Tôi từng sống bằng việc truy dấu.
Những năm làm điều tra, tôi thức dậy mỗi sáng với một câu hỏi duy nhất: ai sai, và sai ở đâu. Căn phòng làm việc lúc nào cũng mùi cà phê nguội và giấy tờ cũ. Trên tường là bản đồ thành phố chi chít ghim đỏ, mỗi ghim là một vết rạn trong trật tự. Công việc của tôi giống như săn mồi: lần theo dấu chân mờ, căng tai nghe tiếng động lạ, kiên nhẫn chờ khoảnh khắc con mồi lộ mặt. Khi tìm ra thủ phạm, tôi thấy nhẹ nhõm. Thế giới tạm thời trở lại đúng chỗ của nó.
Tư duy đó hiệu quả. Nó sắc, nhanh, và tàn nhẫn với sai sót. Không có chỗ cho mơ hồ. Một chi tiết lệch là cả vụ án sụp đổ. Tôi học cách nghi ngờ mọi thứ, kể cả những điều có vẻ đẹp đẽ nhất.
Rồi tôi rời ngành.
Không phải vì chán săn, mà vì tôi nhận ra mình đã quen sống trong bóng tối. Mọi thứ tôi làm đều bắt đầu bằng giả định: ở đâu đó có lỗi.
Hiện tại, tôi viết code và xây dựng sản phẩm. Một căn phòng khác, ánh sáng khác. Màn hình sáng xanh, bàn phím sạch, không còn bản đồ với ghim đỏ. Nhưng những ngày đầu, tôi vẫn mang theo khẩu súng cũ trong đầu. Tôi đọc từng dòng code như đọc lời khai: soi, vặn, tìm mâu thuẫn. Mỗi bug được phát hiện mang lại khoái cảm quen thuộc — cảm giác bắt được thủ phạm.
Vấn đề là: Chẳng có khu vườn nào mọc lên từ việc chỉ nhổ cỏ.
Sản phẩm của tôi mãi không lớn. Ý tưởng nào cũng bị tôi mổ xẻ đến kiệt quệ trước khi kịp thở. Tôi nhìn bản thiết kế như hiện trường vụ án, không phải mảnh đất. Tôi tự hào vì thấy được lỗ hổng, nhưng ngày qua ngày, trên tay tôi chỉ là đất trống.
Một buổi chiều, tôi ghé thăm người bạn cũ. Anh bỏ nghề sớm hơn tôi, về quê trồng rau. Chúng tôi đứng giữa luống đất ẩm, mùi nắng và lá non. Anh cúi xuống, chậm rãi lấp đất quanh một cây con.
“Cậu không sợ sâu à?” tôi hỏi theo phản xạ nghề nghiệp. Anh cười: “Có chứ. Nhưng nếu ngày nào tôi cũng chỉ đi tìm sâu, tôi sẽ quên mất việc tưới nước.”
Câu nói ấy rơi xuống như hạt giống.
Ban đầu, tôi không nhận ra. Tôi vẫn trở về thành phố, về với màn hình và những lỗi cần sửa. Nhưng có gì đó đổi khác. Tôi bắt đầu viết một đoạn code không phải để chứng minh nó đúng, mà để xem nó có thể lớn thành cái gì. Tôi chấp nhận những dòng còn vụng về, như cây con xiêu vẹo. Tôi để ý đến nhịp tăng trưởng, không chỉ điểm gãy.
Khi bug xuất hiện, tôi không còn xem nó là tội phạm. Nó là dấu hiệu của sinh trưởng: nơi hệ thống bị kéo căng vì muốn đi xa hơn. Tôi sửa lỗi, nhưng không để việc sửa lỗi dẫn dắt toàn bộ tư duy. Phần lớn thời gian, tôi hỏi một câu khác: Nếu thứ này sống, nó cần gì để tiếp tục sống?
Tôi vẫn mang trong mình bản năng của kẻ săn mồi. Nó giúp tôi cảnh giác, giúp sản phẩm không sụp đổ vì ngây thơ. Nhưng tôi học cách cất nó đi, chỉ rút ra khi cần. Phần lớn ngày, tôi làm người làm vườn: gieo, chờ, quan sát, chấp nhận mùa chậm.
Có những đêm, tôi nhớ cảm giác khép lại một vụ án. Gọn gàng. Dứt khoát. Nhưng xây dựng sự nghiệp không có khoảnh khắc “đóng hồ sơ”. Khu vườn không bao giờ xong. Nó chỉ tiếp tục đổi mùa.
Tôi hiểu ra muộn, nhưng kịp lúc: Săn mồi giúp ta loại bỏ cái sai. Làm vườn mới tạo ra cái đúng.
Nếu cả đời chỉ quen cầm đèn pin soi lỗi trong đêm, ta sẽ sợ ánh sáng ban mai — nơi mọi thứ còn non, còn dở, nhưng có khả năng trở thành một thứ chưa từng tồn tại.
Và tôi chọn ở lại với buổi sáng.
Phát_triển_bản_thân Tâm_lý_học Giả thuyết Phần mềm Kỹ năng nghề nghiệp