Sự tái trỗi dậy từ từ của bóng đá Trung Quốc, một bài học Việt Nam cần tham khảo

Khi bóng đá Việt Nam đang tràn trề niềm tin sẽ lần đầu tiên có cơ hội đăng quang tại giải U23 châu Á vào năm 2026, một giấc mơ chưa bao giờ thật hơn trong lịch sử, thì đối thủ của U23 Việt Nam là U23 Trung Quốc, một đội bóng mới lần đầu vào tới bán kết của giải đấu này. So với Nhật Bản, Hàn Quốc và thậm chí Việt Nam, Trung Quốc là đội ít kinh nghiệm vòng trong nhất tại giải này. Chỉ ít là tham khảo.

Nhưng số phận thực sự quá nghiệt ngã theo cách khó tin nhất. Trung Quốc chơi thực dụng và hiệu quả tối đa nhất, đã bất ngờ đẩy nhanh nhịp độ pressing tầm cao trong cả 90 phút trên sân. Trong khi Việt Nam thích ứng tốt trong hiệp một và thậm chí đánh trả dữ dội, hiệp hai đã biến thành thảm họa thực sự khi Việt Nam phải nhận không chỉ một, mà là tới ba bàn thua, từ đội bóng láng giềng phía bắc. Kết quả là một trận thua 3-0 bẽ bàng, khiến giấc mộng chinh phạt U23 châu Á của Việt Nam vỡ tan ngay trước thềm trận chung kết.

Có nhiều người sẽ thắc mắc và hỏi, tại sao chúng ta thua. Sẽ có nhiều lý do, và không lý do nào đúng hay sai 100%. Nhưng có một câu nói cổ xưa, từ chính cuốn "Binh Pháp Tôn Tử", đã từng răn rằng "biết địch biết ta, trăm trận trăm thắng". Rõ ràng, ta biết quá ít về địch, nhưng địch đã học từ ta mà ứng biến. Trận thua bẽ bàng của U23 Việt Nam vừa qua là một lời cảnh báo như vậy. Nhưng tại sao Trung Quốc bỗng thi đấu "lên đồng" tại giải U23 châu Á 2026? Tại sao một đội bóng bị loại ở các vòng bảng liên tiếp từ khi giải bắt đầu từ 2013 cho đến 2024, bỗng giờ đây sẽ giáp mặt Nhật Bản cho ngôi vị minh chủ của lứa tuổi này?

Sự thật là thế này: Trung Quốc không hề không chuẩn bị trước. Thành quả tại U23 châu Á 2026 là một sự chuẩn bị có chủ đích mà xứ tỷ dân đã hoạch định từ lâu. Vậy, họ làm như thế nào?

Từ lâu, bóng đá Trung Quốc bị tàn phá bởi một vấn đề muôn thuở: thiếu hụt đam mê trong lứa trẻ. Trong khi Trung Quốc cũng giống hệt ba nước đồng văn là Nhật Bản, Việt Nam và Hàn Quốc về vấn đề coi trọng học vấn hơn thể thao, thì Trung Quốc chưa bao giờ giải quyết tốt như cách Nhật Bản và Hàn Quốc đã từng: tích hợp hệ thống bóng đá trẻ vào giáo dục chung. Sự khác biệt này là từ đâu?

Đó là vì ở Nhật Bản và Hàn Quốc, hệ thống đào tạo trẻ đã được kết hợp hài hòa với giáo dục học đường, cân bằng giữa lợi ích học vấn và thể thao rõ rệt. Chính sự kết hợp khéo léo của giáo dục và thể thao tại Nhật Bản và Hàn Quốc, mà những người không có năng lực học tập quá giỏi, vẫn có thể hướng đến sự nghiệp quần đùi áo số để phát triển. Những trường hợp như Shinji Kagawa, Park Ji-sung, hay mới đây là Takefusa Kubo và Kim Min-jae, họ đâu phải những học sinh xuất chúng; đơn giản, họ được trao cơ hội thứ hai, và họ nắm bắt nó. Trung Quốc thiếu hẳn hệ thống như vậy, dù tư tưởng giáo dục ở cả Trung Quốc cũng ngặt nghèo như ba nước đồng văn trên. Điều này lý giải vì sao bóng đá Trung Quốc đi xuống hậu World Cup 2002, lần duy nhất xứ tỷ dân góp mặt tại ngày hội bóng đá lớn nhất thế giới. Thật vậy, cho đến 2025, chỉ có 100,000 cầu thủ chuyên nghiệp ở Trung Quốc, một con số vô cùng thấp.

Nhưng không cái gì là mãi mãi cả. Người Trung Quốc đã nhận ra vấn đề cốt lõi nằm ở tình trạng nhiều trẻ bỏ bóng đá sau năm 12-13 tuổi, trùng khớp với tình trạng trọng giáo dục cực đoan. Để sửa sai, Liên đoàn bóng đá Trung Quốc (CFA) đưa ra quyết định táo bạo: thành lập giải bóng đá China Youth Football League (CYFL, Giải bóng đá trẻ Trung Quốc) vào năm 2022, với sự hỗ trợ từ Bộ Giáo dục quốc gia này. Hệ thống mới này được xây dựng theo mô hình chuẩn học hỏi từ bóng đá học đường của Hoa Kỳ, Đức và Nhật Bản, trong đó Nhật Bản chiếm ảnh hưởng lớn, phân chia từ các lứa từ tiểu học (U8-12) cho đến đại học (U19-22). Dựa theo mô hình mới và rõ ràng này, với sự tư vấn từ các chuyên gia xứ sở Mặt Trời mọc, các cầu thủ bóng đá trẻ Trung Quốc sẽ có cơ hội thứ hai, qua đó biến bóng đá thành một phần bắt buộc trong hệ thống giáo dục, điều chưa từng có tiền lệ.

Muốn biết kết quả thì nhìn ngay mùa giải 2025 của CYFL là rõ ngay. Trong mùa 2025, tại giải U15 thuộc CYFL thôi, sau sự ra đời của các giải vùng thuộc hệ thống trẻ này, có tới 81 đội bóng và 1,758 cầu thủ đã chơi tổng cộng 235 trận, chỉ ở sáu khu vực được thống kê bởi xứ tỷ dân. Đây là một con số rất lớn, nếu xét về yếu tố nhân khẩu học đông đảo của Trung Quốc. Thậm chí, Trung Quốc còn có ý định nhân bản mô hình theo hướng thi đấu lượt đi và về để gia tăng kỹ năng của các cầu thủ trẻ.

Điều này lý giải vì sao Trung Quốc đến giải U23 châu Á 2026 với tâm thế khác hẳn xưa. Họ không hề tỏ ra nao núng và thiếu chuẩn bị như các lứa rời rạc năm xưa, mà thực sự là một khối có liên kết. Và sự liên kết đó khiến đại diện tỷ dân rất khó phá: cho đến tận trận đấu cuối cùng của U23 châu Á, Trung Quốc vẫn chưa một lần vào lưới nhặt bóng, một kỷ lục mà nếu họ vô chiếc cúp vàng, sẽ sánh ngang với Ả Rập Saudi vào mùa 2022.

Sự ra đời của luật "tên trung lập" cũng là một thành tố quan trọng.

Trong lịch sử, kể từ khi thành lập Super League năm 2004, các CLB Trung Quốc phần lớn phát triển theo mô hình tự phát và do các tập đoàn khổng lồ chống lưng, mà thiếu gốc rễ phát triển bài bản. Thành ra, ngoại trừ các câu lạc bộ với lịch sử lâu dài hoặc tự chủ tài chính tốt như Bắc Kinh Quốc An, Thân Hoa Thượng Hải, Sơn Đông Thái Sơn và Cảng Thượng Hải, các đội bóng Trung Quốc thường rất dễ tổn thương về tài chính và phá sản. Câu chuyện bi thảm của CLB Quảng Châu Hằng Đại, vốn được chống lưng bởi Tập đoàn Hằng Đại (Evergrande) ngập trong nợ nần, là minh chứng rõ rệt cho sự thiếu ổn định đó.

Tuy nhiên, sự ra đời của "tên trung lập", một đạo luật được công bố, buộc các CLB phải đổi sang tên không có liên hệ với các tập đoàn lớn, và phải cống hiến mạnh mẽ cho phát triển bóng đá từ gốc nếu muốn tồn tại, là một quyết định khá dũng cảm của CFA. Mặc dù nó gây ra những hỗn loạn ban đầu cho các CLB, nhưng nó chính thức đưa bóng đá Trung Quốc gia nhập khuôn khổ chung của bóng đá thế giới nói chung và bóng đá Đông Á nói riêng, khi các CLB không còn bị gán tên với các tập đoàn, mà phải gắn bó với khu vực của chính họ.

Có một nhận định ở đây là luật "tên trung lập" ngăn cản các tập đoàn được phép tài trợ cho các CLB. Đó là nhận định sai lầm, bởi Trung Quốc chỉ cấm các CLB đặt tên với các công ty, chứ không cấm các công ty tư nhân hoặc quốc doanh tiếp tục tài trợ cho đội bóng của mình. Điều này đồng nghĩa miễn là các tập đoàn tuân thủ đạo luật tên trung lập, thì họ vẫn sẽ làm ăn, tài trợ và ký hợp đồng bình thường, điều thường thấy ở bóng đá chuyên nghiệp hiện đại.

Sự ra đời của Công ty Bóng đá Chuyên nghiệp Trung Quốc đầu năm 2025 (Chinese Professional Football League, CFL) để quản lý bóng đá chuyên nghiệp Trung Quốc, cũng góp phần đảm bảo quá trình này không thể bị đảo ngược. Với các quan chức Trung Quốc, sự gắn bó với thế giới bóng đá hiện đại là rất quan trọng trong công cuộc cải cách của họ.

Nhưng nếu điều gì thể hiện sự dũng cảm của Trung Quốc, đó chính là sự từ bỏ mô hình bóng đá khép kín, độc đoán và khô rát của Liên Xô.

Để hiểu rõ hơn, mô hình Liên Xô được thiết lập từ thời của Stalin, yêu cầu thành lập các "trường thể thao" để nhằm chạy đua cho mục đích phục vụ ý đồ chính trị để tạo ra các "công dân gương mẫu" máy móc. Mô hình này đồng nghĩa với việc các tài năng bóng đá trẻ được tìm thấy từ sớm sẽ được đưa vào các trường này, nơi họ bị cô lập với thế giới bên ngoài và được dạy chỉ để chơi bóng nhằm hô hào niềm tự hào với Liên Xô. Hệ quả là nó tạo ra đội tuyển giỏi từ đầu, nhưng càng về sau, các cầu thủ ngày càng kém đi về chất lượng vì họ bị cưỡng ép mà không thể giao tiếp với thế giới bên ngoài. Mô hình này cũng được xuất khẩu sang rất nhiều nước Xã hội chủ nghĩa đồng hương ở Đông Âu, châu Phi và châu Á, và hậu quả là rất thảm khốc: nhiều đội tuyển đều chỉ có thành công ban đầu, mà không thể thích ứng theo sự thay đổi của bóng đá hiện đại, điều mà hệ thống phương Tây không mắc phải.

Trung Quốc chính là một trong những nước áp dụng mô hình này, và nó thể hiện rõ khi họ có thành công Olympic (với rất nhiều chỉ trích) nhưng không phải môn thể thao tập thể như bóng đá. Kể từ sau World Cup 2002, Trung Quốc đã tỏ ra quá cứng nhắc với hệ thống đào tạo trẻ khi họ áp dụng triết lý tách biệt giáo dục với thể thao, và đi theo mô hình khép kín của Liên Xô. Hậu quả là nhiều cầu thủ nhí Trung Quốc không tìm thấy cơ hội, và phải từ bỏ giấc mơ bóng đá; trong khi những người chọn theo nghiệp bóng đá thì không thể phát triển nổi trong môi trường quan liêu. Thành ra, sau hai thập kỷ, bóng đá Trung Quốc sa sút.

Tuy nhiên, Trung Quốc đã dần nhận ra sai lầm từ mô hình Liên Xô, và bắt đầu thẳng tay loại bỏ các di sản người Nga để lại. Ngay từ năm 2022, khi CYFL ra đời, đất nước tỷ dân đã xác định mô hình Liên Xô là một thảm họa. Với tiềm lực mạnh hơn hẳn Nga và có tham vọng địa chính trị riêng, không liên kết gì với Putin, Trung Quốc có thể thay đổi nếu muốn. Đầu năm 2025, Trung Quốc đề ra đạo luật đưa giáo dục thể chất (physical education, PE) vào làm môn học bắt buộc, điều chưa từng có trong lịch sử nước này; cuối năm 2025, PE chính thức được coi là môn bắt buộc, bắt đầu có hiệu lực từ năm 2027, và tất cả các trường học trên toàn quốc phải thiết lập quy chuẩn giống hệt. Trong khi nó còn là một cái gì khá mới khi so với những nước có truyền thống PE mạnh và cổ xưa như Nhật Bản hay Hoa Kỳ, nó là một bước tiến rất lớn của xứ tỷ dân.

Hơn nữa, Trung Quốc cũng yêu cầu tất cả các trường học không được huấn luyện khép kín, mà phải phát triển hệ thống mở, kể cả đó là trường thể thao. Chính những quyết định này đánh dấu sự chấm dứt mọi di sản thể thao khép kín cũ mà người Nga từng giúp thiết lập tại Trung Quốc, mở đường đưa Trung Quốc gắn chặt hơn với hệ thống thể thao chung đã làm nên thương hiệu ở nhiều quốc gia Tây phương và những nước theo đuổi trường phái đó ở châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc.

Câu chuyện của Trung Quốc cho thấy rằng, giấc mơ bóng đá của Tập Cận Bình chưa bao giờ chết, chỉ là nó đang được định hướng lại theo hướng bền vững và tổ chức hơn. Chính trận thua của U23 Việt Nam vừa qua là hệ quả của sai lầm trong đánh giá khi chúng ta không nhận thức đúng ý đồ của người láng giềng phía bắc.

Thực tế, chúng ta đừng nên quên các cầu thủ U23 Trung Quốc này, nhiều người đã bước ra từ chính hệ thống CYFL mới thiết lập ngay từ năm 2022 và làm mạnh lên với PE được được coi là bắt buộc. Tại giải U20 châu Á năm 2023, chính U20 Trung Quốc đã gây địa chấn khi đả bại đương kim vô địch bấy giờ là Ả Rập Saudi với tỷ số 2-0, với công lao của cựu học viên Atletico Madrid, thủ môn Lý Hạo (李昊), là rất lớn, khiến gã khổng lồ xứ Ả Rập bị loại đau đớn. Vương Ngọc Đống (王钰栋), cái tên đã chọc thủng lưới U23 Việt Nam vừa rồi, bước ra ánh sáng từ giải U17 châu Á năm 2023 khi ghi tới 11 bàn từ vòng loại cho đến giải chính thức. HLV người Tây Ban Nha, Antonio Puche Vicente, đã quá quen mặt với bóng đá trẻ Trung Quốc khi ông dẫn dắt từ U20 đến U23, và là một trong những người ủng hộ mạnh mẽ quá trình tái thiết bóng đá trẻ Trung Quốc; chính ông cũng đóng vai trò trung gian trong việc giúp Công ty CFL ký kết văn kiện hợp tác quốc tế đầu tiên với LALIGA, công ty quản lý giải VĐQG Tây Ban Nha cùng tên.

Vậy Việt Nam thì sao? Có vài điều khích lệ là sự phát triển của bóng đá trẻ phong trào toàn quốc đang mở rộng, thể thao học đường đang được coi trọng theo thời gian kể từ khi môn thể dục được công bố là môn học chính từ năm 2018, và mới nhất là nỗ lực mở rộng bóng đá trẻ ra toàn quốc trong một hệ thống mở, kết nối với bên ngoài hơn là tìm cách thiết lập một hệ thống cô lập kiểu Stalin. Trên thực tế, Việt Nam đã có một hệ thống bóng đá trẻ quốc gia sớm hơn Trung Quốc rất nhiều. Nhưng vẫn có vài vết đen trong nỗ lực mở rộng này.

Thứ nhất, mặc cho sự tồn tại của các giải trẻ xuyên suốt từ lứa tuổi nhi đồng (U9) cho đến lứa đại học (U21), phần lớn đều không trải qua hệ thống lượt đi và về mà chúng ta thấy ở Nhật Bản, Hàn Quốc và có thể là ở Trung Quốc sắp tới. Điều này đồng nghĩa phần lớn các cầu thủ trẻ Việt Nam phải chịu cảnh "ngồi chơi xơi nước" cả năm, một bất lợi vô cùng lớn mà chính cựu HLV tuyển Việt Nam, Philippe Troussier, đã chỉ ra. Giải U14 quốc gia miền Bắc năm 2025-26 vừa qua chính là nỗ lực đầu tiên để phá bỏ sự thiếu hụt này, nhưng thời gian sẽ trả lời.

Thứ hai, có một thực tế buồn là giải V.League vẫn có quá nhiều CLB đặt tên theo các tập đoàn hoặc doanh nghiệp, mà không hề có chính sách bắt buộc các CLB phải thiết lập tên trung lập, gắn với địa phương. Ngoại trừ ngoại lệ như Hà Nội FC và Hải Phòng, thì phần lớn các CLB lại được thành lập không qua quy củ nào, và thậm chí còn bị nhúng tay bởi các cơ quan nhà nước mà không phát triển từ gốc. Tại sao Viettel, một tập đoàn quốc phòng, lại được phép lấy tên để đặt cho CLB Thể Công thành Thể Công-Viettel? Tại sao Bộ Công an lại nhúng tay vào sự thành lập của Công An Hà Nội, biến nó thành hai CLB quản lý bởi quân đội và công an, hai lực lượng nên chú tâm vào công việc chuyên môn hơn là nhúng tay vào bóng đá? Và còn cả Thép Xanh Nam Định, Đông Á Thanh Hóa và Hoàng Anh Gia Lai, những CLB dựa theo tên tập đoàn, thì sao? Đầy đều là những điều Trung Quốc đã không còn làm từ lâu rồi.

Thứ ba, mặc cho PE đã được coi là môn bắt buộc và đã có sách giáo khoa về nó, những nỗ lực thực chất vẫn diễn ra chậm chạp và không nhất quán. Theo chính Tiến sĩ Lưu Trí Dũng vào năm 2025, giáo dục thể chất đã có những chuyển biến, nhưng nó vẫn chưa rõ rệt. Với các cầu thủ bóng đá trẻ, PE là một phần bắt buộc trong cuộc sống, và nếu thiếu sự ổn định, nó sẽ rất khó phát huy tiềm năng bóng đá chưa được khai phá đầy đủ.

Nếu điều gì dạy chúng ta, dẫu vậy, thì chính cái cách Trung Quốc từ từ tái thiết hệ thống bóng đá theo một hướng quy củ và thống nhất là một điều rất đáng ngẫm. Từ sự ra đời của CYFL với cộng tác từ Bộ Giáo dục, thiết lập hệ thống thể thao học đường toàn quốc trong một hệ thống liên kết bài bản và có chủ đích, áp dụng tên trung lập nghiêm túc, và những quyết định dũng cảm như rũ bỏ mô hình Stalin cũ kỹ, và tất cả đã ươm mầm một thế hệ cầu thủ U23 Trung Quốc như bây giờ.

Giới mộ điệu bóng đá Việt Nam có quyền được mơ về tương lai tươi sáng, và bóng đá trẻ Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, ươm mầm thêm nhiều tài năng trẻ theo thời gian để dần dần được dự U17, U20 World Cup, Olympic, hay xa hơn là World Cup tuyển quốc gia. Và chúng ta có mô hình của Nhật Bản và Hàn Quốc, hai quốc gia đồng văn với Việt Nam, để nghĩ tới. Nhưng trừ khi môi trường bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam nên có những giải vô địch trẻ quốc gia theo hướng lượt đi và về, đạo luật chuyên nghiệp như việc cấm các cơ quan nhà nước hay công ty được phép dùng tên của họ đặt tên cho các CLB bóng đá, để buộc các CLB phải có tên trung lập riêng và liên kết mạnh mẽ với gốc rễ vùng miền, nhân bản và phổ cập giáo dục thể chất lên toàn quốc từ ghế nhà trường, thì Việt Nam sẽ vẫn gặp khó trên con đường vươn ra biển lớn.