TRI THỨC RỖNG RUỘT: KHI NGƯỜI TRẺ BỊ "TỘI ÁC" TRI THỨC GÂY THIÊN LỆCH NHẬN THỨC.

Tác giả chọn cái Tháp Maslow. Cái tháp vốn dĩ đã là một bản dịch sai từ paper gốc năm 1943. Nó chỉ là một mô hình lăng kính, không có thực thể vật lý, hay mô hình hoá. Nguồn gốc cái tháp: Cái hình tháp mà chúng ta thấy khắp nơi thực chất là do một nhà tư vấn quản trị tên là Charles McDermid vẽ ra vào năm 1960 (17 năm sau bài báo của Maslow) để minh họa cho giới kinh doanh dễ hiểu.

Lỗi hệ thống: Tác giả coi mô hình là thực tại. Vì nếu không coi mô hình là thực tại, thì toàn bộ bài gốc không có nền móng để khai triển.

Từ cái ẩn dụ "Tháp", tác giả tự đẻ ra khái niệm "Rỗng ruột".

Trong khoa học nhận thức, đây là lỗi Cụ thể hóa (Reification): Biến một ý niệm trừu tượng thành một vật thể có thể "rỗng" hoặc "đầy".

Nếu dùng hình ảnh ẩn dụ tháp để hiểu về sự "lấp đầy" mục tiêu cuộc sống thì không thể định nghĩa được rỗng trong thực tế, nó chỉ là tính từ của mô hình, không phải thực tại.

Tác giả bắt đầu vơ vét các sự kiện thời sự (Concert Anh Trai, giá nhà Hà Nội, chữa lành, bỏ phố về quê).

Các sự kiện này diễn ra song song nhưng chả có quan hệ nhân quả hệ thống theo kiểu đơn-tuyến tính

Kỹ thuật: Tác giả dùng "Confirmation Bias" (Thiên kiến xác nhận). Chỉ nhặt những thứ gì có vẻ khớp với cái định nghĩa nhận thức "rỗng ruột" đã đẻ ra ở Bước 2.

Đây là bước nguy hiểm nhất. Tác giả dùng những cái tên như Viktor Frankl, Freud, "Bất lực tập nhiễm", "Hiệu ứng son môi" để tạo ra một vẻ ngoài uy tín.

Sự thật: Tác giả đang dùng các thuật ngữ này như những "sticker" trang trí chứ không hề hiểu sâu về cơ chế vận hành của chúng.

Ví dụ: Dùng Frankl để chửi việc tìm khoái lạc là hời hợt, trong khi Frankl thực chất đề cao việc tìm ý nghĩa ngay cả trong đau khổ và thiếu thốn vật chất.

Trạng thái: Dòng chảy hành vi, các biến số kinh tế, sự thay đổi hormone, sự tương tác vật lý. Đây là dữ liệu thô (Raw Data), không có nhãn dán, không có đúng sai.

Trạng thái: Con người bắt đầu dùng từ ngữ để định danh thực tại (ví dụ: "giá nhà cao", "concert đông"). Đây là bước Abstraction (Trừu tượng hóa) đầu tiên.

Trạng thái: Một nỗ lực hệ thống hóa F1 thành một lý thuyết có tính quy luật (Paper 1943). Nó vẫn là một mô hình (Map), không phải địa hình (Territory).

Trạng thái: Sự sai lệch bắt đầu tại đây. Đây là việc "hình ảnh hóa" F2 thành một cấu trúc cứng nhắc (cái tháp). Nó là một Simulacrum (Bản sao không có bản gốc).

Trạng thái: Tác giả thực hiện cú nhảy logic từ F3. Coi cái "Tháp" là vật thể lý tính có thể bị "rỗng". Đây là lỗi Categorical Mistake (Lỗi phạm trù). (tôi có thể hiểu việc dùng ẩn dụ ở đây, nhưng ẩn dụ là để hiểu nguyên lý, không phải để bạn khai triển như 1 mô hình rồi đẻ thêm khái niệm, sau đó dùng chính khái niệm đó làm nền tảng để khai triển tư duy 1 cách mù quáng)

Trạng thái: Dùng F4 làm "tiền đề đúng" để gom nhặt dữ liệu từ F0, ép chúng vào cái khuôn F4, rồi dùng các từ khóa học thuật làm chất kết dính (Glue). Đây là tầng xa rời thực tại nhất.

Cơ chế: Trong kỷ nguyên số, "Sự chú ý" là tiền tệ. Những bài viết đúng kỹ thuật, đúng tầng F0, F1 thường khô khan và khó viral.

Tại sao dùng F4, F5: Ẩn dụ "Rỗng ruột" là một Cognitive Hook (Mồi nhử nhận thức) cực mạnh. Nó đánh vào cảm xúc (sợ hãi, phán xét, đồng cảm).

Mục đích: Tăng reach, build thương hiệu cá nhân để bán khóa học, bán sách, hoặc đơn giản là thu thập "Like/Share". Ở đây, logic bị hy sinh cho cảm xúc.

Cơ chế: Tác giả có thể thực sự tin rằng mình đang làm khoa học.

Vấn đề: Họ mới chỉ chạm đến tầng F3 (Meme cái tháp) và lầm tưởng đó là toàn bộ sự thật F0. Khi chưa có kỹ năng Debug mô hình, họ tự đẻ ra F4, F5 một cách ngây thơ, tin rằng mình đang "sáng tạo" ra tri thức mới.

Mục đích: Chia sẻ quan điểm, nhưng là một quan điểm được xây dựng trên nền tảng hổng chân đế.

Dưới góc độ khoa học nhận thức và trách nhiệm thông tin, câu trả lời nghiêng về CÓ, vì các lý do sau:

Sự "ô nhiễm" nguồn dữ liệu: Khi một bài viết sai lệch đạt hàng nghìn lượt share, nó trở thành một "sự thật giả định" trong tâm trí đám đông. Nó làm hỏng bộ lọc của người khác, khiến họ nhìn thực tại qua cái lăng kính "Rỗng ruột" giả tạo đó.

Hợp thức hóa sự bất lực: "Tội ác" lớn nhất ở đây là việc dùng thuật ngữ học thuật để đóng dấu "vô phương cứu chữa" cho một thế hệ. Khi người trẻ tin rằng hệ thống của họ bị lỗi "rỗng ruột" do thời đại, họ sẽ ngừng tìm kiếm các giải pháp thực tế ở tầng F0 (như tích lũy kỹ năng, đầu tư tài chính).

Tính nguy hiểm của "Vẻ ngoài tri thức": Một người nói "Tao ghét AI" là quan điểm cá nhân (không hại). Nhưng một người nói "AI làm tháp Maslow rỗng ruột" là đang ngụy tạo quyền năng. Việc mượn danh Maslow, Frankl để tăng sức nặng cho một suy luận sai là hành vi chiếm dụng tri thức bất chính.

Note: Trong triết học, điều này gần với khái niệm "Bullshit" của Harry Frankfurt: Kẻ nói dối còn quan tâm đến sự thật (để che đậy), còn kẻ nói "bullshit" đéo quan tâm đến sự thật, họ chỉ quan tâm đến hiệu ứng mà lời nói đó tạo ra.

NGUỒN THAM KHẢO (Người đọc tự check) 1. Bridgman, Todd & Cummings, Stephen & Ballard, John. (2018). Who Built Maslow’s Pyramid? A History of the Creation of Management Studies’ Most Famous Symbol and Its Implications for Management Education. Academy of Management Learning and Education, The. 10.5465/amle.2017.0351. - CHI TIẾT VỀ THẰNG L* ĐÃ VẼ CÁI THÁP MASLOW KIA 2. Wahba, M. A., & Bridwell, L. G. (1976). Maslow reconsidered: A review of research on the need hierarchy theory. Organizational Behavior & Human Performance, 15(2), 212–240. - Đ* CÓ CÁI BẬC THANG L* NÀO Ở HIỆN THỰC KHÁCH QUAN CẢ 3. Tay L, Diener E. Needs and subjective well-being around the world. J Pers Soc Psychol. 2011 Aug;101(2):354-65. doi: 10.1037/a0023779. PMID: 21688922. - Sử dụng dữ liệu của Gallup trên 123 quốc gia để chứng minh các nhu cầu con người ĐA SỐ là độc lập và có thể đạt được đồng thời, Đ* cần theo bậc

Ryle, G. (1949).The Concept of Mind.University of Chicago Press.

Key point: Khái niệm Category Mistake. Việc coi một mô hình logic (Tháp) có thuộc tính vật lý (Rỗng ruột) là sai lầm căn bản về phân loại thực tại.

Whitehead, A. N. (1925). Science and the Modern World.

Key point: Khái niệm The Fallacy of Misplaced Concreteness (Ngụy biện cụ thể hóa sai chỗ) – nhầm lẫn giữa một vật thể trừu tượng với một vật thể thực tế.

Frankl, V. E. (1946). Man's Search for Meaning. Beacon Press.

Key point: Khẳng định ý nghĩa hiện sinh có thể được tìm thấy ngay cả khi các nhu cầu cơ bản (Safety/Physiological) bị tước đoạt hoàn toàn. Bác bỏ lập luận "phải có nhà mới có ý nghĩa".

Frankfurt, H. G. (2005). On Bullshit. Princeton University Press.

Key point: Định nghĩa về hành vi đưa ra những diễn ngôn bóng bẩy nhưng không quan tâm đến sự thật khách quan (Bullshitting), chỉ quan tâm đến hiệu ứng truyền thông.

6. Về tâm lý học hành vi & kinh tế học (Alternative F0 Models) Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01 .Key point: Self-Determination Theory (SDT) – Thay thế cho Maslow bằng mô hình mạng lưới nhu cầu đồng thời (Autonomy, Competence, Relatedness).

Frederick, S., Loewenstein, G., & O'Donoghue, T. (2002). Time discounting and time preference: A critical review. Journal of Economic Literature, 40(2), 351–401.

Key point: Giải thích hành vi tiêu dùng ngắn hạn (Concert) qua mô hình Temporal Discounting.