Thời đại A.I: Kẽ hở nào cho người trẻ mới ra trường tồn tại?

Có những ngày tôi mở bảng tin tuyển dụng và thấy mình bị kẹt giữa hai chữ: chưa đủ — chưa đủ kinh nghiệm để được nhận, nhưng cũng không còn đủ việc để học, vì những tác vụ nhỏ dành cho người mới đã được A.I xử lý gọn ghẽ. Tôi tự hỏi mình thuộc về đâu trong vòng xoay đó: Nhà tuyển dụng muốn một người “làm được ngay”, còn tôi lại cần một nơi để bắt đầu. Cảm giác ấy khó diễn tả: Không phải thất bại, mà là không có cơ hội để thử mà thất bại.

Thời đại A.I: Kẽ hở nào cho người trẻ mới ra trường tồn tại? (Ảnh được tạo bởi A.I)

Sức ép của A.I lên thị trường lao động

Dưới góc nhìn của một người trẻ mới ra trường chật vật tìm việc, tôi thấy những con số về AI không còn trừu tượng nữa. Theo báo cáo từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), gần 40% việc làm toàn cầu có thể bị ảnh hưởng trực tiếp bởi AI vào năm 2030, với con số này lên tới 60% ở các nước phát triển, nơi mà công việc trí thức và dịch vụ từng là “vùng an toàn” cho người trẻ như tôi.

Ở Mỹ, cơ hội việc làm đã giảm khoảng 32% kể từ khi ChatGPT phổ biến rộng, và những người trẻ như tôi là lớp đầu tiên thấy rõ: Không chỉ cạnh tranh với nhau, mà còn với một công nghệ làm nhanh hơn, ổn định hơn, ít sai hơn.

Những thống kê đó đã khiến tôi dừng lại và tự hỏi: Liệu con đường nghề nghiệp mà tôi chọn có còn tồn tại như tôi từng nghĩ?

Là người trẻ mới ra trường, tôi nhận ra A.I không còn khi gần 40% việc làm toàn cầu có thể bị ảnh hưởng và chúng tôi đang cạnh tranh trực tiếp với công nghệ.

Thời đại A.I là sự phát triển không thể đảo ngược?

Có những lúc ngồi trước màn hình, nhìn cách trí tuệ nhân tạo giải quyết trong vài giây những việc mà tôi từng mất cả tuần để trăn trở, tôi hiểu rằng thế giới mà chúng ta từng biết đã vĩnh viễn lùi vào quá khứ.

Lịch sử chưa bao giờ lừa dối chúng ta về kịch bản này. Mỗi khi một "ngọn lửa" công nghệ mới được thắp lên, nó sẽ thiêu rụi trật tự cũ để xây dựng nên một nền văn minh mới. Khi Edison thắp sáng bóng đèn đầu tiên, hay khi dòng dữ liệu đầu tiên được truyền qua mạng World Wide Web, thế giới đã rung chuyển. Con người lúc đó cũng từng sợ hãi, từng hoài nghi, nhưng cuối cùng, chẳng ai có thể tắt đi ánh sáng điện để quay về với đèn dầu.

Tôi nhận ra rằng, việc giữ bài xích, định kiến về A.I lúc này cũng vô vọng như việc đứng trước biển khơi và ra lệnh cho sóng ngừng vỗ. Lựa chọn duy nhất của chúng ta là học cách lướt trên những con sóng đó.

Hướng đi nào cho những nhân sự thế hệ đầu bị layoff bởi làn sóng A.I?

Chứng kiến những đồng nghiệp, hay thậm chí là chính mình – những nhân sự thế hệ đầu, những người từng là "xương sống" của doanh nghiệp – phải rời bỏ vị trí vì làn sóng A.I, đó là một nỗi đau khó diễn tả bằng lời. Nó không chỉ là mất việc, mà là cảm giác bị "lỗi thời" bởi một thực thể không có hơi thở.

Lịch sử đã chứng minh: Khi ô tô ra đời, những người đánh xe ngựa giỏi nhất không thất nghiệp, họ trở thành những tài xế và chủ hãng xe đầu tiên. Bạn bị layoff không phải vì bạn kém cỏi, mà vì công cụ của bạn đã thay đổi.

Cá nhân tôi cũng đã tự thay đổi cách tư duy của mình trong thời đại mới.

Thay đổi tâm thế: Từ "Nạn nhân" thành "Người điều khiển"

Sai lầm cay đắng nhất mà nhiều người trong chúng ta vấp phải là cố gắng lao vào một cuộc đua sức mạnh cơ bắp với máy móc. Tôi đã từng thấy những biên tập viên kỳ cựu cố thức trắng đêm để viết hàng chục bài báo chỉ để chứng minh mình nhanh hơn máy, để rồi nhận ra một sự thật nghiệt ngã: Chúng ta không bao giờ thắng được trí tuệ có tốc độ xử lý và khả năng lưu trữ vô tận.

Vậy nên, thay vì coi A.I là một kẻ thù đến để cướp đi chiếc ghế của mình, tôi chọn cách nhìn nhận nó như một "thực tập sinh siêu cấp", một kẻ có kiến thức khổng lồ nhưng thiếu đi linh hồn và sự nếm trải.

Hãy nhớ rằng, giá trị của bạn không nằm ở đôi tay làm việc như một cái máy, mà nằm ở những "vết sẹo" kinh nghiệm mà A.I không bao giờ có được. A.I có thể viết ra hàng ngàn dòng code trong tích tắc, nhưng nó không thể hiểu được tại sao dự án tương tự cách đây 5 năm lại đổ vỡ chỉ vì một mâu thuẫn ngầm trong nội bộ khách hàng. Nó có thể phác họa một bức tranh rực rỡ, nhưng không thể thấu cảm được nỗi đau thắt lại của một người mẹ mất con để đặt vào đó một điểm chạm cảm xúc lay động.

Hãy để A.I làm những việc lặp đi lặp lại, những việc nặng nhọc và khô khan, còn bạn sẽ đứng ở vị trí của một người nhạc trưởng. Bạn dùng kinh nghiệm để ra lệnh, dùng tầm nhìn để tinh chỉnh và dùng sự thấu cảm để thổi hồn vào những sản phẩm vô tri. Khi bạn biến A.I thành đòn bẩy cho trí tuệ của mình, bạn không còn sợ bị thay thế, bởi vì thế giới này có thể tạo ra thêm ngàn cỗ máy, nhưng không thể tái tạo được những trải nghiệm độc bản trong con người bạn.

"Nâng cấp kĩ năng" (Upskilling) thực dụng

Trong hành trình tự cứu lấy mình giữa cơn bão sa thải, tôi nhận ra rằng sự hoảng loạn thường đẩy con người ta vào những lựa chọn sai lầm: vứt bỏ tất cả để học lại một nghề hoàn toàn mới. Nhưng không, đừng bỏ phí những năm tháng thanh xuân đã gầy dựng chuyên môn, mà hãy chọn con đường thông minh hơn: "A.I hóa" chính những kỹ năng cốt lõi của bạn.

Hãy tưởng tượng, thay vì học cách cầm cọ vẽ lại từ đầu, bạn học cách điều khiển một bảng màu có thể tự hiện thực hóa ý tưởng. Đó chính là sức mạnh của Prompt Engineering (Kỹ thuật đặt câu lệnh).

Tôi đã từng chứng kiến một cuộc đối đầu ngầm giữa một "cây viết" kỳ cựu có 5 năm lăn lộn trong ngành content và một bạn trẻ gen Z nhanh nhạy khi cả hai cùng sử dụng A.I để lên ý tưởng cho một chiến dịch thương hiệu. Bạn trẻ thao tác cực nhanh, gõ lệnh liên tục và cho ra hàng chục tiêu đề bóng bẩy trong vài giây. Nhưng kết quả cuối cùng, bản thảo của người đàn anh mới là thứ khiến khách hàng gật đầu tâm đắc.

Tại sao lại có sự khác biệt đó? Bởi vì với vốn sống phong phú và sự am hiểu sâu sắc về tâm lý con người, người làm nghề lâu năm không chỉ "nhờ" A.I viết hộ, mà họ biết cách đặt ra những "câu hỏi vàng". Họ biết gọt giũa câu lệnh (prompt) bằng sự tinh tế của một người từng trải: Họ lồng ghép vào đó sự thấu hiểu về nỗi đau của khách hàng, về nhịp điệu của ngôn từ và những tầng nghĩa ẩn sâu mà chỉ trải nghiệm thực tế mới đúc kết được.

Thay vì bỏ nghề, tôi nhận ra cách thông minh là “A.I hóa” kỹ năng cốt lõi, dùng Prompt Engineering để kết hợp kinh nghiệm và công nghệ tạo giá trị thực sự.

Kết luận

Và trong lúc hoang mang, tôi chợt nhận ra thứ A.I chưa chạm tới không phải là kỹ năng, mà là động lực tồn tại khi chưa ai cần mình. Tôi vẫn muốn học, muốn sai, muốn làm lại, tôi muốn tìm một nơi cho phép tôi lớn lên, không phải xuất hiện một cách hoàn hảo.

Bài học lớn nhất của tôi trong năm 2025 có lẽ là “Đừng cố gắng trở thành một chiếc máy tính chạy nhanh hơn, hãy tập trung trở thành một người điều phối có tầm nhìn”. Khi bạn kết hợp được cái đầu lạnh của A.I với trái tim nóng và bản lĩnh của một nhân sự kỳ cựu, bạn không còn là người đi tìm việc, mà là người kiến tạo ra những giá trị mới mà thị trường đang khao khát.