[TedEd] Các công ty đã làm gì để ngăn người tiêu dùng sửa chữa vật dụng?
"Right to Repair" là phong trào nỗ lực gầy dựng lại văn hóa sửa chữa trong thời đại mà các công ty sản xuất thử mọi cách để ngăn người tiêu dùng tự sửa chữa vật dụng. Vậy các công ty đã làm gì?
Chuyện là mình muốn cải thiện kỹ năng viết, nhưng suy nghĩ mãi không biết viết về chủ đề gì và viết sao cho hay nên mình bắt đầu bằng việc tóm tắt/dịch kiến thức từ video. Mình không biết cách này có hiệu quả để nâng cao khả năng viết không nhưng thôi cứ làm đại, có còn hơn không 😁
Bài này sẽ là bài đầu tiên trong chuỗi bài liên quan đến các video của TedEd. Mình hy vọng sẽ mang lại giá trị cho mọi người.
The idea behind “right to repair” is in the name: If you own something, you should be able to repair it yourself or take it to a technician of your choice.
Trong suốt nhiều thập kỷ ở quá khứ, để làm ra được bất kỳ vật dụng gì, những người thợ phải làm tay một cách tỉ mỉ từng món một. Tuy nhiên, mọi thứ đã được thay đổi kể từ những năm 1790, khi mà Henry Maudslay, một thợ kim khí người Anh đã phát minh ra máy tiện cơ khí. Phát minh này trông có vẻ đơn giản nhưng đã mở ra thời đại sản xuất hàng loạt linh kiện ốc vít và điều này đã giúp đẩy nhanh cuộc cách mạng công nghiệp. Thế kỷ 20 đã diễn ra với sự bùng nổ của máy móc từ xe hơi cho đến đồ điện gia dụng và luôn luôn có sẵn các bộ phận thay thế (interchangeable parts) để sửa chữa khi chúng bị trục trặc.
Tuy nhiên, hành vi của người tiêu dùng đã thay đổi đáng kể những năm gần đây. Trong năm 2022, con người đã quăng 62 triệu tấn rác điện tử, cùng với hàng tỷ đô la kim loại quý giá bên trong chúng. Điều này xảy ra do nhiều lý do, nhưng một trong những lý do quan trọng là một số công ty đang nỗ lực ngăn chặn quyền tự do sửa chữa của người tiêu dùng.
Vậy chính xác thì các công ty này đã làm gì để ngăn người tiêu dùng tự sửa chữa sản phẩm của họ?
1. Trong nhiều trường hợp, việc sữa chữa chỉ có thể được thực hiện bởi công ty sản xuất hoặc các bên được họ ủy quyền.
2. Thiết kế sản phẩm khó sửa chữa về mặt vật lý, ví dụ như dùng keo dán thay cho ốc vít, thiết kế khép kín nguyên khối.
3. Hạn chế thông tin chia sẻ với người tiêu dùng, đặc biệt là thông tin chi tiết về các bộ phận bên trong sản phẩm và hướng dẫn sửa chữa.
Trong thời kì Covid, khi các bệnh viện phải vất vả tự bảo trì máy móc y tế, một công ty sửa chữa tên iFixit đã công bố rất nhiều tài liệu hướng dẫn tự sửa chữa cho các bệnh viện sử dụng. Tuy nhiên các công ty sản xuất như Steris đã chiến đấu để iFixit ngừng phát tán những thông tin này.
4. Đồng bộ linh kiện (parts pairings)
Đây là quy trình khi các công ty "series hóa" mọi bộ phận của thiết bị thông qua chip và phần mềm. Khi phần mềm của thiết bị phát hiện những linh kiện này bị thay thế sẽ hạn chế chức năng của nó. Nếu bạn đổi màn hình của hai cái Iphones mới toanh thì ví dụ, chức năng tự động điều chỉnh ánh sáng màn hình không còn hoạt động. Trong một số trường hợp khác thì việc thay thế này có thể làm máy không còn chạy được nữa.
5. Lỗi thời có tính toán (planned obsolescence)
Sau một khoảng thời gian sử dụng, máy sẽ không còn được nhận các phiên bản cập nhật, và bắt đầu có dấu hiệu chậm dần. Hay thậm chí các phiên bản cập nhật đó là thứ làm máy có vấn đề. Bằng cách sử dụng phần mềm để kiểm soát thời hạn sử dụng sản phẩm, chiến lược này của các công ty nhằm đảm bảo người tiêu dùng sẽ mua sản phẩm thay thế trong tương lai để tăng lợi nhuận cho công ty, chứ không vì lợi ích của người tiêu dùng.
Rất nhiều làn sóng chỉ trích đã diễn ra để phản đối chiến lược này của các công ty, và các công ty đã bảo vệ mình bằng hai luận điểm chính. Họ cho rằng nếu cho người tiêu dùng quyền tự do sửa chữa có thể gia tăng rủi ro bảo mật. Hai là nếu thiết bị thay thế đó là đồ dởm, thì khi khách hàng có trải nghiệm sử dụng sản phẩm tệ, họ sẽ là bên bị khách hàng chỉ trích đầu tiên. Hay thậm chí nếu các thiết bị y tế không được bảo trì đúng cách bởi các bên thứ ba, các nhà sản xuất có thể bị kiện nếu có thương vong về người trong quá trình sử dụng điều trị.
Tuy nhiên, EU và một số bang ở Mỹ, bao gồm Colorado và Oregon đã phê duyệt luật ngăn chặn quy trình đồng bộ linh kiện để giảm thiểu rác thải ra môi trường và bảo vệ quyền sửa chữa của người tiêu dùng. Hơn 2500 thành phố trên toàn thế giới, từ Amsterdam (Hà Lan) tới Bangalore (Ấn) đã lập các cửa hàng sửa chữa, nơi mà mọi người có thể trao đổi và chia sẻ kiến thức, thiết lập lại nền văn hóa sửa chữa trong thời đại mà mua sản phẩm mới tiện lợi hơn tái sử dụng thiết bị cũ.
Phần sau mình sẽ viết về bộ phim tài liệu The Light Bulb Conspiracy để hiểu rõ hơn về chiến thuật lỗi thời có tính toán.
Những bài viết mình có tham khảo:
Bánh Bao
@Thuthaoquan2810
Quan điểm - Tranh luận
/quan-diem-tranh-luan
Bài viết nổi bật khác
- Hot nhất
- Mới nhất