TẠI SAO BẠN LUÔN TÌM MÌNH TRONG BỨC ẢNH TẬP THỂ? - NGHỊCH LÝ CỦA SỰ “CHÂN THẬT” TRONG NỀN KINH TẾ CHÚ Ý.

Có bao giờ bạn dọn dẹp lại kỷ vật cũ và lôi ra một tấm ảnh kỷ yếu thời trung học? Bạn ngồi đó, nhìn chăm chăm vào bức ảnh tập thể, và phản xạ vô thức đầu tiên là dò tìm hình bóng của chính mình. Bạn thấy một đứa nhóc với nụ cười gượng gạo, cái áo nhăn nhúm trông cứ luộm thuộm thế nào ấy. Rồi bạn thầm nghĩ: “Chắc lúc đó mọi người đánh giá mình dữ lắm”, “Người ta mà thấy chắc cười ngất mất”... Thế nhưng, bạn đã quên mất một sự thật hiển nhiên: Tất cả những người khác trong bức ảnh đó cũng giống hệt bạn, họ chỉ đang bận soi xét chính họ.

Từ khoảnh khắc ngón tay bạn lướt trên màn hình để phóng to gương mặt của mình, một sự thật tâm lý được tiết lộ: Chúng ta luôn khao khát và bị ám ảnh bởi việc bản thân hiện diện như thế nào trong mắt người khác. Nỗi ám ảnh ấy đôi khi lớn đến mức khiến người ta sẵn sàng khoác lên vô số vỏ bọc hào nhoáng trên không gian mạng. Nhưng giờ đây, khi sự hoàn hảo vô thực dần trở nên ngột ngạt, đám đông bắt đầu quay lưng. Họ khao khát tìm về những giá trị nguyên bản, mộc mạc và có vẻ “đời” hơn. Thế nhưng, ngay tại ranh giới này, chúng ta lại vấp phải một nghịch lý mới: Ngay cả khi nỗ lực hết sức để “sống thật”, ta vẫn không bao giờ tránh khỏi việc “diễn”.

Nghịch lý này bộc lộ rõ nét nhất ở người trẻ dưới sự lên ngôi của mạng xã hội. Nhiều người trong chúng ta thích diễn, đôi khi diễn một cách cực đoan và có hệ thống. Hiện tượng này không mọc lên từ hư vô, mà thực chất là hệ quả từ sự cộng hưởng của hai yếu tố: Sự mong manh trong tâm lý tuổi trẻ (Nội sinh) và sự thao túng của Nền kinh tế chú ý (Ngoại cảnh).

Ở độ tuổi thanh thiếu niên và những năm đầu trưởng thành, con người phải bước qua một ngã rẽ tâm lý: “Khủng hoảng bản sắc" (Identity vs. Role Confusion) [1] theo định nghĩa của nhà tâm lý học Erik Erikson. Trong giai đoạn này, “cái tôi” của họ phần lớn vẫn chưa được định hình rõ ràng. Nó giống như một công trường ngổn ngang, chưa được đổ móng vững chắc. Họ chông chênh vì không biết mình thực sự là ai, và mình thuộc về nơi nào.

Chính vì đối diện với những khoảng trống chông chênh bên trong, người trẻ khao khát mãnh liệt việc được định danh. Để khỏa lấp khoảng trống ấy, một trong những phản xạ bản năng nhất là vay mượn những chiếc “áo khoác” từ thế giới bên ngoài.

Việc diễn sự giàu sang, bận rộn hay sự tri thức... thực chất không hẳn là sự dối trá, mà là những phép thử tâm lý. Họ khoác thử các nhân dạng khác nhau lên mạng xã hội, đóng vai những nhân vật khác nhau chỉ để dò xét phản ứng của đám đông. Đám đông vỗ tay, tung hô cho vai diễn nào, họ sẽ vô thức bấu víu lấy vai diễn đó để định nghĩa sự tồn tại của chính mình.

Suy cho cùng, động cơ thực sự của vô số màn “phông bạt” trên mạng có khi không xuất phát từ thói khoe khoang hư vinh. Nó đôi khi chỉ là tiếng nói của một “cái tôi” đang trong quá trình hoàn thiện, khát khao được xã hội dán nhãn và công nhận.

Để giải mã ảo tưởng này, chúng ta cần tìm đến khái niệm “Hiệu ứng Ánh đèn sân khấu” (Spotlight Effect - 1999) [2] của nhà tâm lý học Thomas Gilovich. Về bản chất, đây là một dạng nhận thức sai lệch khiến con người đánh giá quá cao mức độ người khác chú ý đến ngoại hình và hành vi của mình.

Sự bùng nổ của mạng xã hội đã đóng vai trò như một chất xúc tác, bồi đắp thêm nguyên liệu cho hiệu ứng này. Ví dụ, khi bạn đăng một chiếc Story trên Facebook và nhận được 500 lượt xem, bộ não bạn sẽ có xu hướng dịch điều này thành: “Đang có 500 người theo dõi sát sao từng biến động trong cuộc đời mình”.

Thế nhưng, thực tế phũ phàng là: Dù bạn có là một KOL nổi tiếng, thì trong kỷ nguyên bão hòa thông tin hiện nay, đối với khán giả, bạn cũng chỉ là một mảnh nội dung ngắn ngủi 15 giây trôi tuột qua màn hình khi họ đang... dừng đèn đỏ, hoặc ngồi trong toilet. Bất kể nổi tiếng đến đâu, bạn cũng chỉ là một mảnh ghép nhỏ bé và ngắn ngủi trong dòng thác thông tin bất tận mà họ lướt qua mỗi ngày.

Vậy nên thực tế là chẳng ai rảnh rỗi quan tâm bạn đến mức bạn phải vắt kiệt sức lực để “diễn”. Đó đôi khi chỉ là một ảo ảnh sinh ra từ sự diễn dịch sai lầm của não bộ.

Dưới áp lực vô hình của hàng ngàn ánh mắt trên mạng, người trẻ - những người vốn đang loay hoay tìm chỗ đứng bắt đầu tự nhào nặn ra một “Cái tôi lý tưởng” (Ideal Self: phiên bản rực rỡ mà bạn khao khát trở thành) quá lớn và phi thực tế. Điều này vô tình khoét sâu thêm khoảng cách giữa nó với “Cái tôi thực tế” (Actual Self: phiên bản hiện tại vẫn còn nhiều khuyết điểm) [3;4].

Bi kịch ở chỗ, sự ngăn cách này liên tục bị kéo giãn bởi thuật toán của mạng xã hội. Thuật toán không ngừng thả tim, tung hô và tưởng thưởng cho “Cái tôi lý tưởng” - thứ đôi khi chỉ là một ảnh ảo. Khát khao giữ lấy ánh hào quang vay mượn đó khiến họ không dám sống thật. Khoảng cách giữa hai cái tôi càng lớn, người trẻ càng dễ trượt dài vào lo âu, trầm cảm, và đặc biệt là mắc phải “Hội chứng kẻ mạo danh” (Imposter Syndrome) [5;11;12] - luôn nơm nớp lo sợ tất cả những thứ mình đang có đều là do may mắn và mình không xứng đáng, sợ một ngày nào đó mình sẽ bị phát hiện, sẽ mất tất cả.

Hãy thử nhìn vào ví dụ về một người trẻ luôn ngập tràn những dòng trạng thái tích cực, tĩnh tại. Người này nỗ lực xây dựng một “Cái tôi lý tưởng” luôn ổn thỏa và miễn nhiễm với những áp lực cuộc sống. 

Thế nhưng, “Cái tôi thực tế” ngoài đời của họ có thể đang vật lộn với những cơn lo âu, chông chênh, loay hoay tìm kiếm định hướng. Đây vốn dĩ là một điều rất bình thường, nó là một phần của cuộc sống. Trớ trêu ở chỗ họ lại âm thầm chịu đựng, bởi việc thừa nhận mình đang bất ổn đồng nghĩa với việc tự tay đập vỡ hình tượng hoàn hảo mà đám đông đang theo dõi. Họ khốn khổ, nhưng khó lòng tháo chiếc mặt nạ đó xuống vì sợ sự phán xét. Đó chính là khoảnh khắc chiếc mặt nạ tích cực giả tạo đã chính thức nuốt chửng lấy khuôn mặt thực sự của họ. Tất cả những gì còn lại chỉ là một biểu tượng của sự “tích cực”, không phải một con người đang sống bằng xương bằng thịt.

Chúng ta vừa đi qua những yếu tố nội sinh để thấy được sự chông chênh của tâm lý người trẻ. Tuy nhiên, nếu chỉ quy trách nhiệm cho sự yếu đuối của cá nhân thì chưa nhìn thấy được toàn cảnh. Bởi lẽ, việc người ta “diễn” vốn là để đáp ứng những yêu cầu khắt khe của một thời đại mới.

Để lý giải điều này, chúng ta sẽ mượn khái niệm “Kinh tế chú ý” (Attention Economy) [6] của nhà kinh tế học Herbert A. Simon. Khái niệm này phát biểu một sự thật khá phũ phàng: Trong một kỷ nguyên mà thông tin trở nên thừa thãi, thì sự chú ý của con người chính là thứ tài sản khan hiếm và đắt đỏ nhất.

Bước vào thời đại truyền thông số, các thuật toán mạng xã hội đóng vai trò như những vị đạo diễn tàn nhẫn. Thuật toán không có đạo đức, nó không quan tâm bạn diễn thật hay giả, bạn đang hạnh phúc hay đau khổ. Thứ duy nhất nó đo lường và vỗ béo là thời gian xem (watch-time) và cảm xúc (tương tác).

Khi kịch bản “giàu có, hoàn hảo” đã trở nên bão hòa và không còn mang lại tương tác cao, thuật toán bắt đầu đòi hỏi một loại “ma túy” mới: Sự phẫn nộ (Rage-bait) hoặc sự đồng cảm sâu sắc. Người trẻ nhanh chóng nhận ra cuộc sống bình dị thường ngày không đẻ ra sự chú ý, đồng nghĩa với việc không đẻ ra tiền.

Nếu muốn tìm kiếm sự chú ý và từ đó kiếm ra tiền, họ phải chơi theo cách mới bất chấp hơn: tự biến đời tư, xu hướng tính dục, hay thậm chí là những cuộc cãi vã cá nhân thành “content”. Hành vi này chính là sự “Thương mại hóa bản ngã” (Commodification of the Self) [9] - họ đang vô tình đặt một phần nhân dạng của mình lên bàn cân của thuật toán để định giá.

Từ sức ép đó, một nghịch lý trớ trêu của thời đại đã ra đời: Sự chân thật đôi khi cũng chỉ là một màn diễn xuất được dàn dựng tinh vi.

Để bóc tách nghịch lý này, hãy nhìn qua lăng kính của “Thuyết Kịch trường” (Dramaturgy) [7] từ nhà xã hội học Erving Goffman. Ông ví đời sống xã hội như một nhà hát khổng lồ:

- Front Stage (Sân khấu trước): Nơi con người đeo mặt nạ, chải chuốt hành vi để diễn các vai trò xã hội.

- Back Stage (Hậu trường): Nơi con người rũ bỏ lớp mặt nạ đó để nghỉ ngơi và giải phóng bản thân.

Xưa kia, ranh giới này rất rõ ràng: Chúng ta diễn ở Sân khấu trước và sống thật ở Hậu trường. Nhưng ngày nay, ranh giới đó đã dần mờ nhạt và biến mất. Khi một Tiktoker bật máy quay cảnh mình đang khóc sưng mắt trong phòng ngủ, không gian đó tưởng chừng là Hậu trường, nơi để bộc bạch nội tâm. Nhưng ngay khoảnh khắc họ bấm nút “Record”, căn chỉnh góc máy và ánh sáng, chiếc phòng ngủ lập tức biến thành Sân khấu trước.

Sự sụp đổ ranh giới này phản ánh rõ nét qua các trào lưu Photo Dump (cố tình đăng ảnh mờ nhòe, lộn xộn), BeReal, hay xu hướng Trauma Dumping (kể lể tổn thương tâm lý). Cần làm rõ một điều, bản chất của việc chia sẻ tổn thương không hề xấu. Quyền được nói ra nỗi đau, được thể hiện bản thân là một nhu cầu chính đáng. Thế nhưng, ranh giới nằm ở câu hỏi: Bạn đang chia sẻ một “vết sẹo đã lành” để rút ra bài học và an ủi người khác, hay đang vô tình để lộ một “vết thương chưa lành” giữa một không gian mạng luôn khát khao bòn rút sự chú ý?

Mạng xã hội chưa bao giờ là một phòng khám tâm lý. Khi bạn bộc lộ phần yếu đuối nhất của mình cho một đám đông ẩn danh, thứ bạn nhận về nhiều khi không phải là vòng tay vỗ về, mà là những mũi dao phán xét lạnh lùng. Tệ hơn nữa, bạn có nguy cơ sẽ trở thành miếng mồi béo bở cho ngành công nghiệp “chữa lành dỏm” đang chờ cơ hội để trục lợi.

Nhìn ở góc độ này, những trào lưu trông có vẻ luộm thuộm, mộc mạc và “suy” trên mạng đôi khi lại là một sự mộc mạc được tính toán kỹ lưỡng đến từng chi tiết. Họ đang “diễn vai một người bình thường không diễn”. Và đó chính là đỉnh cao của nghệ thuật tạo dựng vỏ bọc trong kỷ nguyên số.

Vậy trong một thời đại mà kịch bản giàu sang, giỏi giang, thành đạt đã trở nên đại trà và bão hòa, đâu mới là thứ nam châm hút tương tác mạnh nhất?

Câu trả lời chính là: Kịch bản “Underdog” - kẻ yếu thế vươn lên từ bùn lầy, đánh dấu sự lên ngôi mạnh mẽ của “Văn hóa nạn nhân” (Victimhood Culture) [8].

Hãy lấy một case study điển hình thường thấy: Sự kiện một nữ sinh nhận học bổng toàn phần vào một trường đại học Top đầu ở Mỹ (Ivy League). Trong câu chuyện này, để sự kiện trở nên viral và lay động lòng người, truyền thông và chính nhân vật thường sử dụng một thủ pháp gọi là “Chọn lọc đạo cụ” (Cherry-picking props) - một khái niệm nối tiếp rất hoàn hảo với Thuyết Kịch trường của Goffman.

Trong nhiều trường hợp, nhân vật không hề nói dối. Nhưng dưới áp lực của sự chú ý, họ vô tình hoặc hữu ý trở thành đạo diễn cho câu chuyện của mình: Lựa chọn phơi bày lên Sân khấu trước những “đạo cụ” đau khổ (như cha mẹ làm lao động chân tay, học vấn thấp, gia cảnh nghèo khó...), và đồng thời giấu nhẹm vào Hậu trường những “đạo cụ” đặc quyền (như cơ hội học tập ở trường chuyên, các mối quan hệ tinh hoa, hay nền tảng tài chính thực sự phía sau...). Họ tự nhào nặn câu chuyện của mình để vừa vặn với khuôn mẫu một “nạn nhân của xã hội”, một Underdog chính hiệu. Hành vi này được giới nghiên cứu gọi là “Diễn sự tổn thương” (Performative Vulnerability) [10].

Lý do cho màn kịch này là gì? Vì xã hội hiện đại và các hội đồng tuyển sinh tinh hoa (như Ivy League) đang cực kỳ khát khao và sẵn sàng tưởng thưởng rực rỡ cho những câu chuyện mang màu sắc của sự nỗ lực vượt khó, tôn vinh tính đa dạng.

Dưới luật chơi mới này, nhiều người trẻ có xu hướng tự gọt giũa, hoặc bấu víu vào một phần của sự thật để câu chuyện của mình khớp với kỳ vọng của thiết chế xã hội. Họ “diễn” sự cơ cực bởi họ biết rõ vai diễn này sẽ được trả cát-xê vô cùng hậu hĩnh.

Nhìn nhận một cách công bằng, không phải lúc nào việc “diễn” cũng là xấu.

Bản chất của con người từ khi sinh ra đã luôn gắn liền với những vai diễn. Ta học cách làm đứa con ngoan trong gia đình, làm người nhân viên mẫn cán trước mặt sếp, làm người học trò chăm chỉ với giáo viên... Đó là những “Vai trò xã hội” (Social Roles) lành mạnh, giúp chúng ta tương tác và vận hành trơn tru trong cộng đồng. Bản thân nhà xã hội học Goffman cũng chưa từng lên án việc con người đeo mặt nạ. Ngược lại, ông coi đó là một kỹ năng sinh tồn thiết yếu mang tên: “Quản lý ấn tượng” (Impression Management).

Vấn đề chỉ thực sự nảy sinh khi nền kinh tế chú ý cưỡng ép người trẻ phải khoác lên mình những vai diễn hoàn toàn lệch đi so với bản ngã cốt lõi của họ. Đó là khi một người hướng nội không thích đám đông phải gồng mình đóng vai một KOL năng nổ; hay một người có xuất thân bình thường lại tự ép mình nhập vai “Rich kid” hoặc “Kẻ bần cùng cơ cực”.

Khi “Cái tôi” (Ego) và “Vai diễn” (Role) va chọi nhau, người trẻ bị rút cạn năng lượng để nâng đỡ một chiếc mặt nạ quá khổ. Đáng tiếc nhất là khi họ trót đồng nhất chính cái vai diễn không phù hợp ấy với giá trị cốt lõi của mình. Khi ánh đèn flash vụt tắt, họ quên mất mình là ai. Họ không biết đâu là Hậu trường để lui về, và thậm chí đánh mất luôn cả khả năng nghỉ ngơi.

Nhưng nói đi cũng phải nói lại, việc tự tạo áp lực bắt bản thân phải “sống thật 100%” trên mạng xã hội hay trong mọi hoàn cảnh, thực chất cũng chỉ là một ảo tưởng phi lý.

Để thoát ra khỏi mớ bòng bong này, hãy nhớ lại bức ảnh chụp kỷ yếu mà chúng ta đã nhắc đến ở đầu bài.

Bạn thấy đấy, vốn dĩ tất cả mọi người đều đang bận rộn soi chiếu gương mặt của chính họ. Chẳng ai thực sự bận tâm đến nếp áo nhăn hay nụ cười gượng gạo, kỳ cục của bạn đâu. Ai cũng là nhân vật chính trong bộ phim của đời mình, nên sự chú ý họ dành cho bạn ít ỏi hơn bạn tưởng rất nhiều.

Khởi đầu của sự giải phóng không nằm ở việc bạn “tuyệt thực” với mạng xã hội hay từ chối bước lên Sân khấu trước. Bạn vẫn có quyền diễn, vẫn có thể khoác lên bất cứ vai trò xã hội nào bạn khao khát trải nghiệm.

Nhưng sự tự do thực thụ là khi bạn nhận thức được rằng: Đó chỉ là một vai diễn, nó không định nghĩa giá trị con người bạn hay toàn bộ cuộc đời của bạn.

Khi màn nhung của sân khấu khép lại, khi bạn nhận ra dưới khán đài tối om kia vốn dĩ chẳng có ánh mắt nào đang soi xét mình cay nghiệt và dai dẳng như mình tưởng... Bạn có thể mỉm cười, bình thản tháo chiếc mặt nạ nặng trĩu xuống, và cho phép mình được nghỉ ngơi.

1. Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.

2. Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one’s own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211-222.

3. McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100-122.

4. Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319-340

5. Sakulku, J., & Alexander, J. (2011). The impostor phenomenon. International Journal of Behavioral Science, 6(1), 75-97

6. Simon, H. A. (1971). Designing organizations for an information-rich world. In M. Greenberger (Ed.), Computers, communication, and the public interest (pp. 37-72). Johns Hopkins Press.

7. Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Anchor Books.

8. Campbell, B., & Manning, J. (2018). The rise of victimhood culture: Microaggressions, safe spaces, and the new culture wars. Palgrave Macmillan.

9. Hearn, A. (2008). “Meat, mask, burden”: Probing the contours of the branded “self”. Journal of Consumer Culture, 8(2), 197-217.

10. Banet-Weiser, S. (2021). Ruptures and responses: The affective economy of authenticity and vulnerability. European Journal of Cultural Studies, 24(1), 74-90.

11. Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241-247.

12. What is imposter syndrome and how can you combat it? - Elizabeth Cox

Ghé thăm và kết nối với mình tại Facebook để cùng bàn luận thêm.