TIN THẬT, TIN GIẢ, TIN TÀO LAO VÀ CÁCH BÁC SĨ KIỂM CHỨNG SỰ THẬT Y KHOA

Trong thời gian dịch này, chắc hẳn các bạn cũng từng gặp phải vấn đề này như mình, quá nhiều thông tin nhồi nhét vào đầu mỗi ngày. Và trong số chúng, tin giả là không ít. Có một điều thú vị là khả năng lây lan cũng những tin giả khủng khiếp hơn nhiều so với những thông tin thật có tính chất khô khan và phải qua nhiều lớp kiểm duyệt. Có những thông tin mình thấy rất tào lao, nhưng số người chia sẻ và tin vào nó lại quá nhiều. Những thông tin như vậy gây tác hại không hề nhỏ cho người khác. Nó sẽ tạo ra niềm tin sai lệch về sức khỏe, khi niềm tin sai lệch có thể dẫn đến hành động sai lệch. Và khi hành động sai sẽ dẫn đến hậu quả cho bản thân và gia đình. Mà ông cha ta hay có câu “tiền mất, tật mang”. Vì vậy, việc chọn lọc thông tin là một kĩ năng ngày càng quan trọng trong thời buổi hiện nay, nó quan trọng với bạn không chỉ trong lĩnh vực sức khoẻ mà còn cả trong các lĩnh vực khác. Hy vọng những gì mình viết dưới đây có thể hữu ích cho bạn, mình cũng áp dụng cho cả những lĩnh vực khác mình gặp trong cuộc sống.

Với một bác sĩ đây là cách mình “lắc não” trước khi quyết định chia sẻ một thông tin gì đó.

Đây là yếu tố dễ nhất và nhanh nhất để mình có thể kiểm chứng chất lượng thông tin được đưa ra. Một bài viết mình đánh giá minh bạch khi tên tác giả được ghi rõ ràng. Có thể xác định từ trang cá nhân facebook, hoặc cuối bài viết của một bài báo. Hoặc nếu là bài phỏng vấn thì cần có tên người nói. Từ đó mình có thể biết được tác giả này làm trong lĩnh vực nào, kinh nghiệm và kiến thức của họ có phù hợp với những thông tin mà họ đưa ra hay không.

Một bài viết của cá nhân mà không có tên tác giả, hoặc facebook của người viết bài không rõ đang làm lĩnh vực gì, thậm chí là một facebook giả thì những thông tin họ đưa ra không có độ tin cậy cao.= Một ca sĩ hoặc diễn viên quảng cáo những sản phẩm về sức khỏe liệu có đáng tin?

Đây là nơi thường có những bài viết của nhóm tác giả. Nên bạn không thấy tên của tác giả viết bài. Cũng tương tự khi bạn đánh giá với cá nhân, những thông tin họ đưa ra cần phù hợp với chuyên môn hoạt động, phải có thông tin rõ ràng của tổ chức. Bạn có thể tìm thấy nó ở phần “về chúng tôi”, hoặc “about us”.

Những website có đuôi ‘.gov’ là của cơ quan chính phủ. ‘.edu’ là của cơ sở giáo dục. Những cơ quan, tổ chức lớn đều có Website riêng, và họ sẽ đăng tin tại đó.

Những thông tin về điều trị COVID-19 được bộ y tế đưa ra, đã được nhiều chuyên gia đầu ngành nghiên cứu và đánh giá. Website bạn có thể tìm kiếm thông tin: https://moh.gov.vn/.

Những thông tin bạn đọc được người ta đưa ra có mục đích gì? Nâng cao kiến thức, giúp đỡ mọi người? hay để câu like, muốn nổi tiếng? hay để bán hàng? Từ những mục đích trên mà có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của nguồn thông tin.

Cách đánh giá nội dung của một thông tin nào đó là điều không đơn giản. Việc đánh giá phụ thuộc vào mức độ am hiểu của bạn trong lĩnh vực đó. Và cần có thời gian để tích lũy đủ kinh nghiệm. Ví dụ như nếu cho mình đánh giá một bản sao kê từ thiện thì mình sẽ bó tay vì không hiểu gì hết. Vì vậy, để đánh giá một vấn đề bạn chưa am hiểu thì bạn nên gửi thông tin đó cho người mà bạn cho là có nhiều kinh nghiệm hơn về lĩnh vực này. Nếu bạn không tìm được ai để hỏi thì ít nhất nên kiểm chứng nó với kỹ thuật “double check”. Tức là bạn nên tìm kiếm một nguồn tài liệu độc lập khác bạn cho là đáng tin cậy,  và nó cũng đưa ra thông tin tương tự mà bạn muốn kiểm chứng.

Thử nghiệm về Molnupiravir hứu hẹn thành công được đăng trên một trang báo của Việt Nam https://bitly.com.vn/slg606

Ta “double check” thông tin này qua một trang tin của Mỹ https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-drugs-treatments.html

Đây là một dữ kiện cực kì quan trọng đối với những thông tin y khoa. Ông bà ta có câu “nói có sách, mách có chứng”. Vì vậy những thông tin đưa ra mà không kèm theo đó một dẫn chứng khoa học nào, chỉ dựa vào suy luận cá nhân thì liệu có đáng tin? Trong y khoa, kinh nghiệm cá nhân được đánh giá có giá trị khoa học thấp nhất, ngay cả khi đó là kinh nghiệm của những chuyên gia của lĩnh vực đó. Nguồn tài liệu tham khảo chất lượng cần phải kèm theo nghiên cứu khoa học đàng hoàng, chứ không chỉ dựa vào suy luận cá nhân. Như vậy mới có thể đảm bảo tính khách quan cho thông tin được đưa ra. Trong những bài viết chất lượng về y khoa, bạn thường có thể tìm thấy dẫn chứng khoa học hay tài liệu tham khảo ở cuối bài viết. Từ các tài liệu tham khảo này bạn có thể làm thêm một bước nữa là đánh giá chất lượng hay mức độ tin cậy về mặt khoa học của chúng. Mình sẽ giới thiệu sơ lược trong phần cuối của bài viết.

Với các bước trên bạn đã sàng lọc được một lượng khá nhiều thông tin giả trên mạng. Sau đây mình sẽ có một ví dụ cụ thể về tin giả mình gặp phải và cách áp dụng những gì mình đã nêu:

Rất nhiều người chia sẻ thông tin súc họng sau nhiễm SARS-COV 2 (virus gây COVID-19) trong 7 ngày đầu có tác dụng chữa bệnh vì cho rằng trong 7 ngày này virus sẽ nằm ở vùng hầu họng. Tin này mình được người nhà chia sẻ nên mình xin không dẫn nguồn cụ thể.

Không có một tên tác giả cụ thể cho việc đưa ra thông tin. Thông tin này chỉ thấy được chia sẻ trên facebook, không hề tìm thấy bất kì chuyên gia y tế hoặc cơ quan y tế nào đề cập đến. Nếu thực sự có hiệu quả tại sao những chuyên gia hay bộ y tế không hề đề cập? (kỹ thuật “double check”).

Mục đích: thông tin kể trên có kèm theo việc bán những sản phẩm tinh dầu, chai xịt vệ sinh mũi họng -> xem xét về tính khách quan.

Nội dung trái ngược với những hiểu biết của mình đối với bệnh lý đường hô hấp, vì khi nhiễm bệnh virus đã đi vào cơ thể thì súc họng không thể đẩy được virus ra hoàn toàn, cùng lắm cũng chỉ tác động đến đường hô hấp trên (mũi họng), vì phát hiện nhiễm thì virus đã vào phổi hoặc các cơ quan khác.

Kết luận: đây là thông tin không được kiểm chứng khoa học, không nên áp dụng.

Nếu các kỹ năng kiểm chứng trên của bạn đã nhuần nhuyễn, thì xin chúc mừng, bạn đã có một cái đầu lạnh đối với các thông tin tràn lan trên mạng. Với những công cụ ở trên mình đã lọc được 80% thông tin trên mạng. Tuy nhiên không phải khi nào ta cũng đánh giá được sự đúng sai của một thông tin ngay lập tức. Nhất là đối với những thông tin về COVID-19. Vì COVID-19 là bệnh còn rất mới, nhiều nghiên cứu vẫn còn đang thực hiện, kiến thức về chúng thay đổi từng ngày. Đó là những thông tin ở “vùng xám”, cần phải có thời gian nghiên cứu để xác thực. Ngay cả những người được cho là chuyên gia còn phải tranh luận với nhau.

Sau đây mình sẽ giới thiệu cho bạn sơ lược một chút về cách để đánh giá mức độ tin cậy của những dẫn chứng khoa học được người ta đưa ra với mục đích chứng minh một thông tin nào đó. Tuy nhiên, với người được coi là “ngoại đạo” để áp dụng được những công cụ này bạn phải mất một quá trình dài để tìm hiểu, và mình cũng đang trong quá trình đó. Nếu hứng thú, bạn có thể đào sâu về vấn đề này. Nếu không với những công cụ mình giới thiệu ở trên thì bạn cũng đã là một người đọc cực kì tỉnh táo rồi.

Trong nghiên cứu khoa học, có thể đánh giá độ tin cậy của một nghiên cứu hay giá trị của chứng cứ khoa học qua mô hình tháp như hình dưới. Bạn có thể thấy ý kiến chuyên gia được đánh giá thấp nhất trong mô hình tháp này. Đó là lý do vaccine Nanocovax của Việt Nam vẫn chưa được đưa ra để tiêm cho cộng đồng. Vì chưa đủ bằng chứng khoa học để Bộ Y Tế có thể xét duyệt, mặc dù đã có nhiều chuyên gia đánh giá cao hiệu quả của chúng. Các vaccine như Astrazeneca, Pfizer, Moderna được sử dụng rộng rãi trên thế giới là bởi chúng đã được nghiên cứu, công bố và kiểm định rõ ràng, đặc biệt với các nghiên cứu RCT (randomized controlled trials) -  thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Việc tạo ra thông tin với thời đại ngày này cực kì dễ dàng, có thể đến từ bất cứ ai, bất kì ngành nghề nào nên hãy là người đọc, người xem tỉnh táo, tiếp nhận thông tin và áp dụng nó một cách có chọn lọc.