Social stress và phản hồi chăm sóc-kết bạn

Khi bị stress bạn sẽ làm gì? Bạn có thể tự giúp đỡ bản thân bằng cách thiền, đi bộ trong công viên, tập yoga, .... Bạn cũng có thể tìm đến người thân yêu, tin tưởng để tâm sự, có những cái ôm tình cảm, ... Khi này hormone oxytocin sẽ được tiết ra, giúp bạn phục hồi stress nhanh hơn (so với việc tự giảm stress 1 mình). Đây là phản hồi tend-and-befriend (TAB).

Vào cuối những năm 1990, hai nhà nghiên cứu tâm lý học tại UCLA thảo luận về việc các nhà khoa học nữ trong phòng thí nghiệm của họ phản ứng với stress khác với nam giới như thế nào. Nam giới thường biến mất vào văn phòng của họ, nhưng phụ nữ lại mang bánh quy đến các cuộc họp và cùng nhau uống cà phê. Họ nói đùa rằng, hãy quên phản ứng chiến đấu hay bỏ chạy đi (fight or flight), phụ nữ chăm sóc và kết bạn. Câu nói đùa đó đã in sâu vào tâm trí của một trong hai người phụ nữ, nhà nghiên cứu Laura Cousino Klein. Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy stress dẫn đến sự hung hăng, nhưng đó không phải là trải nghiệm của cô. Và nó cũng không phù hợp với những gì cô quan sát thấy ở những phụ nữ khác. Họ có mong muốn nói chuyện với ai đó về stress của họ, dành thời gian cho những người thân yêu hoặc chuyển hóa stress của họ thành việc chăm sóc người khác. Cô tự hỏi liệu có thể khoa học đã bỏ qua một khía cạnh quan trọng của stress hay không.

Klein quyết định tìm hiểu sâu hơn về nó, và bà đã có một phát hiện đáng ngạc nhiên: 90% các nghiên cứu được công bố về stress đều được thực hiện trên nam giới. Điều này đúng với cả các nghiên cứu trên động vật lẫn trên người. Khi Klein chia sẻ quan sát này với Shelley Taylor, giám đốc phòng thí nghiệm nơi bà làm việc, bà cũng nhận ra được điều gì đó. Taylor đã thách thức phòng thí nghiệm của mình nghiên cứu khía cạnh xã hội của stress, đặc biệt là ở phụ nữ. Xem xét cả nghiên cứu trên động vật và trên người, họ đã tìm thấy bằng chứng cho thấy stress có thể làm tăng sự quan tâm, hợp tác và lòng trắc ẩn. Khi căng thẳng, phụ nữ thể hiện sự gia tăng trong việc chăm sóc—chăm sóc người khác, con cái, gia đình, vợ/chồng hay các cộng đồng khác—và kết bạn, gia tăng các hành vi củng cố các mối quan hệ xã hội, chẳng hạn như lắng nghe, dành thời gian cho nhau và cung cấp hỗ trợ về mặt cảm xúc.

Đóng vai trò trung tâm trong phản ứng này là 1 hormone có tên gọi oxytocin. Khi bạn bị stress, 1 lượng nhỏ oxytocin được tiết ra, nó sẽ khiến bạn có mong muốn kết nối với người khác, tim kiếm sự bảo vệ/hỗ trợ. Và khi bạn được hỗ trợ từ người khác, 1 lượng lớn oxytocin được tiết ra, giúp làm giảm nồng độ cortisol, làm chậm nhịp tim và tăng cảm giác an toàn. Nếu oxytocin lúc đầu không được tiết ra, bạn sẽ không có mong muốn tìm kiếm giúp đỡ từ người khác. Nếu oxytocin không được tiết ra lần sau, cơ thể bạn sẽ không được hỗ trợ làm "bình tĩnh" hơn về mặt sinh học. Cả 2 lần tiết ra oxytocin đều quan trọng trong phản ứng TAB.

- bảo vệ tim mạch - làm dịu hệ thần kinh - giảm viêm - giảm cortisol - cải thiện chức năng miễn dịch - tăng khả năng chịu đau - củng cố các mối quan hệ xã hội - xây dựng khả năng phục hồi lâu dài

Đây là lý do tại sao các mối quan hệ có tính hỗ trợ về mặt cảm xúc ảnh hưởng mạnh đến tuổi thọ và tinh thần.

Như mình đã nói ở trên, oxytocin sẽ được tiết ra 2 lần. Lúc đầu khi stress và lần sau khi nhận được hỗ trợ từ người xung quanh. Những điều nói sau đây đề cập đến lần tiết oxytocin lần đầu.

Không phải lúc nào oxytocin lúc cũng được tiết ra khi bạn bị stress. Nó chỉ được tiết ra khi stress có yếu tố xã hội (social) hoặc khi sự gắn kết làm tăng khả năng sống sót. Một vài trường hợp dưới đây sẽ làm rõ ý trên.

Trường hợp 1. Bạn có mâu thuẫn với bạn đời. Bạn cảm nhận có nguy cơ mất kết nối, cần gắn kết vì đây là mối quan hệ rất quan trọng của cuộc đời bạn. Oxytocin được giải phóng để thúc đẩy sự hàn gắn, tìm kiếm sự an ủi và các hành vi kết nối. Bạn cảm thấy thôi thúc muốn nói chuyện thẳng thắn, kết nối lại, xin lỗi, ôm. Bạn muốn sự gần gũi ngay cả khi đang buồn.

Trường hợp 2. Người thân yêu khi bị tổn thương hay đau khổ. Bạn bè hoặc người thân trong gia đình đang khóc vì điều gì đó. Oxytocin được tiết ra để thúc đẩy chăm sóc và lòng cảm thông. Bạn cảm thấy thôi thúc muốn an ủi họ và sự chú ý của bạn tập trung vào họ.

Trường hợp 3. Đối mặt với khủng hoảng cùng nhóm/đội của bạn. Nhóm của bạn tại nơi làm việc đang quá tải, bỏ lỡ deadline, mọi người đều stress. Oxytocin được tiết ra để làm thay đổi hành vi theo hướng hợp tác và gắn kết. Bạn cảm thấy tin tưởng đồng đội hơn, bạn muốn giao tiếp nhiều hơn, sự hợp tác tăng lên.

Trường hợp 4. Ai đó hỗ trợ bạn trong lúc stress. Bạn đang stress vì một kỳ thi. Một người bạn nói: "mình tin bạn sẽ làm bài tốt, mình luôn ở đây hỗ trợ bạn.". Việc nhận được hỗ trợ kích hoạt gắn kết giữa 2 người.
Bạn cảm thấy stress dễ kiểm soát hơn và ấm áp hơn về mặt cảm xúc đối với người kia.

Trường hợp 5. stress có yếu tố bị đánh giá bởi người xung quanh. Ví dụ: thuyết trình trước đám đông, phỏng vấn, đánh giá hiệu suất (performance review), etc.

Sự đau đớn thuần về thân thể. Ví dụ nhúng tay vào xô đá lạnh, chạy mệt, nhức đầu.

Stress thuần suy nghĩ, nhận thức. Ví dụ làm bài toán khó, quá tải công việc 1 mình.

Oxytocin sẽ bị kiềm hãm khi bạn cảm nhận môi trường xung quanh nguy hiểm (bạn đời bạo hành, môi trường có tính bắt nạc, chấn thương tâm lý có tính xã hội, cha mẹ lạnh lùng).

Một điều cần lưu ý đó là cho dù oxytocin không được tiết ra lúc đầu nhưng nếu bạn tìm đến sự hỗ trợ từ người khác và được đáp ứng thì oxytocin vẫn được tiết ra.

Sau bài viết này, mình mong là bạn thấy được lợi ích và tầm quan trọng của các mối quan hệ chất lượng trong cuộc sống. Họ sẽ là người giúp đỡ bạn trong những lúc stress và, một cách gián tiếp, ảnh hưởng tích cực đến sức khỏe tinh thần, thể chất của bạn.

Bài viết của mình đến đây là hết rùi. Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc. Hẹn gặp lại bạn ở các bài viết sau.