Viên ngọc trai Abernethy - Viên ngọc trai nước ngọt lớn nhất Scotland

Năm 1967, trong lúc mò ngọc trai trên sông Tay, Bill Abernethy đã phát hiện ra một trong những báu vật hiếm có nhất trong đời mình. Với khối lượng 43,6 grain (1 grain = 0,06479891 gram), Abernethy Pearl là viên ngọc trai nước ngọt lớn nhất từng được ghi nhận tại Scotland trong lịch sử hiện đại.

Viên ngọc trai Abernethy thường được nhắc đến với sự kính trọng thầm lặng. Đây là viên ngọc trai lớn nhất được biết đến kể từ sau Kellie Pearl, phát hiện năm 1621 – một báu vật hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Được sinh ra từ những dòng sông hoang dã của Scotland, Abernethy Pearl là một viên ngọc có kích thước phi thường – tròn hoàn hảo, bề mặt phản chiếu ánh hồng dịu nhẹ. Quá trình hình thành của nó kéo dài nhiều thập kỷ, phản ánh một nhịp độ vượt xa mọi thước đo của con người.

Tuy nhiên, viên ngọc không chỉ là một vật thể để cân bằng hạt hay đo bằng milimét. Nó còn hơn cả một minh chứng kỳ diệu cho sự liên kết giữa sự sống và khoáng chất. Nó kể một câu chuyện về thời đã qua: về những con trai cần mẫn làm việc dưới đáy sông, tạo ra kho báu của chúng trong một môi trường nay đã trở nên mong manh và đang bị đe dọa.

Abernethy Pearl được tìm thấy năm 1967 bởi Bill Abernethy, người được xem là thợ mò ngọc trai chuyên nghiệp cuối cùng của Scotland. Ông học nghề từ cha mình – một truyền thống gắn liền với dòng chảy của sông ngòi và những món quà ngẫu nhiên ẩn giấu trong thân trai.

Cả đời quan sát, bước đi và lội sông đã hun đúc nơi ông sự kính trọng sâu sắc đối với thiên nhiên hoang dã của Scotland.

Ngày hôm đó, khi tách vỏ một con trai có kích thước trung bình, Bill tin rằng bên trong có ngọc. Dù chỉ khoảng 1 trên 5.000 con trai chứa ngọc, ông có thể nhận ra những biến dạng rất nhẹ của vỏ – dấu hiệu cho thấy có thể tồn tại một viên ngọc bên trong. Tuy vậy, ngay cả với kinh nghiệm hàng chục năm, ông vẫn choáng ngợp trước kích thước và vẻ đẹp của viên ngọc được tìm thấy.

Bill Abernethy với một vỏ sò và một viên ngọc trai tại Glen Esk, Brechin ở Dundee và Angus. 

Nguồn ảnh:ANL/Shutterstock

Ngọc trai là kết quả của sự kết hợp kỳ diệu giữa sinh học và khoáng vật học.

Quá trình bắt đầu khi một dị vật cực nhỏ xâm nhập vào cơ thể con trai. Để tự bảo vệ, con vật bao bọc dị vật này bằng xà cừ (nacre) – còn gọi là mother-of-pearl.

Xà cừ được cấu tạo từ các lớp tinh thể aragonite siêu mỏng, liên kết với nhau bằng protein sinh học. Aragonite là một dạng kết tinh của canxi carbonat (CaCO₃) – về mặt hóa học giống calcite nhưng có cấu trúc tinh thể khác biệt. Trong xà cừ, aragonite tồn tại dưới dạng các phiến tinh thể mỏng, trong suốt, hình giả lục giác.

Qua nhiều năm, con trai phủ hết lớp này đến lớp khác. Khi viên ngọc tiếp xúc ánh sáng, các lớp tinh thể chồng lên nhau sẽ khúc xạ, phản xạ và tán xạ ánh sáng, tạo nên hiệu ứng lấp lánh chuyển động đặc trưng gọi là hiệu ứng ánh ngọc trai.

Phần lớn trai không bao giờ tạo ra ngọc. Nếu có, thường chỉ là những khối méo mó, đục mờ, gọi là blister pearl, dính vào thành vỏ. Một viên ngọc tròn hoàn hảo, bề mặt mịn và ánh sắc tinh tế là cực kỳ hiếm.

Tại Scotland, ngọc trai quý được tìm thấy trong các loài trai nước ngọt bản địa. Chúng từng sinh sống dồi dào trong những dòng sông lạnh, trong và chảy xiết. Đây là một trong những sinh vật sống lâu nhất – có thể sống hơn một thế kỷ, lọc nước và âm thầm chứng kiến sự biến đổi của môi trường.

Tuy nhiên, vẻ đẹp được tích lũy suốt nhiều thập kỷ ấy lại cũng chính là mối hiểm nguy của chúng.

Từ thời La Mã, con người đã truy tìm ngọc trai. Nữ hoàng Victoria đặc biệt yêu thích trang sức gắn ngọc trai Scotland, và vô số người thợ vô danh đã lặn xuống dòng nước lạnh với hy vọng trong tay.

Ngày nay, số phận của ngọc trai gắn chặt với số phận của con người. Ấu trùng trai cần cá hồi và cá trout để phát triển. Khi quần thể cá suy giảm, dòng sông bị xáo trộn, khí hậu ấm lên và tình trạng khai thác quá mức diễn ra, số lượng trai đã suy giảm thảm khốc.

Lệnh cấm mò ngọc trai năm 1998 không chỉ là một quy định pháp lý, mà còn là một lời tiếc nuối – sự thừa nhận rằng một di sản tự nhiên đang biến mất.

Ngày nay, Abernethy Pearl nhắc nhở chúng ta rằng vẻ đẹp không chỉ tồn tại trong cung điện hay bảo tàng, mà còn hiện diện trong những gì thiên nhiên âm thầm tạo nên từ khoáng chất – chậm rãi, bền bỉ – trong một môi trường mà chúng ta cần gìn giữ nếu muốn nó trường tồn.

Hiện nay, Abernethy Pearl đang được trưng bày tại phòng trưng bày “Restless Earth” của Bảo tàng Quốc gia Scotland.

Viên ngọc trai Abernethy. Mã số tham khảo của bảo tàng: G.2025.11.1. và G.2025.11.2.1.

Nguồn ảnh: Duncan McGlynn

Tiến sĩ Rachel Walcott

Trưởng ban phụ trách Hệ thống Trái đất

Lược dịch Kira Trần