Văn hóa Ukraina nguyên bản là như thế nào, và Nga đã làm lệch lạc nó ra sao?

Kể từ khi cuộc xâm lược tổng lực của Nga nổ ra, người Ukraina đang ngày càng có xu hướng tìm về với văn hóa truyền thống, chẳng hạn như tổ chức những buổi Vechornytsi (tiệc tối), đón Giáng sinh theo nghi thức cổ truyền, hay tìm hiểu về lịch sử của những bộ trang phục dân gian.

Svidomi đã trò chuyện với Yaroslava Muzychenko, nhà nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Văn hóa Dân gian Quốc gia “Bảo tàng Ivan Honchar”, về văn hóa truyền thống Ukraina, cách người dân Ukraina nhìn nhận nền văn hóa này ngày nay, việc Nga đã bóp méo nó ra sao, và làm thế nào để quay trở về với cội nguồn.

Yaroslava Muzychenko giải thích rằng ở châu Âu, các quốc gia hiện đại bắt đầu hình thành bản sắc dựa trên văn hóa truyền thống từ thế kỷ XIX. Văn hóa dân gian, phong tục tập quán, các nghi lễ chính thức và nghi lễ gia đình, trang phục dân gian và ẩm thực đều là những thành tố quan trọng của văn hóa truyền thống, giúp phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Điều này giúp các dân tộc khẳng định sự khác biệt của họ, nhưng đồng thời giữa các nền văn hóa vẫn có những nét tương đồng.

“Có những yếu tố tương tự trong việc đón Giáng sinh ở hầu hết các quốc gia châu Âu, và mỗi quốc gia lại có những đặc trưng riêng. Tổ hợp các đặc điểm này - bao gồm lễ hội dân gian, nghệ thuật, trang phục, bài hát, truyện cổ tích, v.v. - chính là văn hóa truyền thống của một nhóm sắc tộc, được các nhà dân tộc học ghi chép lại,” Muzychenko giải thích.

Văn hóa truyền thống Ukraina được hình thành qua hàng nghìn năm. Nó không chỉ bao gồm các truyền thống Slav mà còn mang những yếu tố từ các bộ lạc và dân tộc từng sinh sống trên lãnh thổ Ukraina trước đây. Vì vậy, trong văn hóa Ukraina có những truyền thống có niên đại từ thời kỳ đồ đá mới, chẳng hạn như nghề làm gốm.

Yaroslava Muzychenko giải thích rằng trong thời kỳ Liên Xô, văn hóa truyền thống Ukraina đã trải qua nhiều làn sóng biến đổi. Chính quyền để lại một “hình thức dân tộc” bị bóp méo, nhồi nhét những nội dung cần thiết cho mục đích “giáo dục cộng sản”. Làn sóng đầu tiên diễn ra vào những năm 1920 của thế kỷ XX.

Nhà nghiên cứu cho biết, vào thập niên 1920, chính quyền Xô Viết cho phép tổ chức lễ Giáng sinh nhưng gọi đó là “Giáng sinh Komsomol”. Khi ấy, những người hát thánh ca đi từ nhà này sang nhà khác (chủ yếu là là nhà của những người trung thành với chính quyền) mang theo ngôi sao năm cánh. Thay vì nhận bánh kẹo Giáng sinh, họ lại mang quà đến tặng chủ nhà.

Một dấu hiệu khác cho thấy chính quyền Liên Xô đã thay thế văn hóa truyền thống Ukraina là sự biến mất của nghệ thuật hát kobzar và lira, đồng thời là sự lan rộng của các dàn hợp tấu bandura. Nhà nghiên cứu cho biết thêm:

“Vào những năm 1930 của thế kỷ trước, các kobzar không được chính quyền kiểm soát đã ngừng lang thang qua các làng quê. Những người còn sống sót sau nạn đói Holodomor và các cuộc đàn áp bắt đầu được tập hợp vào các dàn hợp tấu bandura. Tại đó, họ hát những bài ca về Đảng Cộng sản trên sân khấu. Những bài hát này được gọi là “dân ca”, và danh mục của chúng bị kiểm duyệt nghiêm ngặt.”

Nạn đói Holodomor những năm 1932-1933 cũng để lại những hậu quả nặng nề đối với văn hóa Ukraina, bởi người dân không còn tâm trí để tổ chức các lễ hội sau thảm kịch đó. Hơn nữa, chính quyền Liên Xô còn nuôi dưỡng thái độ xem nhẹ các ngày lễ truyền thống.

“Ví dụ, vào dịp Lễ Phục Sinh, Lễ Chúa Ba Ngôi và các ngày lễ khác, người dân đặc biệt bị ép tham gia các buổi lao động tình nguyện vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật để làm những công việc nặng nhọc, bẩn thỉu. Các nhà thờ bị đóng cửa không cho hành lễ; thay vào đó, chúng được sử dụng làm câu lạc bộ khiêu vũ hoặc kho chứa đồ,” nhà nghiên cứu cho biết thêm.

Các thành phố bị “thanh lọc” khỏi mọi biểu hiện của văn hóa Ukraina trong quá trình Nga hóa quy mô lớn: các trường học và cơ sở giáo dục đại học bị buộc phải sử dụng tiếng Nga. Ở các làng quê, một số yếu tố của lễ hội dân gian, bài hát và tiếng Ukraina vẫn được cho phép, nhưng nhằm tạo ra hình ảnh về sự “thấp kém” của văn hóa Ukraina.

Yaroslava Muzychenko cho biết trong làn sóng biến đổi tiếp theo vào những năm 1960, Đại hội Đảng Cộng sản đã quyết định rằng các nhà khoa học, đặc biệt là các nhà dân tộc học, cần “chăm lo” đến những thay đổi trong nhận thức của người dân. Vì vậy, Hội đồng Bộ trưởng Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Ukraina đã thành lập một ủy ban nhằm tạo ra các ngày lễ và nghi thức mới, và các nhà dân tộc học được giao nhiệm vụ tìm cách sử dụng văn hóa dân gian để phục vụ lợi ích của “đảng.”

“Họ xây dựng các kịch bản và hướng dẫn để ‘tổ chức đúng cách’ các ngày lễ. Những chỉ dẫn này được chuyển đến các câu lạc bộ, ‘nhà văn hóa’ và trường học. Quá trình này được truyền thông nhà nước đưa tin” nhà nghiên cứu nói.

Trong thời kỳ này, một hình ảnh tập thể về “người phụ nữ Ukraina” đội vòng hoa có ruy băng và mặc áo nịt ngực, hay “người Kozak” mặc quần xanh hoặc đỏ bóng loáng, cũng như hình tượng “Hutsulka và Hutsulyk” đại diện cho người Ukraina đã được hình thành. Các dàn hợp xướng và nhóm múa biểu diễn trong những trang phục được coi là “duy nhất đúng đắn” này, trình diễn các tiết mục đã được chính quyền phê duyệt.

Muzychenko giải thích:

“Kết quả là các thế hệ trẻ người Ukraina hình thành thái độ xem nhẹ đối với chính văn hóa Ukraina. Đối với họ, nó trở nên lố bịch, khó hiểu, không chân thực và không cần thiết.”

Tuy nhiên, vào thời điểm đó, văn hóa truyền thống vẫn có thể được gìn giữ tại một số “cứ điểm”, chẳng hạn ở Kyiv là tại ngôi nhà của họa sĩ và nhà điêu khắc Ivan Honchar, nơi ông thành lập một bảo tàng về văn hóa dân gian Ukraina (nay là Trung tâm Văn hóa Dân gian Quốc gia “Bảo tàng Ivan Honchar”).

“Honchar từng chiến đấu trong Hồng quân vào Thế chiến II, theo chân quân đội đến các quốc gia châu Âu và được tận mắt chứng kiến các bảo tàng và trường nghệ thuật tại những nơi ông từng đi qua. Ông kinh ngạc trước cách các quốc gia khác tôn vinh văn hóa của họ. Khi trở về, ông nhận ra sự khác biệt: ở Ukraina ‘Xô Viết’, nghệ thuật dân tộc bị phá hủy, bị cô lập khỏi xã hội hoặc bị hạ thấp giá trị. Bởi vậy, ông bắt đầu đi khắp Ukraina để sưu tầm nghệ thuật dân gian, các biểu tượng tôn giáo cổ và những bức ảnh về các gia đình Ukraina trong trang phục truyền thống,” nhà nghiên cứu cho biết.

Ivan Honchar đã sử dụng các bản phác thảo và ảnh chụp của mình để tạo ra 20 tuyển tập thủ công, mô tả các vùng khác nhau của Ukraina cũng như từng làng mạc và thị trấn riêng biệt.

“Trong nhà riêng của Honchar, văn hóa dân tộc học Ukraina đã được tôi luyện thành văn hóa quốc gia-dân tộc. Tại đây cũng chính là trung tâm của phong trào trí thức ái quốc những năm 1960 ở Ukraina - một hiện tượng dân sự và nghệ thuật độc đáo trong lịch sử thế giới. Chẳng hạn, Alla Horska, một nghệ sĩ thuộc thế hệ thập niên 1960, nhà hoạt động nhân quyền và nhân vật của quần chúng, đã đến đây trong lần đầu tiên thăm Kyiv và bắt đầu học tiếng Ukraina (bà vốn là người nói tiếng Nga) cũng như nghiên cứu nghệ thuật dân gian. Kết quả là sáng tác của bà đã thay đổi, trở nên rực rỡ, độc đáo và đậm đà bản sắc dân tộc,” đại diện bảo tàng giải thích.

Năm 1989, khi áp lực của nhà nước chuyên chế suy yếu và phong trào giải phóng dân tộc Ukraina ngày càng trở nên mạnh mẽ, văn hóa dân gian bắt đầu được hồi sinh.

“Trong những năm đầu độc lập, môn ‘Văn hóa dân gian’ đã được đưa vào giảng dạy trong trường học, và một số lượng lớn tạp chí cũng như các công trình nghiên cứu về văn hóa truyền thống đã ra đời,” Muzychenko cho biết.

Quá trình này chững lại vào cuối những năm 1990, khi Nga bắt đầu gây ảnh hưởng trở lại đối với các tiến trình văn hóa ở Ukraina. Nhà nghiên cứu nói:

“Một lượng lớn sách báo nhập khẩu từ Nga xuất hiện, hình thành thái độ ‘giả yêu nước’ đối với văn hóa. Trong khi đó, nhà nước Ukraina đã ngừng cấp kinh phí cho việc xuất bản các sách và tạp chí dân tộc học.”

Năm 2005, một “làn sóng” văn hóa mới xuất hiện khi áo thêu truyền thống trở thành xu hướng thời trang, và một số nghệ sĩ Ukraina bắt đầu tổ chức các lễ hội, chẳng hạn như lễ hội Kraina Mriy do Oleh Skrypka khởi xướng.

Muzychenko giải thích rằng cuộc xâm lược toàn diện của Nga đã tác động mạnh mẽ đến thái độ của người Ukraina đối với văn hóa truyền thống.

“Ngày nay, dưới mối đe dọa bị hủy diệt, người Ukraina bắt đầu tìm kiếm lời giải thích vì sao điều này lại xảy ra. Cuối cùng, họ đi đến kết luận rằng chính Nga đã và đang tấn công nhằm phá hủy bản sắc họ. Vì vậy, để đáp trả, người Ukraina bắt đầu tìm về với cội nguồn, tức bản sắc văn hóa, để hiểu và gìn giữ chính dân tộc mình,” nhà nghiên cứu nói.

Mặc dù hiện nay người Ukraina bắt đầu tìm hiểu nhiều hơn về văn hóa truyền thống, nhưng không phải ai cũng phân biệt được đâu là yếu tố bản địa và đâu là những điều bị áp đặt bởi chính sách Liên Xô/Nga.

“Người Ukraina vẫn chúc mừng nhau vào dịp Ba Lễ Đấng Cứu Thế (Spas). Tuy nhiên, trong văn hóa truyền thống Ukraina, chỉ có một ngày Lễ Đấng Cứu Thế, trong khi ở Nga lại có ‘ba Lễ Đấng Cứu Thế’ - mật ong, táo và hạt. Điều này xuất phát điều kiện khí hậu. Ở Nga, mọi thứ chín muộn hơn và việc thu hoạch vẫn giữ vai trò quan trọng, khác với mô hình nông nghiệp tái sản xuất ở Ukraina. Vì thế, lịch dân gian ở hai nơi cũng khác nhau,” nhà nghiên cứu cho biết.

Những câu chuyện như vậy xuất hiện tại Ukraina vì trong thời gian dài Nga đã “đưa” thông tin sai lệch về các nghi lễ Ukraina, pha trộn yếu tố văn hóa Nga, vào không gian thông tin của Ukraina.

“Mỗi năm trước dịp Masnytsia (Tuần lễ Bơ sữa), người ta lại lan truyền các câu chuyện về bánh kếp ăn với trứng cá muối và quảng bá những ‘lễ hội dân gian’ có samovar và bánh vòng. Tất cả những điều đó đều là yếu tố của văn hóa Nga,” nhà nghiên cứu giải thích.

“Đó là cách Nga cố gắng giữ người Ukraina trong quỹ đạo văn hóa của họ.”

Theo Yaroslava Muzychenko, để bảo tồn văn hóa truyền thống Ukraina, cần phải thực hiện các công trình nghiên cứu khoa học chất lượng cao và phổ biến rộng rãi những kết quả nghiên cứu đó.

Xã hội dân sự cần gây sức ép để nhà nước đặt hàng và tài trợ cho các nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề này. Cần xây dựng một kho lưu trữ âm thanh hoàn chỉnh về văn hóa dân gian Ukraina, các danh mục điện tử của bộ sưu tập nghệ thuật dân gian trong bảo tàng, cũng như các bản đồ trực tuyến tương tác về những hiện tượng văn hóa - dân tộc học. Những nguồn tư liệu này nên được cung cấp miễn phí cho tất cả mọi người, đồng thời phát triển các chương trình giáo dục dựa trên nguồn dữ liệu đó.

“Trong những bản đồ như vậy, người ta có thể tìm thấy thông tin về loại trang phục phổ biến ở từng vùng, những bài hát, truyện cổ tích, cũng như các nghi lễ nguyên bản của các ngày lễ theo lịch hoặc nghi lễ gia đình bắt nguồn từ khu vực cụ thể nào,” nhà nghiên cứu cho biết.

“Nhờ đó, giới trẻ có thể hát những bài thánh ca Giáng sinh nguyên bản của chính vùng mình, chứ không phải những bài hát vô danh tìm thấy trên YouTube,” Muzychenko nhấn mạnh.

“Việc phổ biến văn hóa truyền thống Ukraina cần được thực hiện thông qua sự hợp tác giữa giới học giả, xã hội dân sự và nhà nước.”

Link bài gốc: