Yêu là gì?

Trong lịch sử Trái Đất, đã từng có những sinh vật thống trị hành tinh này trong khoảng thời gian dài đến mức con người khó có thể hình dung. Bọ ba thùy tồn tại gần 300 triệu năm, cá làm chủ đại dương hàng chục triệu năm, lưỡng cư, bò sát, khủng long lần lượt đứng trên đỉnh của chiếc lồng sinh thái mang tên Trái Đất. So với họ, loài người xuất hiện rất muộn, chỉ mới khoảng mười hai nghìn năm kể từ khi hình thành các xã hội phức tạp. Về mặt sinh học, con người không phải loài mạnh nhất, không sống lâu nhất, cũng không thích nghi nhanh nhất. Thế nhưng, trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, con người lại tạo ra một thế giới hoàn toàn khác: có tôn giáo, có luật pháp, có nghệ thuật, có đạo đức, có những hệ thống xã hội ràng buộc cá thể bằng trách nhiệm và ý nghĩa. Và đặc biệt hơn cả, con người liên tục đặt câu hỏi về một thứ mà không loài nào trước đó từng cần phải định nghĩa: tình yêu.

Điều khiến tình yêu trở thành một câu hỏi đáng bàn không nằm ở việc nó tồn tại phổ biến, mà nằm ở sự mơ hồ của chính nó. Nếu chỉ là bản năng sinh tồn hay duy trì nòi giống, tình yêu đã có thể được giải thích gọn gàng bằng sinh học, giống như cách ta mô tả hành vi ghép cặp ở các loài khác. Nhưng con người không chỉ yêu để sinh con, không chỉ ghép cặp để sống sót. Có người đi tìm tình yêu gần nửa đời người, có người ở trong một mối quan hệ dài lâu rồi mới nhận ra mình chưa từng yêu, có những cặp đôi không cần con cái, có những mối quan hệ không hướng đến mục đích sinh ra thế hệ sau chất lượng, và cũng có những con người sống trọn đời trong cô độc mà không xem đó là thất bại. Tình yêu, trong thế giới loài người, không tuân theo một con đường duy nhất.

Nghịch lý nằm ở chỗ: nhân loại có thể quan sát và tính toán quỹ đạo của những ngôi sao cách xa hàng tỷ năm ánh sáng, có thể tái dựng lịch sử của các loài đã tuyệt chủng từ những mảnh hóa thạch rời rạc, nhưng lại không thể thống nhất một định nghĩa đủ chính xác cho tình yêu, thứ hiện diện ngay trong đời sống hàng ngày, chi phối hành vi, quyết định lựa chọn và làm thay đổi hướng đi của vô số cuộc đời. Phải chăng tình yêu không phải là một khái niệm có thể được nắm bắt bằng một công thức cố định? Hay chính vì con người được trao cho khả năng tư duy phức tạp, nên tình yêu trở thành một bài toán không có nghiệm chung, buộc mỗi cá thể phải tự đối diện và tự trả lời theo cách của riêng mình?

Dưới góc nhìn sinh học, tình yêu trước hết không phải là một điều gì huyền bí. Nó có thể được truy vết về những cơ chế rất cụ thể trong cơ thể sống: hormone, chất dẫn truyền thần kinh và các phản ứng sinh tồn được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa. Ở con người, những trạng thái mà ta gọi là “yêu” thường đi kèm với sự gia tăng của dopamine liên quan đến phần thưởng và động lực; oxytocin và vasopressin gắn với sự gắn bó, tin cậy và duy trì mối quan hệ; cùng với serotonin ảnh hưởng đến nhận thức và tâm trạng. Điều đáng chú ý là những cơ chế này không chỉ tồn tại ở con người. Nhiều loài động vật có vú cũng sử dụng cùng một “bộ công cụ sinh học” để hình thành sự gắn kết: từ cặp chuột đồng prairie vole sống chung trọn đời nhờ mức oxytocin cao đến vịt uyên ương không ghép cặp và chết dần chết mòn khi mất đi bạn tình. Ở mức độ này, có thể nói rằng nền tảng sinh học của tình yêu là có thật, phổ quát và vượt ra ngoài xã hội loài người.

Tuy nhiên, sự tương đồng ấy chỉ đưa chúng ta đến một nửa câu trả lời. Dù hormone ở động vật và con người có cơ chế hoạt động rất giống nhau, trải nghiệm mà con người nhận được lại khác biệt rõ rệt so với động vật. Ở động vật, sự gắn bó thường gắn chặt với chức năng sinh tồn: duy trì nòi giống, bảo vệ con non, duy trì cấu trúc bầy đàn. Ở con người, cùng những hormone đó nhưng chúng ta lại có thể kích hoạt những cảm xúc và suy nghĩ phức tạp hơn: lý tưởng hóa người khác, hy sinh vượt khỏi lợi ích sinh học trực tiếp hay thậm chí đau khổ kéo dài ngay cả khi mối quan hệ không còn mang lại lợi ích rõ ràng nào. Điều này cho thấy sinh học không phải là một đáp án đầy đủ mà chỉ là phần nền móng. Nó giải thích vì sao con người có khả năng yêu, nhưng không thể giải thích trọn vẹn tại sao mỗi người lại hiểu và yêu theo một cách khác nhau, gắn bó với những ý nghĩa khác nhau, và đôi khi đi ngược lại cả logic sinh tồn. Tình yêu, từ đây, bắt đầu vượt ra khỏi phạm vi của hormone và bước sang những tầng sâu hơn của nhận thức, ký ức và trải nghiệm cá nhân.

Nếu sinh học xây dựng nền móng cho tình yêu, thì văn hóa và xã hội bắt đầu trang trí, tô vẽ để thêm màu sắc cho tình yêu. Tình yêu, khi đi vào đời sống con người, không tồn tại trong trạng thái nguyên sơ. Nó luôn được đặt trong một bối cảnh, được gọi tên bằng ngôn ngữ, được diễn giải bằng những câu chuyện. Ngay từ khi còn nhỏ, một cá nhân đã bắt đầu “học” về tình yêu mà không hề nhận thức được điều đó: qua cách cha mẹ thể hiện tình cảm hay sự gắn bó với nhau, qua những khuôn mẫu gia đình xung quanh cuộc sống của mình, qua cách cộng đồng khen ngợi, phán xét hoặc đánh giá những mối quan hệ. Những trải nghiệm này không dạy chúng ta cách yêu, mà đang thể hiện rằng điều gì được họ xem là yêu.

Văn hóa và xã hội tác động đến tình yêu trước hết bằng việc tạo ra các khuôn khổ. Chúng định hình những tư tưởng của ta: yêu như thế nào là đúng, có bao nhiêu cách để yêu, người như thế nào thì đáng để yêu. Trong một số xã hội, tình yêu gắn liền với hôn nhân, trách nhiệm và vai trò còn trong một số xã hội khác, nó được nhấn mạnh như sự tự do cá nhân và lựa chọn cảm xúc. Những khuôn khổ này không quyết định hoàn toàn cách một cá nhân yêu, nhưng chúng tạo ra ranh giới vô hình, nơi con người vừa khao khát vượt qua, vừa sợ hãi bị loại trừ. Vì thế, nhiều xung đột nội tâm trong tình yêu thực chất là xung đột giữa cảm xúc cá nhân và chuẩn mực xã hội đã được nội tâm hóa từ rất sớm.

Tuy nhiên, văn hóa và xã hội không thể tạo ra tình yêu từ con số không, cũng như không thể kiểm soát hoàn toàn cách một cá nhân cảm nhận nó. Có những người lớn lên trong môi trường khô khan nhưng lại khao khát yêu sâu sắc, có những người được bao bọc bởi những câu chuyện lãng mạn nhưng lại hoài nghi tình yêu. Điều này cho thấy văn hóa không áp đặt trực tiếp cảm xúc, mà chủ yếu định hướng cách con người diễn giải cảm xúc ấy. Một cá nhân có thể cảm thấy đau đớn, gắn bó hay rung động giống nhau về mặt sinh học, nhưng việc họ gọi đó là “tình yêu”, “sự gắn bó”, hay “lý tưởng hóa” lại phụ thuộc rất nhiều vào hệ quy chiếu văn hóa mà họ đang sử dụng.

Các trải nghiệm sống cá nhân đóng vai trò như cầu nối giữa sinh học và văn hóa. Những mối quan hệ đã đi qua, những lần được lắng nghe hoặc bị bỏ rơi, những tổn thương không được gọi tên hay những khoảnh khắc được thấu hiểu sâu sắc tất cả góp phần hình thành “bản đồ cảm xúc” riêng của mỗi người. Cộng đồng và xã hội nơi một cá nhân tồn tại sẽ quyết định liệu những trải nghiệm đó được công nhận hay bị phủ nhận. Khi cảm xúc được lắng nghe, con người học cách tin vào tình yêu; khi cảm xúc bị xem nhẹ hoặc chế giễu, họ học cách phòng vệ. Vì thế, cùng một xã hội, nhưng hai cá nhân khác nhau vẫn có thể mang những quan niệm hoàn toàn trái ngược về tình yêu, bởi họ đã sống qua những lát cắt rất khác nhau của cùng một thực tại.

Văn học, nghệ thuật và triết học mở rộng không gian để con người suy nghĩ về tình yêu vượt ra ngoài trải nghiệm cá nhân trực tiếp. Những tác phẩm ấy không chỉ kể câu chuyện của người khác, mà còn cung cấp cho con người ngôn ngữ để hiểu chính mình. Một người đọc văn học lãng mạn có thể bắt đầu tin rằng tình yêu phải mãnh liệt và hy sinh; một người tiếp xúc với triết học hiện sinh có thể nhìn tình yêu như một lựa chọn có ý thức giữa hai cá thể tự do; trong khi nghệ thuật hiện đại đôi khi lại khắc họa tình yêu như một trạng thái mong manh, đầy mâu thuẫn và bất toàn. Những hệ tư tưởng này không buộc con người phải yêu theo một cách nhất định, nhưng chúng tạo ra những “mô hình” mà con người có thể soi chiếu đời sống cảm xúc của mình vào đó.

Cuối cùng, mỗi cá nhân có xu hướng chọn cho mình một thế giới quan về tình yêu không hoàn toàn bằng lý trí, mà bằng sự cộng hưởng. Con người thường tìm đến những quan niệm khiến họ cảm thấy được hiểu, được gọi tên, hoặc ít nhất là bớt cô độc trong trải nghiệm của mình. Thế giới quan ấy có thể thay đổi theo thời gian, khi trải nghiệm sống thay đổi, khi những gì từng cứu rỗi ta không còn đủ sức nâng đỡ. Vì vậy, cách một người hiểu và nói về tình yêu không chỉ phản ánh xã hội họ đang sống, mà còn phản ánh hành trình họ đã đi qua giữa bản năng, văn hóa và nỗ lực không ngừng để hiểu chính mình.

Sau khi nhìn tình yêu từ nền tảng sinh học và cách nó được diễn giải qua văn hóa, ta chạm tới một giới hạn quan trọng: tình yêu gần như không chấp nhận một định nghĩa duy nhất. Không phải vì con người chưa suy nghĩ đủ sâu, mà vì tình yêu không tồn tại như một thực thể cố định để ai cũng có thể nhìn thấy theo cùng một cách. Nó luôn xuất hiện trong mối quan hệ giữa những con người khác nhau về lịch sử sống, ký ức, tổn thương và mong cầu, nên ngay từ điểm khởi đầu đã mang tính cá biệt.

Ở tầng sinh học, cảm giác gắn bó, rung động hay đau đớn khi mất mát có thể tương đối giống nhau giữa các cá nhân. Tuy nhiên, sinh học chỉ tạo ra phản ứng, chứ không tạo ra ý nghĩa. Ý nghĩa chỉ xuất hiện khi con người bắt đầu gọi tên trải nghiệm đó. Và chính ở khoảnh khắc gọi tên này, sự khác biệt nảy sinh. Cùng một cảm xúc có người xem nó là tình yêu còn người khác thì xem nó là sự gắn bó hay là sự ảo tưởng và không phải vấn đề đúng-sai mà nó chỉ đang được đặt trong những hệ quy chiếu của mỗi người khác nhau mà thôi.

Vì vậy, mỗi nỗ lực định nghĩa tình yêu đều mang giá trị, nhưng không bao giờ trọn vẹn. Không một định nghĩa nào đủ rộng để bao trùm toàn bộ những gì con người thực sự trải qua khi yêu. Luôn tồn tại những trải nghiệm nằm ngoài mọi khuôn khổ, buộc ta phải thừa nhận rằng tình yêu không đứng yên để được đóng khung.

Bước ngoặt của loài người không nằm ở việc chúng ta biết gắn bó, mà ở chỗ chúng ta bắt đầu tự vấn về chính sự gắn bó đó. Nhờ năng lực tự phản tư (self-reflection), con người không chỉ sống trong cảm xúc mà còn quay lại quan sát, đánh giá và diễn giải cảm xúc của mình. Một mối liên kết, vốn ở các loài khác chỉ dừng lại ở việc “ở bên nhau để tồn tại”, ở con người lại trở thành câu hỏi hiện sinh: vì sao tôi yêu người này, mối quan hệ này đem lại điều gì cho tôi, và nó có ý nghĩa gì trong cuộc đời hữu hạn của tôi. Từ khoảnh khắc đó, gắn bó không còn là phản xạ sinh học thuần túy, mà trở thành một trải nghiệm mang tính diễn giải. Con người không chỉ yêu, mà còn suy tư về việc mình yêu.

Chính năng lực suy tư ấy khiến con người kỳ vọng ở tình yêu nhiều hơn bất kỳ loài nào khác. Khi phải đối diện với ý thức về cái chết, sự cô độc và tính hữu hạn của đời sống, con người vô thức tìm kiếm một điểm tựa vượt lên trên sinh tồn đơn thuần. Trong bối cảnh đó, tình yêu được trao cho những vai trò ngày càng lớn: không chỉ là sự gắn bó cảm xúc, mà còn là nơi chữa lành, nơi xác nhận giá trị bản thân, nơi trao cho cuộc đời một ý nghĩa để tiếp tục. Con người mong tình yêu mang lại ý nghĩa, bởi chúng ta là loài sinh vật hiếm hoi không chỉ cần sống, mà còn cần hiểu ý nghĩa của sự tồn tại. 

Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: càng kỳ vọng và suy tư nhiều, con người lại càng không thể thống nhất một khái niệm chung về tình yêu. Điều này không phản ánh sự bất lực của tư duy, mà cho thấy bản chất đặc biệt của tình yêu rằng nó không tồn tại như một thực thể khách quan độc lập, mà luôn gắn chặt với chủ thể đang trải nghiệm nó. Mỗi cá nhân bước vào tình yêu với một lịch sử riêng, và chính lịch sử ấy khiến cùng một cảm xúc nền tảng lại mang những ý nghĩa khác nhau.

Và có lẽ vì thế mà con người liên tục đặt câu hỏi về tình yêu. Chúng ta hỏi không phải vì chưa từng yêu, mà vì mặc dù đã yêu hay cố gắng quan sát và tìm hiểu tình yêu rất nhiều nhưng khi càng cố kết luận về nó ta lại càng mơ hồ. Việc đặt câu hỏi về tình yêu, sau cùng, là một cách con người định vị mình trong một cuộc sống vô thường, nơi rất ít điều khiến ta cảm thấy cuộc sống của mình có ý nghĩa. Chính vì vậy, tình yêu trở thành đề tài không bao giờ cạn, không phải vì nó mơ hồ, mà vì nó luôn chạm tới những tầng sâu nhất của ý thức con người.

Đối với tôi, tình yêu không phải là một khái niệm có thể bị đóng khung trong một định nghĩa duy nhất, càng không phải là một đích đến mà con người đạt được rồi dừng lại, mà đúng hơn là một không gian ý nghĩa mở ra trong đời sống. Tình yêu giống như một thứ ánh sáng phủ lên thế giới ta đang sống, không làm thay đổi bản chất của sự vật nhưng khiến cách ta nhìn mọi thứ trở nên khác đi.

Yêu không phải là một hành động trực tiếp mang lại hạnh phúc, mà là trạng thái khiến những điều vốn rất bình thường trong đời sống trở nên hạnh phúc: chờ đợi ai đó, cùng nhau tản bộ, xem một bộ phim quen thuộc, đọc chung một quyển sách, hay đơn giản là ở cạnh nhau mà không cần làm gì cả. Chính trong ánh sáng ấy, mọi khoảnh khắc đời thường vốn vô vị lại trở nên có màu sắc, có chiều sâu và đáng nhớ. Tình yêu cũng làm thay đổi cách ta cảm nhận về hy sinh: những điều ta cho đi không còn mang dáng dấp của mất mát hay đau khổ, mà trở thành cảm giác xứng đáng, thậm chí là hạnh phúc, bởi ta tự nguyện hướng bản thân mình về phía người kia. Đồng thời, yêu khiến ta luôn cảm thấy bản thân chưa đủ tốt để dành cho người mình yêu, nhưng đó không phải là sự tự ti tiêu cực, mà là một động lực âm thầm thôi thúc ta nỗ lực hoàn thiện chính mình. Trong tình yêu, mọi hành động ta làm hướng đến người kia đều mang thêm một tầng ý nghĩa cho cuộc sống, và mọi khoảnh khắc bên nhau, dù lặng lẽ, vẫn đủ đầy. Có lẽ vì vậy mà tôi đặc biệt đồng cảm với lời con cáo trong Hoàng tử bé: “Nếu cậu đến lúc bốn giờ chiều thì từ ba giờ tớ đã bắt đầu hạnh phúc rồi” bởi tình yêu không nằm ở khoảnh khắc gặp gỡ, mà nằm trong chính khoảng thời gian chờ đợi ấy, khoảng thời gian lẽ ra vô nghĩa nhưng lại trở nên hạnh phúc chỉ vì có một người để hướng về.

Có lẽ, sau tất cả những cách tiếp cận và trải nghiệm khác nhau, điều duy nhất có thể khẳng định về tình yêu là nó không chịu khuất phục trước một định nghĩa duy nhất. Mỗi con người, trong từng giai đoạn sống, sẽ bước vào tình yêu bằng một góc nhìn riêng, mang theo những mong cầu, tổn thương và hy vọng khác nhau. Chính vì vậy, thay vì tìm cách trả lời dứt khoát tình yêu là gì, ta có thể chấp nhận việc đặt câu hỏi và lắng nghe nhiều cách hiểu khác nhau về nó. Tình yêu, suy cho cùng, không chỉ tồn tại trong những lời định nghĩa, mà hiện diện trong cách nó làm thay đổi đời sống nội tâm, cách ta nhìn thế giới và cách ta đối xử với người khác. Và có lẽ, giá trị lớn nhất của việc suy ngẫm về tình yêu không nằm ở việc tìm ra một chân lý chung, mà ở chỗ mỗi người, thông qua đối thoại và trải nghiệm, dần nhận ra tình yêu đã và đang mang ý nghĩa gì đối với chính cuộc đời mình.

Còn với bạn, bạn định nghĩa thế nào về tình yêu? Nếu có thể, hãy chia sẻ cho tôi câu chuyện về tình yêu của bạn để chúng ta cùng nhau làm giàu vốn hiểu biết của nhân loại về tình yêu.