Văn học truyền thống giờ đây đang gặp phải những thách gì?

Sự phát triển đa dạng của các phương tiện truyền thông số hoá và mạng xã hội cho thấy rằng đời sống văn hóa sáng tạo vẫn đang chạy nhanh, còn con người phải tự vận động đuổi theo. Đó cũng là thách thức mới cho văn học khi vừa phải thích nghi với đời sống hiện đại, kết hợp sự đa dạng trong kỹ thuật công nghệ nhưng vẫn giữ được bản chất nghệ thuật và giá trị văn hoá của mình. Một số thách thức bắt đầu xuất hiện, tồn tại nhờ thời đại số hoá đang thực sự làm suy giảm chất lượng sáng tác và tiếp nhận văn chương nghệ thuật.

Văn học mạng dù có những giá trị và ưu thế riêng nhưng vẫn tồn tại những “rác mạng” tập trung chủ yếu vào những lý do: (1) Nhiều tác phẩm sáng tác còn dễ dãi, nội dung hay dở lẫn lộn do không có sự trau chuốt hay thẩm định giá trị bản thảo, biên tập trước khi xuất bản như ở sách in; (2) Nhiều sáng tác còn phi lý, không thực tế, không phù hợp với thực tại cuộc sống; (3) Bắt đầu hình thành một đội ngũ nhà văn ảo có chất lượng không đồng đều, dẫn đến những sáng tác cũng có độ chênh lệch rất lớn về mặt nội dung hay nghệ thuật.

Thực tế cho thấy, trước sự phát triển mạnh mẽ, khoa học công nghệ hiện đại và nhất là công nghệ thông tin đã khiến người đọc có ít thời gian dành cho việc đọc sách. Quỹ thời gian eo hẹp cùng với sự xuất hiện của nhiều loại hình giải trí nghe - nhìn như sự trỗi dậy của truyền thông xã hội và nội dung dạng ngắn đã làm thay đổi thói quen đọc sách. Các nền tảng truyền thông xã hội, chẳng hạn như Facebook, Twitter, Instagram và TikTok, đã trở nên phổ biến trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Những nền tảng này cung cấp nội dung ngắn gọn, dễ hiểu, phục vụ cho khoảng thời gian chú ý ngắn. Người dùng thường thích lướt qua các nguồn cấp dữ liệu mạng xã hội, xem video hoặc tham gia vào nội dung tương tác hơn là dành thời gian để đọc sách.

Hiện nay, nhiều độc giả ở nước ta đọc sách nhanh hơn, sách mỏng hơn và “đọc lướt” hơn. Khi đọc họ có xu hướng đọc trên mạng Internet, điện thoại di động còn việc đọc trên sách in ngày càng giảm. Do phải chạy đua để đưa tin nhanh, cập nhật, nên không tránh khỏi tình trạng đưa tin “mì ăn liền”, dễ dãi, coi nhẹ tính chính xác, hoặc tập trung vào những chủ đề câu khách, giật gân nhằm câu “View”, câu “Like”, miễn là thu hút được tối đa lượng người truy cập.

Sự “lên ngôi” nóng của các giải pháp truyền thông, đặc biệt là các nền tảng xã hội đang khiến cho việc tiêu thụ thông tin, đặc biệt là những thông tin phi kinh điển, chưa được kiểm nghiệm trở nên hết sức nhiễu loạn; thậm chí lợi dụng môi trường mạng để phát tán các thông tin giả, thất thiệt, độc hại, gây tâm lý hoang mang cho xã hội không phải là hiếm, trong những năm gần đây. Nó hoạt động như một kẻ kích động quần chúng. Hầu hết các nội dung như vậy đều viết về các vấn đề thời sự và vì vậy mọi người ngay lập tức cảm thấy được kết nối với chúng. Mọi người phản ứng mạnh mẽ với chúng và các bài đăng trở nên lan truyền. Biết được sức mạnh và hiệu quả của những bài đăng này, người ta đăng những thứ giả mạo để phục vụ lợi ích của mình, đặc biệt là để phỉ báng ai đó hoặc thực hiện tuyên truyền thù địch chống lại đảng phái, tổ chức nào đó.

Tình trạng này gây ảnh hưởng xấu tới các chuẩn mực, giá trị xã hội và mối quan hệ xã hội, là một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc suy giảm văn hóa đọc ở nước ta, nhất là ở giới trẻ.

Trước khi xuất bản điện tử và sách điện tử ra đời, quá trình xuất bản điển hình từ bản thảo đến sách xuất bản có thể được mô tả như sau. Khi nhận được bản thảo, người biên tập sẽ quyết định xem tác phẩm có phù hợp với nhà xuất bản cụ thể đó hay không. Nếu vậy, nhà xuất bản sẽ mua lại bản thảo từ tác giả (hoặc quản lý của họ), sau khi thương lượng bất kỳ mức phí bản quyền nào sẽ được trả cho bất kỳ lần bán hàng nào trong tương lai, cũng như bất kỳ khoản ứng trước nào cho các khoản tiền bản quyền trong tương lai đó. Từ thời điểm đó trở đi, nhà xuất bản tài trợ chi phí chỉnh sửa bản thảo thông qua quá trình biên tập; thiết kế tác phẩm nghệ thuật cho bìa sách và sắp chữ các trang; tạo tài liệu phân tích chi phí và ước tính chu kỳ sản xuất; in sách để có sản phẩm bán cho độc giả; quảng bá cuốn sách; sắp xếp việc phân phối nó thông qua các kênh khác nhau; giải quyết mọi thắc mắc, đơn đặt hàng từ nhà phân phối, nhà bán buôn và khách hàng; và giám sát tất cả các quyền phụ, quyền nước ngoài, hoạt động cấp phép bán hàng nước ngoài, các trường hợp đặc biệt,...

Những thập kỷ trước khi máy đọc sách điện tử ra đời đã chứng kiến sự ra đời của các nhà bán lẻ hùng mạnh với khả năng thách thức các nhà xuất bản lớn. Trong khi thách thức ban đầu đến từ việc thành lập các chuỗi cửa hàng sách, giờ đây thách thức lại nảy sinh từ việc thành lập các nhà bán sách trực tuyến và đặc biệt là việc ra mắt cửa hàng Amazon Kindle cũng như các cửa hàng khác. Cụ thể hơn, Amazon đã có kinh nghiệm làm việc với các công ty độc lập nhỏ bán hàng thông qua nền tảng của mình (Amazon Marketplace) và Amazon sẵn sàng làm việc và giúp đỡ các nhà xuất bản nhỏ hơn bao gồm cả các tác giả tự xuất bản. Do đó, nếu các tác giả bằng cách nào đó có thể thay thế các yếu tố đầu vào cần thiết để chuyển một bản thảo thành một cuốn sách do nhà xuất bản cung cấp, thì họ sẽ có một con đường tiếp cận thị trường và từ đó đến với công chúng đọc. Sự gia nhập của các công ty mới dựa trên Internet đã cho phép điều này. Hầu hết các tác giả quyết định tự xuất bản đều cung cấp sách của họ ở định dạng sách điện tử tương thích với trình đọc sách điện tử, bao gồm cả máy tính bảng và điện thoại thông minh. Các thiết bị đọc sách điện tử phổ biến nhất là: Kindle của Amazon, Nook của Barnes & Noble và thiết bị Kobo của Kobo. Trong khi Amazon có thể nuôi tham vọng trở thành một nhà xuất bản lớn, thì những nhà cung cấp thiết bị đọc sách điện tử này hiện chủ yếu là các nhà bán lẻ và những nhà bán lẻ này sẵn sàng giao dịch trực tiếp với các tác giả. Bởi vì chúng cung cấp phương tiện để tác giả xuất bản và bán sách của chính họ một cách độc lập, những thiết bị này đe dọa sức mạnh thị trường của nhà xuất bản bằng cách tăng cường cạnh tranh trong ngành.

Công nghệ sách điện tử làm giảm bớt nhu cầu sản xuất, lưu trữ và phân phối sách vật lý. Đồng thời, nó làm giảm chi phí sản xuất xuất bản sách. Tuy nhiên, các nhà xuất bản lo ngại rằng sách điện tử sẽ lấn át doanh số bán sách giấy hiện có và người tiêu dùng sẽ quen với giá sách điện tử thấp có thể gây áp lực lên giá sách giấy. Một kết quả phản trực giác khác là việc nhập một người bán sách điện tử không phải lúc nào cũng mở rộng tổng số độc giả. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi một công ty cung cấp cả sách giấy và sách điện tử và cạnh tranh với một người bán sách giấy thuần túy, sẽ có nhiều khách hàng không được phục vụ hơn so với khi cả hai công ty chỉ bán sách giấy. Ngoài ra, người bán sách giấy có thể thích cạnh tranh với người bán sách tích hợp cung cấp cả sách giấy và sách điện tử hơn là cạnh tranh với người bán sách điện tử độc lập, bởi vì:

Ngoài ra, một trở ngại đáng kể đối với bất kỳ tác giả tự xuất bản nào là tìm ra cách quảng bá tác phẩm tốt nhất để đảm bảo rằng những tác phẩm này thu hút được sự chú ý của khán giả mục tiêu của họ. Để sử dụng các dịch vụ mới này, các tác giả tự xuất bản cần phải am hiểu về các giai đoạn khác nhau của hoạt động kinh doanh xuất bản. Do đó, nó có thể không hấp dẫn tất cả các tác giả. Tuy nhiên, và quan trọng hơn, sách điện tử giúp một tác giả khởi nghiệp có thể vượt qua các nhà xuất bản truyền thống, những nhà xuất bản truyền thống có thể tăng cường sức mạnh của họ trong việc đàm phán hợp đồng về mặt kỹ thuật.

Việc ai cũng có thể tự sáng tác tác phẩm văn học và cũng tự xuất bản trên mạng dẫn đến thị trường văn học trở nên bão hòa và cạnh tranh khốc liệt. Ngành xuất bản đã trở nên có tính cạnh tranh cao, gây khó khăn cho các tác giả mới trong việc đạt được sự công nhận và đảm bảo các hợp đồng xuất bản. Các tác giả đã thành danh với lượng người hâm mộ trung thành thống trị thị trường, khiến các tài năng mới nổi gặp khó khăn trong việc bứt phá. Ngoài ra, các nhà xuất bản truyền thống thường ưu tiên các tác giả bán chạy nhất đã được chứng minh, để lại ít cơ hội hơn cho những người mới đến. Từ đó nảy sinh những vấn đề về áp lực tài chính.

Viết một cuốn sách đòi hỏi sự đầu tư đáng kể về thời gian và công sức mà không có gì đảm bảo thành công về mặt tài chính. Nhiều tác giả đầy tham vọng nhận thấy việc duy trì bản thân chỉ thông qua viết lách là một thách thức, khiến họ phải theo đuổi những con đường sự nghiệp thay thế. Nhu cầu ổn định tài chính thường được ưu tiên hơn việc theo đuổi niềm đam mê viết lách.

Ngành xuất bản văn học và luật bản quyền có chung một lịch sử lâu dài và đầy biến động, nhưng chúng cũng có mối quan hệ cộng sinh, liên kết với nhau. Luật bản quyền nhằm mục đích thúc đẩy sự đa dạng văn hóa bằng cách khuyến khích người sáng tạo đầu tư vào quá trình sáng tạo bằng cách đưa ra sự bảo vệ pháp lý có thể được thực thi để ngăn chặn việc sao chép trái phép tác phẩm trong một khoảng thời gian hữu hạn. Bằng cách này, tác giả được hưởng thời gian đầu để thu hồi khoản đầu tư của mình bằng cách có tùy chọn khai thác tác phẩm của họ về mặt thương mại.

Trong một không gian mở rộng lớn như Internet, không khó để có thể tìm được những đầu sách, tài liệu có thể truy cập để đọc và sử dụng khai thác miễn phí mà không qua sự cho phép của chủ sở hữu, tác giả do những lỗ hổng trong quản lý, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe, ... mà thực chất đó là hành vi vi phạm bản quyền và lợi ích của tác giả. Một phần do các chính sách, quy chế an ninh mạng vẫn còn trong quá trình hoàn thiện, chưa thắt chặt hơn trong việc kiểm duyệt các trang web xem lậu; phần khác là do ý thức của người đọc Việt Nam, vốn đã quen với việc sử dụng trái phép mà không coi trọng vấn đề bản quyền của tác giả. Từ việc vi phạm bản quyền này, có thể hình dung về hậu quả mà các nhà xuất bản, công ty văn hóa và truyền thông, các đơn vị có bản quyền, cũng như các tác giả đã và đang bị ảnh hưởng không nhỏ.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng có thể tận dụng sự phát triển của công nghệ tạo ra những cơ hội mới cho người nắm giữ bản quyền. Để nắm bắt cơ hội mở rộng việc khai thác sách sang một thị trường trực tuyến mới, các nhà xuất bản sách điện tử đã mở rộng việc cung cấp sách điện tử và phát minh ra các khóa “kỹ thuật số” nhằm ngăn chặn tất cả trừ những cá nhân kiên quyết nhất sao chép và in các tác phẩm có sẵn trên line. Khi bắt đầu kỷ nguyên xuất bản kỹ thuật số, sách bản cứng được quét, mã hóa và sau đó được cung cấp cho người dùng internet ở định dạng có thể tải xuống.

Các điều khoản chống vi phạm mới này đã cho phép vi phạm quyền chủ sở hữu, tức là nhà xuất bản, để có được nhiều quyền kiểm soát hơn nữa, bằng cách thực hiện quản lý vi mô đối với mỗi lần sử dụng tác phẩm. Sự thay đổi này báo hiệu việc sử dụng ngày càng nhiều các hợp đồng mạng và những thứ tương tự để điều chỉnh việc truy cập kỹ thuật số vào các tác phẩm, thường đi kèm với sự ra đời của các hệ thống chống vi phạm bản quyền ngày càng tinh vi hơn.