Xứ cờ Hoa là xứ Dân chủ hay chỉ là ảo tưởng của fan?

"Chúng ta đã thành lập một nền cộng hòa, nếu các ngài có thể giữ được nó.” — Benjamin Franklin, 1787

Từ nhiều thế hệ, “Dân Chủ” - Democracy vẫn là khái niệm mà Hoa Kỳ đem rao giảng ra thế giới và sớm trở thành thương hiệu của Quốc gia này - Một Thiên đường nơi Dân chủ tồn tại. Thế nhưng, nước Mỹ có thực sự được xây dựng như một nền dân chủ hay đây chỉ là một cách diễn giải mang tính thời đại và được sử dụng vô tội vạ dẫn tới những hậu quả khôn lường cho chính quốc gia này cũng như trên toàn cầu?

Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ (1776) không có từ democracy nào. Văn bản này nhấn mạnh đến quyền tự nhiên, quyền được sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc, cũng như tính chính danh của chính quyền dựa trên sự “đồng thuận của người bị trị” (consent of the governed).

Hiến pháp Mỹ (1787) không có từ democracy nào. Thay vào đó, văn bản này thiết kế một “republic” (cộng hòa), với hệ thống tam quyền phân lập, checks and balances.

Federalist Papers (1787–1788) – tập tiểu luận do James Madison, Alexander Hamilton, John Jay viết để thuyết phục thông qua Hiến pháp. Họ dùng chữ republic thường xuyên và nhiều lần phê phán pure democracy.

Như vậy trong các văn bản lập quốc chủ chốt (Declaration of Independence, U.S. Constitution, Federalist Papers) hầu như không có từ democracy nào, mà thay vào đó là nhắc tới republic như một chính thể hợp pháp.

Nhiều người trong số các Founding Fathers của xứ Cờ Hoa vốn không tin tưởng “pure democracy” (dân chủ thuần túy, tức là số đông quyết định tất cả), coi đó là nguy cơ dẫn đến hỗn loạn hay “mob rule” (sự cai trị của đám đông). Một số dẫn chứng:

James Madison (Federalist No. 10):

Alexander Hamilton cũng cảnh báo rằng dân chủ trực tiếp thường dẫn tới việc phe đa số áp bức thiểu số, và ủng hộ mô hình cộng hòa có đại diện.

John Adams (1790s):

Nói cách khác, đa số các Founding Fathers sợ dân chủ trực tiếp kiểu Athens cổ đại. Họ tin rằng con người dễ bị cảm xúc chi phối, dễ bị dẫn dắt bởi các “demagogue” (nhà dân túy). Những nhà lập quốc này tự mô tả nước Mỹ là “constitutional republic” (cộng hòa hiến định), chứ không gọi là democracy.

Tuy nhiên, theo thời gian, cùng với việc mở rộng quyền bầu cử phổ thông (19th Amendment 1920 – phụ nữ, Voting Rights Act 1965 – người da màu), Mỹ dần dần được coi là một representative democracy (dân chủ đại diện). Nhưng trong văn bản pháp quyền cụ thể bao gồm

Hiến pháp sửa đổi lần thứ 15 (1870): cấm phân biệt quyền bầu cử vì chủng tộc.

Hiến pháp sửa đổi lần thứ 19 (1920): trao quyền bầu cử cho phụ nữ.

Cả hai đều không dùng chữ democracy, nên khái niệm này chỉ được được giới chính trị và báo chí mô tả là mở rộng dân chủ.

Từ “democracy” không xuất hiện trong Hiến pháp gốc hoặc các tu chính án. Nó chỉ xuất hiện chính thức trong Hiến chương Đảng Dân chủ (Democratic Party Platform) thế kỷ 19.

Về pháp lý, văn bản liên bang đầu tiên dùng rõ ràng chữ democracy thường được trích là Lời nói đầu của Hiến chương Đảng Dân chủ 1840s–1850s, chứ không phải trong Hiến pháp.

Trong luật và hiến pháp tiểu bang, một số bang thế kỷ 19 bắt đầu dùng từ này (ví dụ: Hiến pháp bang Texas 1845 có câu nhấn mạnh “the basis of our political system is democracy”).

Tổng thống Woodrow Wilson (1917) khi tham gia Thế chiến I, ông tuyên bố “The world must be made safe for democracy.” Sau đó là Franklin D. Roosevelt và John F. Kennedy cũng liên tục dùng “democracy” như một từ gắn liền với bản sắc Mỹ.

Nhưng phải đến Chiến tranh Lạnh, “democracy” mới được phù phép nhằm đối lập trực tiếp với “communism.” Chính Reagan đã biến “dân chủ” thành đối cực với “Marxism–Leninism”, coi đó là cuộc chiến sinh tử của thế kỷ. Chính ở giai đoạn này, dân chủ trở thành “chiêu bài chính trị” và trở thành một thứ thương hiệu, một thứ quyền lực mềm của Mỹ dùng để tạo đối lập với trật tự cộng sản toàn cầu.

Khi ấy, nước Mỹ tự cho mình cái quyền định nghĩa “Free World” = “Democratic World” (Mỹ đứng đầu) vs. “Communist World” (Liên Xô, Trung Quốc). Thực chất, đây đúng là một chiêu bài chính trị – ngoại giao, hơn là phản ánh thể chế gốc. Xứ cờ Hoa dùng Democracy như “thương hiệu toàn cầu”, đặc biệt đối lập với Communism trong thế kỷ 20 và Authoritarianism (Trung Quốc, Nga) hiện nay.

Bản chất Mỹ vẫn là "Cộng hòa" - Xin khẳng định luôn. Hiện tại, nếu đọc Hiến pháp Mỹ, không chỗ nào có chữ democracy. Điều IV, Section 4 ghi: “The United States shall guarantee to every State in this Union a Republican Form of Government.” Nhiều chính trị gia Mỹ (nhất là phe Cộng hòa) vẫn nhấn mạnh: “America is a republic, not a democracy.”

Rắc rối là ở chỗ, về pháp lý Mỹ là cộng hòa lập hiến đại diện; về chính trị thì Mỹ lại tự xây dựng thương hiệu là nền dân chủ hàng đầu thế giới.

Barack Obama (2009, Cairo Speech): “I do have an unyielding belief that all people yearn for certain things: the ability to speak your mind and have a say in how you are governed – that’s democracy.”

Joe Biden (2021, Summit for Democracy): “Democracy doesn’t happen by accident. We have to defend it, fight for it, strengthen it, renew it.”

Nhưng nếu nhìn vào chính nội tình Mỹ, bức tranh lại phức tạp hơn.

Các khảo sát gần đây cho thấy:

Pew (2024): 72% người Mỹ cho rằng Hoa Kỳ từng là hình mẫu dân chủ nhưng nay không còn.

Gallup (2024): chỉ 28% hài lòng với cách nền dân chủ Mỹ đang vận hành.

Nghiên cứu UC Berkeley (2025): công chúng ngày càng “bối rối” về ý nghĩa thật sự của dân chủ.

Trong suốt hơn hai thế kỷ, các nhà chính trị Mỹ dùng “democracy” như một khẩu hiệu linh hoạt, người dân dần đồng nhất “Mỹ = dân chủ”, mà quên mất gốc rễ cộng hòa hiến định của mình. Họ ít phân biệt giữa cộng hòa hiến định và dân chủ đa số.

Hậu quả là gì? Người dân Mỹ không có chung định nghĩa. Đối với cánh tả, “dân chủ” đồng nghĩa với mở rộng quyền công dân. Với cánh hữu, “dân chủ” lại bị coi là cái cớ để đa số áp đặt lên thiểu số. Và khi một cuộc bầu cử không vừa lòng, mỗi phe đều tự nhận mình là “bảo vệ dân chủ” rồi coi phe kia là kẻ phá hoại.

Xứ Cờ Hoa tự dẫm vào chân mình khi tạo nên sự phân cực đầy nghịch lý trong lòng đất nước, khi một nhóm chính trị thấy phe kia thắng cử, họ coi đó là “dân chủ sụp đổ” bởi vì họ quên mất rằng hệ thống Mỹ vốn thiết kế để ngăn cả phe đa số thao túng hoàn toàn. Cánh hữu thì hô khẩu hiệu “chúng ta là cộng hòa, không phải dân chủ”, cánh tả thì gắn nhãn “dân chủ” cho mọi thứ liên quan đến mở rộng quyền công dân.

Chúng ta đã chứng kiến điều đó trong bạo loạn Capitol ngày 6/1/2021, khi đám đông tin rằng họ “giữ gìn nền dân chủ” bằng cách xông vào tòa nhà Quốc hội. Đây chính là nghịch lý: một nền cộng hòa được dựng nên để tránh “đa số chuyên chế”, nay lại bị chính công dân của nó hiểu lầm và đẩy đến bạo loạn.

Khi khái niệm bị kéo giãn và dùng tùy tiện, nó mất tính chính xác. Người dân tranh cãi về “ai mới là bảo vệ dân chủ”, nhưng họ không cùng định nghĩa. Chính sự nhập nhằng này làm xuất hiện “hỗn loạn ngôn ngữ chính trị”, người dân Mỹ tưởng họ làm chủ nhưng thực ra lại quá dễ bị khai thác cho mục đích vận động, dẫn đến cực đoan hóa và bạo loạn nội bộ.

Khái niệm "Dân chủ” - Democracy ở Mỹ bị sử dụng một cách vô tội vạ trong chính trị và truyền thông. Hậu quả là bản thân người dân hiểu sai bản chất cộng hòa hiến định, khiến cho xung đột chính trị bị đẩy thành khủng hoảng hiện sinh, ai cũng nghĩ phe kia đang “chôn vùi dân chủ”.

Có lẽ, để trả lời câu hỏi “Mỹ có thật sự là đất nước dân chủ?” chúng ta cần nhìn nhận: Mỹ không phải một nền dân chủ thuần túy, mà là một nền cộng hòa lập hiến với giấc mơ dân chủ – Một Giấc mơ Mỹ vẫn còn dang dở.

Có lẽ, nghịch lý lớn nhất của Hoa Kỳ không nằm ở chỗ họ thiếu dân chủ, mà nằm ở chỗ họ quá dễ dàng biến từ ngữ này thành khẩu hiệu, khiến công chúng quên mất bản chất thực sự của thể chế mình đang sống. Và chính sự nhập nhằng ấy đang góp phần khoét sâu hố phân cực, gieo rắc bất ổn ngay trong lòng xã hội Mỹ.