Stress-based motivation: Khi con người dùng áp lực để tồn tại

Thoạt nhìn, điều này có vẻ bình thường. Thậm chí trong xã hội hiện đại, việc “chạy deadline", thức khuya liên tục hay làm việc tốt dưới áp lực còn thường được xem là một dạng năng lực và nhiều người tin rằng bản thân làm việc hiệu quả hơn khi đối mặt với căng thẳng, dưới áp lực lớn của thời gian. Nhưng đằng sau kiểu vận hành đó là một cơ chế tâm lý đang ngày càng phổ biến: stress-based motivation - trạng thái khi con người dùng áp lực, lo âu và trạng thái bị dồn ép như nhiên liệu để vận hành cuộc sống mỗi ngày.

Vấn đề là cơ chế này có thể tạo ra hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng lại khó trở thành một hệ vận hành bền vững. Theo thời gian, việc sống quá lâu trong trạng thái căng thẳng liên tục có thể âm thầm bào mòn sức khỏe tinh thần, thể chất và khả năng tận hưởng cuộc sống.

Theo lý thuyết về động lực Self-Determination Theory (SDT) được phát triển bởi Edward Deci và Richard Ryan, động lực của con người thường được chia thành hai nhóm chính: intrinsic motivation (động lực nội tại) và extrinsic motivation (động lực ngoại tại). Trong đó, stress-based motivation chủ yếu thuộc nhóm extrinsic motivation vì nó được thúc đẩy bởi các yếu tố bên ngoài như áp lực, deadline, sự đánh giá xã hội, phần thưởng hoặc nỗi sợ thất bại. Thay vì hành động vì sự hứng thú tự nhiên hay ý nghĩa cá nhân, con người hành động để tránh hậu quả tiêu cực hoặc giảm bớt cảm giác lo âu.

Về mặt sinh học, khi con người đối mặt với stress, hệ thần kinh sẽ kích hoạt cơ chế phản ứng sinh tồn bằng cách giải phóng các hormone như cortisol và adrenaline. Cortisol thường được gọi là “stress hormone” giữ vai trò quan trọng trong việc giúp cơ thể thích nghi với áp lực. Dù mức cortisol quá cao có thể gây hại, nhưng ở mức vừa phải, hormone này lại có khả năng cải thiện chức năng nhận thức, tăng khả năng ghi nhớ và đẩy nhanh tốc độ xử lý thông tin của não bộ. Trong khi đó, adrenaline tạo ra trạng thái tỉnh táo cao độ cùng mức năng lượng mạnh hơn, giúp con người tập trung sâu vào các nhiệm vụ trước mắt.

Chính cơ chế này lý giải vì sao nhiều người cảm thấy bản thân làm việc hiệu quả hơn khi gần deadline hoặc trong các tình huống áp lực cao. Trong ngắn hạn, stress không hoàn toàn tiêu cực mà thậm chí còn có thể cải thiện hiệu suất nhận thức bằng cách tăng cường kết nối thần kinh và hỗ trợ quá trình hình thành trí nhớ. Một lượng áp lực phù hợp có thể khiến não bộ phản ứng nhanh hơn, tập trung hơn và duy trì trạng thái cảnh giác cần thiết để hoàn thành công việc.

Trong tâm lý học, hiện tượng này thường được giải thích thông qua quy luật Yerkes–Dodson, nguyên lý cho rằng hiệu suất của con người thường đạt tối ưu ở một mức áp lực vừa phải. Quá ít áp lực có thể khiến con người trì hoãn hoặc thiếu động lực, nhưng áp lực quá lớn kéo dài lại dễ dẫn đến lo âu và suy giảm hiệu suất. Nói cách khác, trạng thái lý tưởng nằm ở khoảng cân bằng giữa hai cực đó khi con người được thử thách vừa đủ để duy trì sự tập trung nhưng chưa bị áp lực đến mức quá tải.

Vì vậy, stress tự bản thân nó không hoàn toàn tiêu cực. Trong nhiều trường hợp, nó hoạt động như một cơ chế kích hoạt giúp con người tăng khả năng tập trung và phản ứng nhanh hơn trước yêu cầu công việc.

Tuy nhiên, vấn đề bắt đầu xuất hiện khi trạng thái này kéo dài quá lâu.

Hệ thần kinh liên tục phải duy trì cảnh giác và phản ứng với áp lực, cơ thể dần mất đi khả năng hồi phục hoàn toàn, não bộ bắt đầu quen với việc chỉ hoạt động mạnh trong trạng thái căng thẳng cao độ. Theo thời gian, nhiều người dần cảm thấy mình chỉ có động lực khi bị thời hạn dồn ép hoặc chỉ tập trung tốt khi luôn có áp lực phía sau.

Ở góc độ tâm lý, stress-based motivation còn liên quan đến chủ nghĩa hoàn hảo, nỗi sợ thất bại, cảm giác giá trị bản thân thấp và môi trường nuôi dạy bằng áp lực hoặc chỉ trích. Nhiều người lớn lên với niềm tin rằng mình chỉ có giá trị khi làm tốt hoặc đạt thành tích cao. Vì vậy, họ vô thức duy trì áp lực liên tục để ép bản thân hoạt động.

Sau một thời gian dài, căng thẳng dần không còn là phản ứng tạm thời nữa mà trở thành một “trạng thái mặc định” của hệ thần kinh. Con người không còn làm việc vì yêu thích hay ý nghĩa cá nhân mà chủ yếu hành động để tránh cảm giác tụt lại phía sau, thất bại hoặc trở nên vô dụng.

Điều đầu tiên cần hiểu là giải pháp cho stress-based motivation không nằm ở việc tiếp tục ép bản thân mạnh hơn. Vấn đề cốt lõi không hẳn là ý chí yếu hay thiếu kỷ luật, mà nằm ở cách hệ thần kinh đã quen vận hành dưới áp lực trong một thời gian quá dài.

Vì vậy, muốn thoát khỏi kiểu động lực này, con người cần học cách chuyển từ trạng thái phản ứng bị động sang trạng thái chủ động hơn trong việc quản lý cuộc sống và công việc. Thay vì chỉ hành động khi áp lực xuất hiện hoặc deadline đã cận kề, điều quan trọng là phải biết phân bổ thời gian hợp lý và chủ động đón đầu công việc từ sớm.

Khi một nhiệm vụ được chia nhỏ và xử lý dần theo từng giai đoạn, áp lực sẽ không còn dồn nén vào một thời điểm duy nhất. Hệ thần kinh cũng không phải liên tục bước vào trạng thái căng thẳng cao độ để “chạy nước rút”. Một người hoàn thành từng phần công việc mỗi ngày thường sẽ duy trì được năng lượng ổn định và ít kiệt sức hơn nhiều so với người dồn toàn bộ áp lực vào phút cuối cùng.

Quan trọng hơn, việc chủ động đón đầu cơ hội và công việc còn giúp con người xây dựng một hệ vận hành bền vững hơn về lâu dài. Những người có khả năng duy trì hiệu suất ổn định thường không đợi khủng hoảng xảy ra mới bắt đầu chuẩn bị. Họ học trước khi cần, xây nền tảng trước khi áp lực xuất hiện và luôn cố gắng tạo ra “khoảng đệm” cho bản thân. Chính khoảng đệm đó giúp áp lực được phân tán thay vì tích tụ thành căng thẳng kéo dài.

Khoảng đệm về thời gian và tinh thần đặc biệt quan trọng với hệ thần kinh vì nó cho phép não bộ có cơ hội hồi phục thay vì liên tục bị đặt trong trạng thái cảnh giác. Khi con người không còn phải sống trong cảm giác bị dồn ép liên tục, họ cũng dễ duy trì sự tập trung và hiệu suất ổn định hơn.

Trưởng thành không phải là học cách chịu áp lực ngày càng giỏi hơn mà là học cách xây dựng một hệ vận hành bền vững hơn nơi động lực không đến từ nỗi sợ mà đến từ sự chủ động và khả năng thấu hiểu và chăm sóc chính mình.