Triết học nhìn nhận " hạnh phúc" như thế nào?

" Có bữa cơm nhà nào như sơn hào hải vị?"

" Có túp lều tranh nào như biệt thự nghìn tỷ?"

" Vậy, có thực sự bạn đang tận hưởng?"

" Đừng cưỡi ngựa xem hoa"

Trong guồng quay hối hả của cuộc sống hiện đại, con người thường mải mê kiếm tìm hạnh phúc qua lăng kính của sự hưởng thụ.

Chúng ta tin rằng càng sở hữu nhiều, càng trải nghiệm nhiều thú vui vật chất, càng lấp đầy lịch trình bằng những cuộc vui bất tận, thì hạnh phúc sẽ càng đong đầy.

Thế nhưng, có một nghịch lý lặng lẽ tồn tại, một con đường ít người chọn nhưng lại hứa hẹn dẫn đến một miền hạnh phúc khác – một hạnh phúc không chỉ thoáng qua mà lắng đọng, không chỉ bề mặt mà sâu sắc: đó là con đường của việc "tận hưởng ít đi".

Thoạt nghe, ý tưởng này có vẻ đi ngược lại bản năng tự nhiên. Ai lại không muốn tận hưởng những điều tốt đẹp cuộc sống mang lại?

"Tận hưởng" ở đây thường được hiểu là những khoái lạc tức thời, những kích thích mạnh mẽ từ thế giới bên ngoài – một bữa tiệc xa hoa, một món đồ hiệu mới, một chuyến du lịch hào nhoáng, những giờ phút giải trí không ngừng nghỉ trên mạng xã hội.

Chúng mang lại cảm giác vui vẻ, hưng phấn, nhưng thường chóng vánh và để lại một khoảng trống khi dư âm qua đi.

Trái ngược với đó, "hạnh phúc sâu hơn" là một trạng thái nội tâm vững chãi, một cảm giác bình yên và mãn nguyện đến từ sự kết nối có ý nghĩa, từ mục đích sống, từ sự phát triển bản thân và lòng biết ơn.

Nó không phụ thuộc vào những yếu tố bên ngoài luôn biến đổi, mà được nuôi dưỡng từ chính chiều sâu tâm hồn.

Các nhà triết học Khắc kỷ như Epictetus, Seneca, và Marcus Aurelius cho rằng nguồn gốc của hạnh phúc (eudaimonia) và sự bình thản (ataraxia) nằm ở nội tâm – trong lý trí, đức hạnh và khả năng chấp nhận những gì ta không thể kiểm soát.

Các yếu tố bên ngoài như khoái lạc, sự giàu có, danh tiếng, hay thậm chí nỗi đau thể xác đều được coi là những thứ "không quan trọng" đối với hạnh phúc đích thực.

Theo đó, việc "tận hưởng ít đi" chính là thực hành triết lý Khắc kỷ:

Giảm phụ thuộc vào ngoại cảnh: Bằng cách chủ động giảm bớt sự tìm kiếm khoái lạc từ bên ngoài, con người trở nên tự chủ hơn, ít bị tổn thương hơn trước những biến động của số phận (mất mát tài sản, danh vọng, hay sự thay đổi của cảm giác).

Tập trung vào đức hạnh: Năng lượng và tâm trí không còn bị phân tán bởi việc theo đuổi hưởng thụ sẽ được dành cho việc tu dưỡng phẩm cách, thực hành lý trí, sống đúng với bản chất con người – đây mới là nguồn hạnh phúc duy nhất và bền vững theo quan điểm Khắc kỷ.

Kiểm soát ham muốn: Triết học Khắc kỷ nhấn mạnh việc phân biệt giữa những gì cần thiết và những gì chỉ là ham muốn phù phiếm. "Tận hưởng ít đi" là thực hành việc kiểm soát và loại bỏ những ham muốn không cần thiết, vốn là nguồn gốc của bất an và đau khổ.

Thường bị hiểu lầm là chủ nghĩa hưởng lạc vị kỷ, triết học Epicurus thực chất lại đề cao một cuộc sống thanh đạm và sự bình lặng của tâm hồn (ataraxia) cùng sự vắng bóng của nỗi đau thể xác (aponia) là mục tiêu cao nhất.

Epicurus phân biệt rõ các loại ham muốn: tự nhiên và cần thiết (ăn khi đói, uống khi khát), tự nhiên nhưng không cần thiết (ăn sơn hào hải vị), và không tự nhiên cũng không cần thiết (ham muốn danh vọng, quyền lực, sự giàu có vô độ)

"Tận hưởng ít đi" dưới góc nhìn Epicurus nghĩa là:

Ưu tiên khoái lạc giản dị, bền vững: Chỉ nên theo đuổi những khoái lạc tự nhiên và cần thiết, vốn dễ dàng thỏa mãn và không gây ra đau khổ về sau.

Tình bạn, tri thức, sự tự tại là những nguồn vui cao quý và bền vững hơn nhiều so với sự xa hoa vật chất.

Tránh né những khoái lạc gây bất an: Những ham muốn phù phiếm thường đi kèm với lo âu, sợ hãi (sợ mất mát, sợ không đạt được)

Giảm bớt việc theo đuổi chúng chính là giảm bớt nguồn gốc của khổ đau tinh thần.

Đạt đến trạng thái bình thản: Bằng cách sống giản dị, biết đủ, và tránh xa những xáo trộn không cần thiết, tâm hồn sẽ đạt được trạng thái bình lặng – hạnh phúc cao nhất theo Epicurus.

Triết lý Phật giáo chỉ ra rằng gốc rễ của mọi khổ đau (dukkha) chính là tham ái (tanha) – sự khao khát, bám víu vào các đối tượng của giác quan, vào sự tồn tại, và cả sự hủy diệt.

Sự tận hưởng khoái lạc giác quan chỉ là tạm thời và luôn tiềm ẩn mầm mống của khổ đau khi chúng tàn phai hoặc không được thỏa mãn.

"Tận hưởng ít đi" trong Phật giáo mang ý nghĩa sâu sắc hơn là chỉ giảm bớt bề ngoài:

Giảm thiểu sự bám víu: Thực hành việc không để tâm trí bị cuốn theo và dính mắc vào những cảm giác dễ chịu. Nhận biết bản chất vô thường, tạm bợ của mọi khoái lạc.

Tu tập Chánh niệm: Quan sát sự sinh diệt của ham muốn và cảm giác mà không đồng hóa mình với chúng.

Hướng đến giải thoát (Nirvana): Mục tiêu cuối cùng là diệt trừ hoàn toàn tham ái, đạt đến trạng thái giải thoát khỏi vòng luân hồi khổ đau.

Hạnh phúc ở đây không phải là cảm giác vui vẻ thông thường, mà là sự tịch tĩnh, an lạc tuyệt đối.

Aristotle định nghĩa hạnh phúc (eudaimonia) không phải là cảm giác khoái lạc, mà là "hoạt động của linh hồn phù hợp với đức hạnh hoàn hảo".

Đó là việc sống một cuộc đời ý nghĩa, phát huy tối đa tiềm năng lý trí và đạo đức của con người. Khoái lạc có thể đi kèm như một sản phẩm phụ của hành động đức hạnh, nhưng không phải là mục tiêu tự thân.

Theo Aristotle, "tận hưởng ít đi" có thể được hiểu là:

Ưu tiên hành động ý nghĩa: Thay vì tập trung vào việc tìm kiếm cảm giác dễ chịu một cách trực tiếp, hãy ưu tiên những hành động thể hiện đức hạnh (công bằng, dũng cảm, khôn ngoan, tiết độ...) và phát triển bản thân.

Khoái lạc đúng đắn: Khoái lạc thực sự đến từ việc thực hiện tốt chức năng của con người.

Hạnh phúc sâu sắc nảy sinh từ việc hoàn thành một công việc tốt đẹp, từ việc học hỏi, chiêm nghiệm, chứ không phải từ sự thỏa mãn giác quan đơn thuần.

Dưới góc độ triết học, việc tận hưởng ít đi không mang tính cổ xúy cho những hành động khổ hạnh mang tính cực đoan. Nó nằm ở việc chọn cho mình một định hướng "phù hợp" và "khôn ngoan" để trên hành trình ấy, ta cảm thấy bản thân còn "sống", còn "hạnh phúc".Giảm bớt sự lệ thuộc vào những tận hưởng phù du bên ngoài chính là bước đi cần thiết để khai mở không gian cho một hạnh phúc vững chãi và sâu lắng hơn từ bên trong.