Trở lại lối cũ: cách mà Hoa Kì can thiệp vào Mỹ Latin

Chỉ riêng trong thế kỉ XX, Washington đã dàn dựng hàng chục cuộc lật đổ chế độ trong khu vực, bao gồm cả các cuộc xâm lược quân sự trực tiếp.

Chiến dịch của Mỹ nhằm bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro chỉ là chương mới nhất trong một loạt các cuộc can thiệp và thay đổi chế độ do Washington tiến hành trên khắp Mỹ Latin trong vòng một thế kỉ qua.

Với việc thông qua Học thuyết Monroe vào thế kỉ XIX, Hoa Kì về cơ bản đã tuyên bố Tây Bán cầu là sân sau của mình. Theo chính sách này, Mỹ đã đóng vai trò trong việc dàn dựng hàng chục cuộc đảo chính và lật đổ chính phủ chỉ riêng trong thế kỉ XX, bao gồm một số trường hợp can thiệp quân sự trực tiếp và chiếm đóng, đạt đỉnh điểm trong thời kì Chiến tranh Lạnh.

Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Hoa Kì, cho biết trong một cuộc họp báo hôm thứ Bảy rằng, chiến dịch bắt giữ Maduro đã được "lên kế hoạch tỉ mỉ, rút ​​kinh nghiệm từ hàng thập kỉ thực hiện các nhiệm vụ". Theo ông này, "luôn có khả năng chúng ta sẽ được giao thực hiện loại nhiệm vụ này một lần nữa".

Hãy cùng điểm lại một số vụ can thiệp mang tính bước ngoặt của Mỹ đã định hình lịch sử khu vực Mỹ Latin.

Tháng 06/1954, tổng thống đắc cử của Guatemala, Jacobo Árbenz, bị lật đổ do một nhóm lính đánh thuê được Washington huấn luyện và tài trợ. Nguyên nhân cho cuộc đảo chính đầu tiên do Mỹ hậu thuẫn ở Mỹ Latin trong thời kì Chiến tranh Lạnh là một cuộc cải cách ruộng đất đe dọa đến lợi ích của Tập đoàn Trái cây Hoa Kỳ (America’s United Fruit Corporation).

CIA thừa nhận vai trò của mình trong cuộc đảo chính và chỉ giải mật các tài liệu liên quan vào thập niên 2000, tiết lộ những gì sẽ trở thành khuôn mẫu cho các cuộc can thiệp của Mỹ trong tương lai: chiến lược này bao gồm các hoạt động tâm lí, gây áp lực lên giới tinh hoa và các kết quả chính trị được dàn dựng theo sau cuộc đảo chính.

Một thập kỉ sau, Washington đã dùng đến biện pháp can thiệp quân sự trực tiếp để xoay chuyển cuộc khủng hoảng ở một quốc gia vùng Caribe theo hướng có lợi cho mình.

Với lí do "mối đe dọa của cộng sản", Mỹ đã điều quân đội đến Santo Domingo để trấn áp những người ủng hộ Juan Bosch - vị tổng thống được bầu cử dân chủ đầu tiên của Cộng hòa Dominica. Juan Bosch đã bị lật đổ bởi một chính quyền quân sự.

Mỹ đã điều hơn 20.000 quân đến hòn đảo này trong Chiến dịch Power Pack để hỗ trợ lực lượng chống Bosch. Cuộc bầu cử sau đó vào năm 1966, vốn bị cáo buộc gian lận, đã đưa một ứng cử viên được Mỹ hậu thuẫn lên nắm quyền. Sự chiếm đóng của Mỹ đã dẫn đến việc gia tăng đàn áp ở Cộng hòa Dominica và gieo rắc sự ngờ vực đối với sự can thiệp của Washington ở Mỹ Latin.

Chưa đầy một thập kỉ sau, một tổng thống được bầu cử dân chủ khác – Salvador Allende – đã bị lật đổ trong một cuộc đảo chính do Mỹ hậu thuẫn ở Chile. Sự kiện này trở thành ví dụ được trích dẫn nhiều nhất về việc Washington coi thường các tiến trình dân chủ ở Mỹ Latin.

Trước cuộc đảo chính, CIA đã tiến hành các hoạt động bí mật và tuyên truyền chống Cộng từ giữa thập niên 1960 để ngăn cản Allende trở thành tổng thống. Sau khi ông đắc cử năm 1970, Washington đã dành ba năm và thêm 8 triệu USD cho các hoạt động bí mật, đồng thời mở rộng mạng lưới nội gián trong quân đội Chile và phe đối lập ủng hộ đảo chính.

Cuộc đảo chính được Mỹ hậu thuẫn năm 1973 đã dẫn đến chế độ độc tài kéo dài 17 năm của Augusto Pinochet. Trong thời gian này, hàng chục ngàn người đã bị bỏ tù vì lí do chính trị, nhiều người trong số họ bị tra tấn.

Tháng 04/1961, một lực lượng người Cuba lưu vong được Mỹ hậu thuẫn và trang bị mạnh đã đổ bộ lên bờ biển phía nam Cuba để lật đổ chính phủ của Fidel Castro. Bản thân Castro lên nắm quyền trên hòn đảo Caribe này sau cuộc cách mạng cánh tả lật đổ nhà độc tài Fulgencio Batista được Mỹ hậu thuẫn vào năm 1959.

Cuộc đổ bộ Vịnh Con Lợn kết thúc trong thảm họa, khi quân đội Cuba do chính Castro lãnh đạo đã đánh bại lực lượng đổ bộ 1.500 người chỉ trong hai ngày. Cuộc đảo chính bất thành đã đẩy Cuba xích lại gần Liên Xô hơn và tạo tiền đề cho cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962.

Thất bại này cũng mở đường cho Chiến dịch Cầy Mangut (Operation Mongoose) của Mỹ, một chiến dịch tấn công các cơ sở dân sự ở Cuba và các hoạt động bí mật nhằm làm suy yếu chính phủ của Castro.

Washington cũng tìm cách đảo ngược kết quả của một cuộc cách mạng khác ở Mỹ Latin. Cuộc cách mạng này đã lật đổ nhà độc tài Anastasio Somoza được Mỹ hậu thuẫn, và đưa Daniel Ortega - một người theo chủ nghĩa Mác, lên nắm quyền ở Nicaragua năm 1979. Tổng thống Mỹ Ronald Reagan đã bí mật cho phép CIA cung cấp 20 triệu USD viện trợ cho các phiến quân chống Ortega, hay còn gọi là lực lượng Contra. Kế hoạch này được tài trợ một phần bằng việc bán vũ khí cho Iran, vi phạm chính lệnh cấm vận của Mỹ.

Kế hoạch này đã dẫn đến vụ bê bối Iran-Contra năm 1986 tại Mỹ, và đẩy Nicaragua vào cuộc nội chiến kéo dài một thập kỉ, cướp đi sinh mạng của khoảng 50.000 người.

Tuy nhiên, kế hoạch vẫn thất bại trong việc đạt được mục tiêu, khi Ortega vẫn giữ được chính quyền. Mặc dù thua cuộc bầu cử năm 1996, Ortega đã trở lại nắm quyền một thập kỉ sau đó, và vẫn là tổng thống của Nicaragua tính đến đầu năm 2026.