TÀI CHÍNH KHÔNG DÀNH CHO NGƯỜI LƯỜI NGHĨ

Dạo gần đây mình có lướt TikTok và thường xuyên gặp các kênh chia sẻ "tin vụn tài chính". Theo quan sát, phần lớn các video dạng này là kiểu “mì ăn liền” – nội dung ngắn dưới 5 phút, thậm chí càng ngắn càng tốt vì người dùng TikTok không cần một nội dung dài dòng để tiết dopamin. Những video như vậy đa số được tạo ra bởi các bạn broker trẻ với đủ mọi mục đích, nhưng chủ yếu là để thu hút khách hàng. Cùng với sự phát triển của TikTok và mạng xã hội, xu hướng tiêu thụ nội dung ngắn và thói quen “nghiện dopamin” của người dùng đang ngày càng rõ rệt. Thói quen này có thể vô hại trong nhiều lĩnh vực, nhưng với tài chính thì mình nghĩ nó mang lại nhiều tác hại hơn là lợi ích.

Nếu học tài chính một cách bài bản và tôn trọng đạo đức nghề nghiệp, mình tin sẽ có hai từ mô tả đúng bản chất ngành này: Phức tạp và Thận trọng.

Phức tạp – Bởi vì các khái niệm tài chính, vĩ mô, ràng buộc, cân đối ,… thực sự rất phức tạp và khó để nắm bắt một cách sâu sắc trong thời gian ngắn. Một video vài phút không thể nào đủ để giúp ai đó “hiểu” về ngành tài chính, ít nhất là theo nghĩa “hiểu để suy nghĩ và ra quyết định”. Tại sao mình lại nhấn mạnh từ “sâu sắc”? Vì chỉ khi hiểu sâu, người ta mới có thể vận dụng và tư duy độc lập. Một ví dụ đơn giản: bạn có thể dạy một đứa trẻ 5 tuổi về vật lý hạt nhân bằng một cuốn sách viết dễ hiểu cho trẻ em (ví dụ như cuốn “Vỡ lòng về vật lý hạt nhân” chẳng hạn), nó có thể học thuộc và khoe với bố rằng nó sắp thành Einstein, nhưng rõ ràng nó không thể nào tự chế tạo được bom hạt nhân. Điều tương tự cũng xảy ra với tài chính: đơn giản hóa mọi thứ là con dao hai lưỡi – nếu không đủ kiến thức nền, việc “tiêu thụ” kiến thức tài chính kiểu self-help qua mạng xã hội rất dễ khiến người ta hiểu sai hoặc hiểu hời hợt.

Thận trọng – Tài chính là ngành dựa rất nhiều vào niềm tin. Nếu có ai hỏi mình điều gì là thứ không thể mua được bằng tiền nhưng lại cực kỳ giá trị, mình sẽ nói là Uy tín. Uy tín là thứ giúp bạn sống lâu với nghề và là yếu tố khiến khách hàng tin tưởng bạn. Và để xây được uy tín, không thể thiếu sự thận trọng – từ suy nghĩ, hành động cho đến khuyến nghị đưa ra. Làm tài chính không thể ẩu, không thể vội.

Trở lại với các “mẩu tin vụn tài chính” mà mình hay thấy trên TikTok – nếu soi kỹ, rất khó để quy kết rằng chúng sai hoàn toàn, nhưng để mô tả chính xác nhất thì chúng mang tính chất innuendo – gợi ý sai lệch. Bằng cách sử dụng các con số không đầy đủ, hoặc bằng những ngôn từ dễ gây hiểu nhầm, đậm tính cảm xúc mà ít giá trị thông tin, người xem bị dẫn dắt cảm xúc và dễ rơi vào cái bẫy nhận định thiếu thận trọng.Mình sẽ lấy một ví dụ cụ thể để phân tích.

Trong video này: https://www.tiktok.com/@tviphan.../video/7504272916385697031, tác giả đưa ra một số luận điểm như:“Vietjet là một doanh nghiệp mà bạn phải cảnh giác khi đọc BCTC.”“Vietjet là một trong những doanh nghiệp nộp BCTC muộn nhất vì BCTC của họ là một trong những báo cáo tài chính được xào nấu kỳ công nhất.”“Một trong những kỹ thuật ấy là sale and lease back”, sau đó tác giả giải thích nghiệp vụ này ........

Quan điểm của mình là thế này: đã là doanh nghiệp niêm yết thì hầu như công ty nào cũng sẽ thực hiện earnings management ở mức độ nào đó để tối ưu lợi ích – có thể cho cổ đông, cho ban điều hành, hay cho một nhóm lợi ích cụ thể. Nói cách khác, không chỉ Vietjet – mà bất kỳ công ty nào cũng cần “cảnh giác” khi đọc BCTC. Việc đưa ra duy nhất một ví dụ về Vietjet có thể khiến người xem ngộ nhận rằng đây là trường hợp cá biệt – trong khi thực tế thì không. Đây là một ví dụ điển hình của framing bias – định khung thông tin khiến người xem có xu hướng đánh giá sai lệch.

Tiếp theo, nghiệp vụ sale and lease back là một nghiệp vụ hợp pháp và khá phổ biến trong ngành hàng không. Nó không sinh ra để “xào nấu” số liệu, mà tồn tại vì nhiều mục tiêu tài chính chính đáng – ví dụ như tối ưu hóa dòng tiền, tăng hiệu quả sử dụng vốn, tận dụng lợi ích từ đòn bẩy tài chính, hoặc chuyển giao rủi ro tài sản. Nếu bạn chỉ nhìn vào con số lợi nhuận và cho rằng đây là cách để “làm đẹp sổ sách”, thì có lẽ bạn chưa hiểu hết bức tranh tổng thể của nghiệp vụ này.Thực tế, bản chất của nghiệp vụ này không sai, cái sai là ở cách diễn giải. Cái từ “xào nấu” được bạn sử dụng có thể khiến nhiều nhà đầu tư không chuyên hiểu lầm rằng VietJet đang làm điều gì đó mờ ám, gian dối, trong khi earnings management là chuyện có mặt ở mọi doanh nghiệp niêm yết – từ mức độ đơn giản cho đến tinh vi – và không đồng nghĩa với gian lận. Có chăng, điều quan trọng là hiểu được động cơ, phạm vi và hệ quả của nó, chứ không phải vội kết luận theo cảm xúc. Chưa kể, các quy định kế toán hiện hành – đặc biệt là IFRS 16 (sắp được áp dụng tại Việt Nam) – đã và đang siết rất chặt cách ghi nhận, phân loại và phản ánh nghiệp vụ thuê tài sản, hạn chế tối đa các chiêu trò lạm dụng.

Việc đánh đồng một nghiệp vụ kế toán hợp pháp với hành vi gian dối mà không phân tích rõ ràng, rất dễ tạo ra một luồng dư luận hiểu sai và gây định kiến lệch lạc – điều này hoàn toàn đi ngược lại với tinh thần của Code of Ethics trong ngành tài chính.Ngoài ra quan điểm nộp BCTC muộn vì phải xào nấu nó kĩ cũng là quan điểm chưa có căn cứ xác thực lắm, thực tế thì có nhiều lý do và nếu bạn quen ai đó lm kiểm toán viên bn có thể hỏi họ thử về vấn đề nhạy cảm này chăng :)))

Mình từng trao đổi với tác giả của video và được bạn ấy hỏi rằng: “Anh chỉ cho tôi xem tôi sai ở đâu?”. Mình không nói bạn sai. Mình chỉ thấy rằng bạn đang dùng truyền thông để dẫn dắt dư luận thông qua những thiên kiến bản năng, thiếu nền tảng. Và hành động đó – vô tình hay cố ý – đang đi ngược lại với Code of Ethics của ngành tài chính: “Act with integrity, competence, diligence, respect, and in an ethical manner with the public, clients, prospects, employers, employees, and other participants in the global capital markets.”

Mình không ghét những bạn làm video như vậy – mình hiểu rằng ai cũng cần mưu sinh. Nhưng nếu các bạn xác định theo nghề này một cách nghiêm túc và lâu dài, hãy bắt đầu bằng việc học hỏi, tư duy cho khách hàng, và chịu trách nhiệm với từng nội dung mình đưa ra. Bạn đang mang đến giá trị gì bền vững? Bạn đóng vai trò gì trong sự phát triển của thị trường và đất nước này? Đừng biến ngành tài chính thành một nghề tạm bợ