và chuyên biệt hóa thông qua quá trình học tập, tích lũy kinh nghiệm và tái cấu trúc các liên kết nội tại, ý thức cá thể mới dần trở nên phong phú và cá nhân hóa, với những trải nghiệm chủ quan (qualia) đa dạng và sâu sắc. Điều này cho thấy sự phát triển của ý thức cá thể không thể xảy ra trong một hệ thống phi tập trung như ở bầy đàn sinh vật xã hội hóa, mà chỉ có hệ thống tập trung với sự chuyên biệt hóa mới tạo ra được những trạng thái nhận thức vượt trội.

Những bằng chứng thực nghiệm và các mô phỏng trên đã giúp tôi chứng minh rằng chỉ hệ thống tập trung với sự tổ chức chặt chẽ mới có khả năng lưu trữ thông tin và phát triển các trải nghiệm chủ quan độc đáo. Sự chuyển giao từ trạng thái nhận thức cơ bản, đồng nhất sang trạng thái ý thức cá thể phức tạp chính là kết quả của quá trình chuyên biệt hóa và tích lũy ký ức, điều này không thể đạt được trong một hệ thống phi tập trung. Với những phân tích trên, tôi xin chuyển sang phần cuối của bài viết, nơi tôi sẽ tổng kết lại những nhận định và suy nghĩ của mình về nguồn gốc cũng như quá trình phát triển của ý thức.

Trong suốt bài viết này, chúng ta đã cùng nhau khám phá cơ chế hình thành ý thức tại các sinh vật đa bào với hệ thần kinh – nội tiết phức tạp. Tôi đã trình bày rằng ý thức nền tảng không phải là một hiện tượng đơn giản xuất hiện bất ngờ, mà chính là kết quả của sự phối hợp phức tạp giữa tất cả các tế bào thần kinh và nội tiết. Những tế bào này hoạt động như một “tâm trí tập thể,” tạo nên một mạng lưới thông tin nội tại, trong đó mỗi phần tử dù có vai trò riêng biệt nhưng đều góp phần vào việc duy trì tính ổn định, điều chỉnh và phát triển ý thức đầy đủ. Quan trọng hơn, chính cơ chế này, với khả năng lưu trữ thông tin và phân tích qua mạng lưới neuron có tổ chức chặt chẽ, tạo ra trải nghiệm chủ quan (qualia) sâu sắc và phong phú. Những qualia này không chỉ là cảm giác mà chúng ta trải qua trong cuộc sống mà còn đóng vai trò trong việc hình thành cái tôi chủ quan, hay bản ngã của mỗi cá thể. Những kinh nghiệm, ký ức và sự tác động qua các quá trình học tập và phát triển, tạo nên sự phân biệt rõ rệt trong cách mỗi sinh vật nhận thức bản thân và thế giới xung quanh. Như vậy, cơ chế hình thành ý thức qua một hệ thống thần kinh – nội tiết phức tạp này không chỉ là căn bản cho các trải nghiệm chủ quan mà còn là nền tảng cho việc hình thành cái tôi, cho phép mỗi cá thể phát triển nhận thức và hiểu biết riêng biệt về chính mình và môi trường.

Trong phần kết luận, tôi xin tóm tắt lại những luận điểm chính đã được bàn luận trong bài. Ý thức nền tảng của mỗi sinh vật đa bào với hệ thần kinh – nội tiết phức tạp không phải là một hiện tượng xuất hiện đột ngột, mà được hình thành qua “tâm trí tập thể” của tất cả các tế bào thần kinh – nội tiết trong cơ thể. Nhờ vào sự phối hợp chặt chẽ, tổ chức có trật tự và chuyên biệt hóa của các tế bào này – từ việc thu thập, xử lý, lưu trữ cho đến truyền tải thông tin – hệ thống đã tạo ra nền tảng cho những trải nghiệm chủ quan, hay còn gọi là qualia, độc đáo của mỗi cá thể.

Những trải nghiệm chủ quan ấy không chỉ là kết quả của việc xử lý thông tin mà còn là nền tảng cho cái tôi chủ quan của mỗi người. Chính qua cơ chế “tâm trí tập thể” nội tại này, từ những trạng thái nhận thức ban đầu đồng nhất cho đến khi kinh nghiệm sống được tích lũy và các liên kết được tái cấu trúc, ý thức cá thể dần dần được hình thành và phát triển, tạo nên một bản sắc nhận thức riêng biệt và phong phú.

Việc hiểu rõ cơ chế hình thành ý thức không chỉ giúp ta mở rộng kiến thức mà còn mang lại những ứng dụng thiết thực trong nhiều lĩnh vực. Trong nghiên cứu thần kinh, khi ta nắm bắt được cách mà các tế bào thần kinh và nội tiết phối hợp để tạo nên những trải nghiệm chủ quan, ta có thể áp dụng kiến thức này để cải thiện phương pháp chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến rối loạn nhận thức. Ví dụ, các nghiên cứu sử dụng EEG và fMRI đã cho thấy mức độ đồng bộ hóa của các neuron liên quan mật thiết đến chức năng nhận thức, từ đó mở ra cơ hội phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường như bệnh Alzheimer hoặc các rối loạn tâm thần khác.

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, kiến thức về tích hợp thông tin và cơ chế nảy sinh ý thức có thể là nguồn cảm hứng để phát triển các hệ thống AI tiên tiến, có khả năng xử lý thông tin phức tạp và phản ứng linh hoạt như con người. Những mô hình mạng lưới neuron đã được mô phỏng cho thấy tiềm năng của việc xây dựng các hệ thống tự học, có khả năng tự điều chỉnh theo kinh nghiệm mới, mở ra hướng đi mới trong việc thiết kế những công nghệ trí tuệ nhân tạo thông minh hơn.

Bên cạnh đó, trong triết học tâm trí, việc hiểu cơ chế hình thành ý thức cung cấp một cơ sở lý thuyết vững chắc để tranh luận về bản chất của trải nghiệm chủ quan và cái tôi cá nhân. Nó cho thấy rằng ý thức không phải là một hiện tượng huyền bí mà có thể được giải thích qua các quy luật vật lý – sinh học. Điều này không chỉ mở rộng hiểu biết của chúng ta về con người mà còn kích thích những cuộc thảo luận sâu sắc về ý nghĩa của sự tồn tại và cá tính riêng biệt của mỗi người.

Những ví dụ thực tế từ các nghiên cứu về hoạt động não bộ và các mô hình mô phỏng mạng lưới neuron đã minh họa rõ ràng rằng, khi áp dụng những lý thuyết về tích hợp thông tin, chúng ta có thể đạt được những ứng dụng đột phá – từ cải thiện chẩn đoán bệnh lý thần kinh đến phát triển các hệ thống AI có khả năng tự thích nghi và học hỏi. Qua đó, ta nhận ra rằng việc hiểu rõ cơ chế hình thành ý thức không chỉ là một nhiệm vụ học thuật mà còn là chìa khóa mở ra nhiều hướng ứng dụng thiết thực và đầy tiềm năng cho tương lai.

Tôi nhận thấy rằng, mặc dù các luận điểm đã được trình bày một cách sâu sắc và mở ra nhiều góc nhìn mới về cơ chế hình thành ý thức, nhưng hiện tại vẫn còn tồn tại những giới hạn đáng kể. Chẳng hạn, chúng ta chưa có được một mô hình định lượng hoàn chỉnh nào có thể giải thích một cách chính xác quá trình chuyển đổi từ các hoạt động vật lý – sinh học của tế bào sang những trải nghiệm chủ quan, hay qualia. Vấn đề qualia, với tính chất phức tạp và chủ quan riêng biệt, vẫn là một ẩn số lớn đòi hỏi nhiều nghiên cứu hơn nữa để hiểu rõ hơn.

Để vượt qua những giới hạn này, tôi đề xuất một số hướng nghiên cứu tiếp theo. Trước hết, cần phát triển các mô hình định lượng và các mô phỏng tiên tiến để kiểm chứng các giả thuyết về tích hợp thông tin trong hệ thống thần kinh. Những mô hình này có thể giúp chúng ta đo lường và định lượng chính xác hơn cách mà các kết nối neuron tương tác phi tuyến, từ đó tạo ra những trạng thái nhận thức chủ quan. Bên cạnh đó, tôi cho rằng việc thúc đẩy nghiên cứu liên ngành giữa thần kinh học, triết học tâm trí và khoa học dữ liệu sẽ là chìa khóa để làm sáng tỏ cơ chế chuyển đổi từ hoạt động của tế bào sang trải nghiệm chủ quan. Sự hợp tác này không chỉ mở rộng hiểu biết của chúng ta về bản chất của ý thức mà còn góp phần đưa ra các giải pháp mới cho các vấn đề hiện nay.

Cuối cùng, tôi mong muốn rằng những mô hình và phương pháp nghiên cứu này sẽ được khám phá và ứng dụng thực tiễn trong các lĩnh vực như y học thần kinh, nhằm cải thiện quá trình chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến nhận thức, cũng như trong việc phát triển các hệ thống trí tuệ nhân tạo tiên tiến và cải thiện chất lượng cuộc sống của con người.

Việc hiểu rõ nguồn gốc và quá trình phát triển của ý thức không chỉ là một mục tiêu khoa học mà còn mang ý nghĩa sâu sắc đối với cách chúng ta hiểu về bản thân và thế giới xung quanh. Qua những phân tích ở các phần trước, tôi đã chỉ ra rằng ý thức nền tảng của sinh vật đa bào với hệ thần kinh – nội tiết phức tạp được hình thành qua “tâm trí tập thể” của các tế bào thần kinh – nội tiết. Cơ chế này không chỉ tạo ra những trải nghiệm chủ quan (qualia) độc đáo mà còn là nền tảng cho cái tôi chủ quan của mỗi cá thể.

Từ đó, tôi kêu gọi sự hợp tác liên ngành giữa thần kinh học, triết học tâm trí, và các lĩnh vực khác như khoa học dữ liệu để cùng nhau tiếp tục giải mã những ẩn số của ý thức. Tôi mong rằng những câu hỏi mở còn tồn tại về cách mà quá trình vật lý – sinh học chuyển hóa thành trải nghiệm chủ quan sẽ là nguồn cảm hứng cho những nghiên cứu, những cuộc thảo luận sâu sắc và sáng tạo trong tương lai.

Như một lời nhắc nhở, tôi khuyến khích các bạn, những độc giả đang theo dõi, hãy tiếp tục khám phá và đặt ra những câu hỏi mới về nguồn gốc của ý thức – vì câu trả lời của những câu hỏi đó không chỉ góp phần làm giàu thêm kiến thức khoa học, mà còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về chính bản thân mình.

Ủng hộ người viết tại

ACB bank: 244946779 - THIEU HUYNH QUANG NAM