Trong nhiều thập niên, trí tuệ nhân tạo sống ở một vùng biên rất đặc biệt của trí tưởng tượng hiện đại. Nó có mặt trong văn hóa đại chúng như một lời cảnh báo hoặc một giấc mơ: những cỗ máy biết suy nghĩ, những hệ thống vượt khỏi tầm kiểm soát, những tương lai nơi con người buộc phải thương lượng lại với chính tạo vật của mình. Ngoài đời thực, AI lại tồn tại như một thứ gì đó có vẻ đơn giản hơn nhiều. Nó là các mô hình dự đoán từ tiếp theo trên bàn phím điện thoại, là những thuật toán giữ người dùng ở lại lâu hơn trên Facebook, Netflix hay YouTube, là các hệ thống âm thầm tối ưu hóa quảng cáo, đề xuất và hành vi tiêu dùng. Với phần đông công chúng, AI không phải một chủ đề của đời sống thường nhật, mà là một câu chuyện dành cho giới nghiên cứu, các phòng lab kín cửa và những tập đoàn công nghệ khổng lồ với túi tiền không đáy và các bằng sáng chế độc quyền.
# Rồi OpenAI xuất hiện, và mọi thứ đổi khác:
Điều làm nên bước ngoặt không chỉ là sức mạnh của các mô hình ngôn ngữ lớn, mà là việc chúng được đóng gói thành một sản phẩm đủ đơn giản để bất kỳ ai cũng có thể dùng. ChatGPT không phải là trí tuệ nhân tạo theo nghĩa thuần học thuật. Nó là một giao diện tiêu dùng, một cánh cửa. Bằng việc mở cánh cửa đó cho hàng trăm triệu người, OpenAI đã làm điều mà nhiều năm nghiên cứu AI trước đó chưa làm được: đưa trí tuệ nhân tạo ra khỏi thế giới của những người trong cuộc và đặt nó vào trung tâm của đời sống xã hội, kinh tế và chính trị toàn cầu.
## Ở giữa khoảnh khắc ấy là Sam Altman.
Ông không phải người tạo ra nền móng khoa học của AI hiện đại. Ông không phải nhà nghiên cứu lỗi lạc nhất của thế hệ mình, cũng không phải người phát minh ra những kiến trúc mô hình làm rung chuyển ngành công nghiệp. Những đóng góp nền tảng đó thuộc về một lớp nhà khoa học khác, từ những tên tuổi như Ilya Sutskever đến Demis Hassabis hay các nhà tiên phong đi trước họ. Nhưng Altman có một năng lực khác, thứ mà trong lịch sử công nghệ thường quan trọng không kém phát minh: ông biết cách biến một đột phá kỹ thuật thành một thực thể có ảnh hưởng trên quy mô toàn cầu. Ông hiểu rằng để công nghệ thực sự thay đổi thế giới, nó phải rời khỏi các hội thảo, các bài báo nghiên cứu và các phòng lab, rồi đi vào sản phẩm, thị trường, dòng vốn và quyền lực.
Đó là lý do để hiểu Sam Altman, người ta không nên chỉ nhìn ông như một CEO của thời đại AI. Ông là hình mẫu của một kiểu nhân vật rất đặc trưng của Thung lũng Silicon: kết hợp giữa tham vọng công nghệ, trực giác chính trị, năng lực xây dựng liên minh và niềm tin gần như bản năng rằng tốc độ là lợi thế chiến lược tối thượng. Ở Altman có sự điềm tĩnh của một nhà ngoại giao, sự lạnh lùng của một nhà điều hành và sự táo bạo của một người tin rằng mình đang đứng ở điểm ngoặt của lịch sử.
Sinh năm 1985 tại Chicago và lớn lên ở Missouri, Altman bước vào công nghệ từ rất sớm. Chiếc Macintosh đầu tiên khi ông còn nhỏ không chỉ là một món quà tuổi thơ; nó là chiếc cửa mở ra thế giới lập trình. Sau đó là Stanford, rồi quyết định bỏ học để khởi nghiệp. Câu chuyện ấy không còn lạ trong Thung lũng Silicon, nhưng điều đáng chú ý ở Altman là ông không đi theo hình mẫu của một kỹ sư thiên tài lùi vào phía sau để xây dựng sản phẩm. Ông sớm thể hiện mình là một người tổ chức. Loopt, công ty đầu tiên của ông, không trở thành một chiến thắng thương mại kiểu mẫu, nhưng lại đặt những viên gạch đầu tiên cho mạng lưới quan hệ và bản năng điều hành đã định hình phần còn lại sự nghiệp của ông.
Bước ngoặt thật sự đến khi ông tiến vào Y Combinator. Ở đó, Altman không chỉ học cách đầu tư vào các công ty khởi nghiệp; ông học cách nhìn thế giới qua lăng kính của các hệ sinh thái. Y Combinator là nơi ông chứng minh mình không chỉ có khả năng nhận diện tài năng mà còn có thể kết nối các tài năng ấy với vốn, với cấu trúc tổ chức và với tầm nhìn đủ lớn để biến một dự án thành một nền tảng. Đó là một kỹ năng rất khác với kỹ năng của nhà nghiên cứu. Nhà nghiên cứu tạo ra tri thức mới. Altman biết cách biến tri thức thành quyền lực.
OpenAI là đỉnh cao của khả năng đó, nhưng cũng là nơi làm lộ ra toàn bộ sự phức tạp của nó. Khi OpenAI được thành lập vào năm 2015, nó mang dáng dấp của một sứ mệnh mang tính đạo đức: phát triển trí tuệ nhân tạo tổng quát vì lợi ích nhân loại, tránh việc công nghệ tối quan trọng này rơi hoàn toàn vào tay một số ít tập đoàn hay quốc gia. Trong những năm đầu, đó là một lời hứa hấp dẫn. Nó phù hợp với tinh thần lý tưởng của Silicon Valley thời hậu khủng hoảng, nơi nhiều người vẫn muốn tin rằng công nghệ có thể là một lực lượng giải phóng chứ không chỉ là công cụ khai thác.
Nhưng AI không chỉ là một vấn đề trí tuệ. Nó là một vấn đề công nghiệp. Mô hình càng lớn, hạ tầng càng tốn kém. Dữ liệu, chip, điện năng, trung tâm dữ liệu và nhân lực nghiên cứu không ngừng đẩy chi phí lên cao hơn. Một phòng lab có lý tưởng thôi là chưa đủ. Muốn cạnh tranh ở đẳng cấp cao nhất, phải có vốn, phải có quan hệ đối tác, phải có năng lực thương mại hóa, phải có khả năng sống sót trong cuộc đua mà các đối thủ cũng đang chạy bằng nguồn lực ngày càng lớn.
Chính tại điểm đó, Altman bộc lộ rõ nhất bản chất của mình. Ông không đối xử với AI như một bảo vật cần cất trong kho kính. Ông đối xử với nó như một công nghệ phải được đưa ra thị trường trước khi đối thủ làm điều đó. Triết lý ấy giúp OpenAI tiến rất nhanh. ChatGPT trở thành cú nổ toàn cầu. Chỉ trong thời gian ngắn, AI từ một chủ đề chuyên biệt đã trở thành câu chuyện của bàn ăn, hội đồng quản trị, quốc hội, trường đại học và cả các chiến lược quốc gia. Những cuộc trao đổi về AI không còn bó hẹp trong giới kỹ sư. Nó bước vào kinh tế, lao động, giáo dục, truyền thông, an ninh và địa chính trị.
### Nhưng tốc độ luôn có cái giá của nó.
Một khi AI được thương mại hóa thành sản phẩm đại chúng, nó không còn là cuộc chơi của những người chỉ nói về tương lai. Nó là cuộc chơi của doanh thu, chi phí và khả năng huy động nguồn lực. Các công ty AI phải tìm cách thu tiền để nuôi những mô hình ngày càng đắt đỏ. Những tham vọng như Stargate hay các chương trình hạ tầng quy mô lớn là lời nhắc rằng đây không còn là một cuộc thi ý tưởng, mà là một cuộc chạy đua về năng lực công nghiệp. Thế giới không vận hành bằng lý tưởng cao đẹp; nó vận hành bằng những bảng cân đối kế toán, những thỏa thuận chiến lược và khả năng biến hạ tầng thành lợi thế cạnh tranh.
Ở đây, Sam Altman trở thành một nhân vật đặc biệt thú vị, thậm chí gây chia rẽ. Những người ủng hộ ông nhìn thấy một nhà lãnh đạo hiếm có, người có thể tập hợp những cá nhân xuất sắc nhất và buộc họ đi cùng một hướng. Họ nhìn thấy khả năng điều phối, khả năng gây ảnh hưởng và khả năng biến sự hỗn độn của một lĩnh vực mới thành một chiến lược có thể triển khai. Những người chỉ trích lại nhìn thấy một con người nắm quyền quá lớn trong một tổ chức vốn được sinh ra với lời hứa về tính minh bạch và sứ mệnh phi lợi nhuận. Họ cho rằng khi tốc độ trở thành đạo lý tối thượng, các cơ chế giám sát dễ bị xem nhẹ, và những nguyên tắc ban đầu có thể dần nhường chỗ cho thực dụng.
Cuộc khủng hoảng tháng 11 năm 2023 đã phơi bày toàn bộ mâu thuẫn đó. Việc hội đồng quản trị bất ngờ sa thải Altman, rồi gần như ngay lập tức bị làn sóng phản ứng nội bộ đảo ngược, đã biến OpenAI thành một sân khấu công khai cho câu hỏi lớn hơn về quyền lực trong các công ty công nghệ thế hệ mới. Ở một bên là những người lo ngại rằng tốc độ phát triển AI đang vượt khỏi khả năng kiểm soát. Ở bên kia là một CEO đã xây dựng được mức độ trung thành và ảnh hưởng hiếm có đến mức hàng trăm nhân viên sẵn sàng đứng về phía ông trong một cuộc khủng hoảng nội bộ chưa từng có tiền lệ. Kết cục của sự kiện ấy không chỉ là sự trở lại của Altman. Nó còn đánh dấu sự thay đổi quyền lực sâu sắc bên trong OpenAI, nơi tiếng nói của thương mại hóa, mở rộng quy mô và tốc độ triển khai đã thắng thế trước mô hình giám sát thận trọng hơn.
Từ đó, Sam Altman không còn đơn thuần là CEO của một phòng lab công nghệ. Ông trở thành biểu tượng của thời đại AI công nghiệp hóa. Trong hình ảnh ấy có sự ngưỡng mộ lẫn e dè. Ông được nhìn nhận như người đã nắm bắt đúng khoảnh khắc lịch sử, đưa AI ra khỏi bóng tối của nghiên cứu chuyên sâu và biến nó thành lực lượng có thể định hình năng suất, truyền thông, giáo dục và cả quan hệ quốc tế. Nhưng đồng thời, ông cũng là lời nhắc rằng các công nghệ lớn nhất thường không được dẫn dắt bởi những con người chỉ nghĩ bằng ngôn ngữ khoa học. Chúng được dẫn dắt bởi những người hiểu thị trường, hiểu quyền lực và hiểu rằng để thay đổi thế giới, bạn phải thay đổi cách thế giới chấp nhận công nghệ đó.
Có thể đến một lúc nào đó, ChatGPT sẽ không còn là sản phẩm dẫn đầu. Có thể OpenAI sẽ không giữ vị thế thống trị mãi mãi. Có thể những mô hình kế tiếp sẽ mạnh hơn, rẻ hơn và phổ cập hơn. Nhưng điều đó không làm mờ đi vai trò lịch sử của Sam Altman. Di sản lớn nhất của ông có lẽ không phải là một mô hình cụ thể, mà là việc biến trí tuệ nhân tạo từ một ý niệm học thuật thành một hiện thực xã hội. Ông là một trong những người đầu tiên hiểu rằng AI không chỉ là công nghệ; nó là hạ tầng quyền lực của thế kỷ XXI.
Nếu thế kỷ XX được định hình bởi điện, động cơ và hạt nhân, thì thế kỷ XXI nhiều khả năng sẽ được định hình bởi những hệ thống biết học, biết suy luận và biết mở rộng ảnh hưởng của chính chúng qua mọi lĩnh vực đời sống. Sam Altman không phải nhà khoa học vĩ đại nhất của thời đại này. Nhưng ông có thể là một trong những người quan trọng nhất trong việc quyết định trí tuệ nhân tạo sẽ đi vào lịch sử như thế nào: không phải như một bí mật trong phòng lab, mà như một lực lượng đã bước ra ngoài, đi vào trung tâm của nền kinh tế và không còn chịu nằm yên ở đó nữa.