Từ chiếc thang đến khung leo: Gen Z định nghĩa lại sự nghiệp

“Ước mơ của bạn là gì?”, “Mục tiêu của bạn trong 5 năm tới là gì?”

Đã bao giờ bạn cảm thấy lúng túng khi đối diện với những câu hỏi như vậy?

Tôi đã từng như thế. Thay vì trả lời thẳng thắn, tôi thường nói vòng vo kiểu: “Hiện tại, em muốn học hỏi thêm để mở rộng tư duy và có cái nhìn dài hạn hơn”, hoặc đôi lúc… tôi nói dối: “Em muốn trở thành trưởng phòng, leader trong 5 năm nữa.” Bởi vì, tôi đâu thể thẳng thắn nói với nhà tuyển dụng rằng: “Em muốn đi vòng quanh thế giới” hay “Mơ trở thành tỷ phú”, đúng không? Những điều ấy nghe có vẻ viển vông, thậm chí buồn cười trong một buổi phỏng vấn xin việc.

Nhưng đây không phải là bài viết về cách trả lời phỏng vấn.

Tôi viết điều này vì tôi hiểu cảm giác của bạn – thế hệ Gen Z, lớn lên trong sự đủ đầy, được tiếp cận với vô vàn cơ hội, nhưng cũng vì thế mà hoang mang hơn bao giờ hết. Bạn có thể trở thành bất cứ ai, nhưng đôi khi lại chẳng biết nên bắt đầu từ đâu.

Từ trước đến nay, sự nghiệp thường được hình dung như một chiếc thang – nơi bạn đi lên từng bậc, từng chức danh cho đến “đỉnh cao” nào đó. Nhưng hình ảnh ấy đang dần lỗi thời.

Theo khảo sát của Brain Manager (2023), trung bình một người sẽ thay đổi công việc 3–7 lần trong đời, và ít nhất 1 lần chuyển đổi lĩnh vực. Đối với Gen Z, con số này có thể còn cao hơn: trung bình 3 lần đổi lĩnh vực, và một số người thay đổi 3–4 công việc chỉ trong vài năm đầu tiên của sự nghiệp (Resource Solutions, 2023).

Việc chuyển đổi nhiều không đồng nghĩa với thất bại – đôi khi đó chính là hành trình để tìm ra con đường phù hợp nhất với mình. Đặc biệt, với Gen Z – thế hệ có nền tảng giáo dục tốt hơn, khả năng tiếp cận thông tin nhanh hơn – cơ hội và sự lựa chọn cũng nhiều hơn, đồng nghĩa với sự biến động trong sự nghiệp cũng tăng lên.

Khi này chiếc thang nghề nghiệp trở nên hạn chế vì nó chỉ cho phép bạn đi lên, đi xuống, hoặc… nhảy khỏi thang.

Vậy nếu không phải là chiếc thang, sự nghiệp nên được ví như điều gì?

Tôi thích hình ảnh khung leo trèo – như ở sân chơi trẻ em.

Ở đó, bạn không chỉ leo lên, mà còn có thể đi ngang, đi vòng, quay lại, tụt xuống rồi leo tiếp. Mỗi chuyển động đều là một hành trình riêng, một bài học riêng. Và quan trọng nhất: không có một con đường duy nhất dẫn đến “đỉnh” – mỗi người có một đỉnh khác nhau, một cách đi khác nhau.

Hành trình sự nghiệp không cần phải tuyến tính. Trải nghiệm đa dạng sẽ giúp bạn có một “hồ sơ cá nhân độc đáo” – thứ mà thị trường lao động ngày càng coi trọng hơn cả bằng cấp.

Và một lợi ích nho nhỏ nữa: trên khung leo trèo, bạn có thể có nhiều góc nhìn đẹp, còn trên chiếc thang… rất có thể bạn chỉ nhìn thấy mông của người phía trên.

Trong cuốn sách “Lean In” (Dấn thân), Sheryl Sandberg – cựu COO của Meta (Facebook), từng được Forbes vinh danh là một trong những phụ nữ quyền lực nhất thế giới – thừa nhận rằng bà không hề có một kế hoạch rõ ràng trong những năm đầu sự nghiệp.

Bà cho rằng giấc mơ không nhất thiết phải thực tế hay cụ thể. Nó có thể chỉ đơn giản là một cảm giác thôi thúc muốn đạt được điều gì đó, để lại một dấu ấn nào đó. Và một khao khát mơ hồ cũng đủ để dẫn lối cho bạn, chỉ cần bạn tiếp tục bước đi.

1. Tự hỏi: Mình cần học gì để tiến về phía trước?

Tôi từng là người ngại giao tiếp với người lạ, tiếng Anh cũng chỉ ở mức “sách vở”. Vậy nên tôi đã chọn đi làm sales, dù biết bản thân chưa sẵn sàng.

Những tháng ngày “bị quăng vào bầy cá mập” đã buộc tôi phải thay đổi. Tôi không chỉ cải thiện kỹ năng giao tiếp, mà còn sử dụng tiếng Anh thường xuyên hơn. Đôi khi, bạn chỉ có thể học được một kỹ năng bằng cách nhảy vào làm trực tiếp công việc.

Đừng ngại nộp đơn vào một vị trí mà bạn nghĩ mình chỉ đáp ứng được 50–60% kì vọng từ phía nhà tuyển dụng. Quan trọng là bạn học được gì từ công việc đó.

2. Đặt mục tiêu ngắn hạn để giữ vững định hướng

Tôi thường đặt ra mục tiêu cho bản thân trong vòng 18 tháng – khoảng thời gian không quá ngắn để thấy được sự tiến bộ, cũng không quá dài để cảm thấy nản. Mục tiêu ngắn hạn giúp bạn dễ hành động, dễ điều chỉnh cho phù hợp với tình trạng của bản thân hơn.

Và hãy song song theo đuổi cả:

Giấc mơ cuộc đời (có thể mơ hồ, lớn lao)

Và mục tiêu công việc ngắn hạn (cụ thể, đo lường được)

Ví dụ: Nếu bạn muốn trở thành một blogger, hãy bắt đầu bằng một mục tiêu đơn giản và khả thi: viết ít nhất 2 bài mỗi tháng.

Sau 18 tháng, bạn sẽ có khoảng 30 bài viết – đó không chỉ là con số, mà là một dấu mốc, một thư viện nho nhỏ chứng minh bạn đã bắt đầu và kiên trì.

Khi đã có nền tảng, bạn hoàn toàn có thể điều chỉnh mục tiêu tiếp theo – có thể là cải thiện chất lượng bài viết, xây dựng thương hiệu cá nhân, mở kênh YouTube, hoặc thậm chí là viết sách.

Đừng quá ám ảnh với câu hỏi “5 năm nữa mình sẽ là ai?”. Quan trọng hơn là: Trong 6–18 tháng tới, mình sẽ học được gì? Làm được gì? Cảm thấy gì?

Bạn không cần phải có câu trả lời hoàn hảo cho mọi câu hỏi về sự nghiệp. Nhưng bạn nên có sự tò mò, sự linh hoạt và lòng kiên nhẫn với chính mình.

Dù bạn đang leo thang hay chơi trên khung leo trèo – hãy cứ bước tiếp. Đôi khi chính sự mơ hồ, va vấp, và rẽ ngang lại là thứ làm nên hành trình đặc biệt nhất.