Phản ứng toàn cầu về việc CQI sáp nhập vào SCA, tác động tới cà phê đặc sản Robusta Việt Nam và thế giới

Vào cuối tháng 4/2025, Viện Chất lượng Cà phê (Coffee Quality Institute - CQI) đã công bố một “quan hệ đối tác lịch sử” với Hiệp hội Cà phê Đặc sản (Specialty Coffee Association - SCA) . Theo thỏa thuận này, SCA sẽ tiếp quản việc quản lý chương trình Q Grader (chứng chỉ chuyên gia đánh giá chất lượng cà phê) từ CQI kể từ ngày 1/10/2025 . Chương trình Q Grader suốt hơn hai thập kỷ qua vốn là chương trình đào tạo và chứng nhận hàng đầu của CQI nhằm rèn luyện kỹ năng cảm quan để đánh giá chất lượng cà phê, bao gồm Q Arabica Grader và Q Robusta Grader dành cho hai loài cà phê Arabica và Robusta .

Theo công bố, SCA sẽ “phát triển nội dung” của chương trình Q Grader nhằm cung cấp “nhiều hỗ trợ và cơ hội giáo dục dễ tiếp cận hơn” cho ngành cà phê . Chứng chỉ Q Grader phiên bản mới sẽ dựa trên Bộ Đánh giá Giá trị Cà phê (Coffee Value Assessment - CVA) của SCA – bộ tiêu chuẩn thử nếm cập nhật, hướng đến đánh giá giá trị tổng thể của cà phê thay vì chỉ dựa vào thang điểm 100 truyền thống . Lãnh đạo SCA khẳng định rằng “cà phê còn hơn cả một con số” và hợp tác này nhằm “đặt ra tiêu chuẩn cho hệ thống đánh giá cà phê hiện đại” . Song song đó, SCA cam kết trích một phần doanh thu từ mảng giáo dục hàng năm để hỗ trợ quỹ phát triển dự án của CQI, tập trung tại các nước sản xuất cà phê . CEO CQI Michael Sheridan nhấn mạnh thỏa thuận tài trợ này “đến vào lúc các nguồn hỗ trợ truyền thống đang cạn dần, giúp CQI mở rộng công việc tại các vùng trồng cà phê” .

Tóm lại, dù được gọi là “quan hệ đối tác”, động thái này thực chất đánh dấu việc SCA tiếp quản chương trình Q Grader của CQI – một bước đi mang tính sáp nhập chức năng. CQI sẽ ngừng tham gia vận hành chương trình Q sau ngày 1/10/2025, chuyển vai trò đó sang SCA . CQI dự kiến tập trung vào mảng giáo dục chế biến hậu thu hoạch và các dự án phát triển tại nguồn, trong khi SCA đảm nhiệm mảng đánh giá chất lượng và đào tạo cảm quan . Sự kiện này ngay lập tức thu hút nhiều ý kiến trái chiều từ cộng đồng cà phê đặc sản toàn cầu.

Thông tin SCA tiếp quản chương trình Q Grader khiến cộng đồng cà phê quốc tế bàn tán sôi nổi trên các diễn đàn mạng xã hội (Instagram, Reddit), LinkedIn và các nhóm chuyên ngành. Phản ứng ban đầu đa phần là hoang mang hoặc tiêu cực . Nhiều người trong ngành đặt câu hỏi về động cơ thực sự của SCA và tác động của việc thay đổi này. Dưới đây là những luồng ý kiến chính nổi lên:

Lo ngại về chi phí và chứng chỉ hiện tại: Nhiều ý kiến bày tỏ quan ngại rằng việc chuyển đổi sang chương trình mới sẽ phát sinh thêm chi phí. Khóa đào tạo Q Grader vốn đã đắt đỏ, và người ta sợ SCA sẽ thu thêm phí cho các khóa “CVA” mới hoặc tái cấp chứng chỉ . Ngoài ra, những người đã có chứng chỉ Q Arabica/Robusta lo lắng không rõ giá trị bằng cấp hiện tại sẽ ra sao, liệu họ có phải đào tạo lại theo hệ thống mới hay không . (Theo CQI, mọi Q Grader hiện tại vẫn giữ nguyên hiệu lực chứng chỉ; cả Q Arabica lẫn Q Robusta đều có thể “nâng cấp” sang chương trình Q mới dựa trên CVA ).

Ưu tiên của SCA bị đặt dấu hỏi: Một số chuyên gia và doanh nghiệp bày tỏ thất vọng về ưu tiên của SCA. Họ cho rằng giữa bối cảnh ngành cà phê đang đối mặt cuộc khủng hoảng giá cả và những thách thức như thuế quan, quy định môi trường, SCA lại dồn nguồn lực vào việc “thâu tóm” chương trình Q Grader thay vì tập trung hỗ trợ nông dân vượt qua khó khăn . Một chuyên gia nhận xét gay gắt: “Giữa lúc biến động giá lịch sử, quy định của EU gây hại cho nông dân nhỏ, thuế quan đe dọa… thứ các ông chọn làm là tìm cách moi tiền cộng đồng Q Grader và ép họ theo CVA. Thật đáng xấu hổ” .

Bức xúc về tính độc quyền và định hướng đánh giá: Nhiều ý kiến chỉ trích SCA đang tạo ra “độc quyền” trong việc định nghĩa và đánh giá cà phê đặc sản. Việc SCA trực tiếp quản lý chương trình Q nghĩa là SCA vừa đặt ra tiêu chuẩn, vừa vận hành việc chứng nhận – một sự tập trung quyền lực chưa từng có . Trên Instagram, một giảng viên Q kỳ cựu bình luận rằng đây là “quyết định lệch lạc nhất tôi từng thấy trong 15 năm làm đào tạo cà phê”, thể hiện “sự thiếu tôn trọng hoàn toàn đối với 10.000 Q Grader trên khắp thế giới” . Ông cho rằng hiệu quả của hệ thống CVA mới “chưa được chứng minh” nhưng SCA đã vội “áp đặt tư tưởng một chiều”, có thể gây hại cho ngành ở cấp người sản xuất . Một bình luận khác thì mỉa mai SCA “giở trò đánh lừa”, gọi là hợp tác lịch sử nhưng thực chất là loại bỏ vai trò CQI, giành hết quyền quản lý, rồi bán ra cái gọi là ‘Evolved Q Grader’ – một tổ chức phi lợi nhuận đang thu phí giáo dục cao và giờ nắm độc quyền toàn cầu về ‘vị ngon’ trong cà phê” . Những lời chỉ trích này cho thấy tâm lý bất bình về nguy cơ SCA độc quyền chuẩn mực chất lượng và biến chương trình Q thành công cụ kinh doanh giáo dục.

Tâm lý tiếc nuối và hoài nghi: Một số người gọi đây là dấu chấm hết cho CQI như họ từng biết, là “cuộc thôn tính CQI bởi SCA” . Nhiều câu hỏi được đặt ra: Liệu hệ thống cupping 100 điểm quen thuộc có bị thay thế hoàn toàn? CVA có thực sự tốt hơn hay chỉ là chiêu bài thương mại? Tương lai của mạng lưới giảng viên và trung tâm đào tạo Q trên toàn cầu sẽ ra sao khi chuyển sang SCA?

Bên cạnh những phản ứng tiêu cực, một số ý kiến tích cực và kỳ vọng cũng được ghi nhận. Một số chuyên gia trong ngành hy vọng rằng sự hợp nhất này, nếu được quản lý tốt, có thể mang lại lợi ích dài hạn. Chẳng hạn, một nhà sáng lập doanh nghiệp cà phê tại Canada bình luận trên LinkedIn rằng anh “hy vọng đây sẽ là khởi đầu tích cực cho toàn bộ ngành, với tầm nhìn cho 10 năm tới thay vì mãi nhìn về 50 năm trước”. Anh ví SCA như “đài kiểm soát không lưu”của “sân bay cà phê”, cho rằng nếu SCA định hướng đúng trong bối cảnh tương lai (biến đổi khí hậu, thay đổi thị trường) thì ngành cà phê sẽ cất cánh theo hướng tích cực . Nói cách khác, những người lạc quan kỳ vọng SCA có thể cập nhật hệ thống đánh giá chất lượng theo hướng khoa học hơn, toàn diện hơn, và thống nhất toàn cầu – từ đó tạo mặt bằng chất lượng chung cao hơn cho cả Arabica đặc sản lẫn Robusta chất lượng cao.

Tựu trung, cộng đồng cà phê đặc sản toàn cầu đang bị chia rẽ bởi thông tin sáp nhập này. Xu hướng chung là thận trọng và hoài nghi: phần đông lo ngại những tác động tiêu cực trước mắt về chi phí, tính độc lập của hệ thống Q cũng như lợi ích cho nông dân. Tuy nhiên, vẫn có những tiếng nói mong đợi kết quả tích cực trong dài hạn nếu SCA và CQI phối hợp tốt, đặc biệt trong việc hỗ trợ người trồng và nâng cao chất lượng cà phê tại nguồn.

Dưới đây, chúng ta sẽ đi sâu phân tích tác động của sự sáp nhập này đối với hai phân khúc chính – Robusta chất lượng cao (Fine Robusta) và Arabica đặc sản (Specialty Arabica) – tại các khu vực địa lý quan trọng.

Việt Nam là nước sản xuất Robusta số một thế giới, do đó cộng đồng cà phê trong nước đặc biệt quan tâm đến tác động đối với phân khúc “Fine Robusta” – tức Robusta chất lượng cao đạt chuẩn đặc sản. Những năm gần đây, phong trào cà phê Robusta chất lượng cao ở Việt Nam đang nổi lên, với nhiều lô Robusta chế biến cầu kỳ đạt điểm số trên 80 theo thang điểm CQI/SCA (ngưỡng để được coi là đặc sản) và thậm chí tiệm cận điểm số của Arabica đặc sản. Fine Robusta Việt Nam đã chứng minh có thể đạt hương vị phong phú, ngọt ngào với hậu vị sạch, nếu áp dụng giống và kỹ thuật chế biến phù hợp . Những hạt Robusta đạt chuẩn “Fine” thường được thị trường trả giá cao hơn nhiều so với Robusta thông thường – do chất lượng cảm quan vượt trội và nguồn cung còn hạn chế. Vì thế, các doanh nghiệp xuất khẩu và rang xay Robusta tại Việt Nam kỳ vọng việc SCA công nhận và tiếp quản hệ thống đánh giá chất lượng sẽ nâng tầm vị thế của Robusta Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nếu SCA tích hợp Robusta vào khung đánh giá mới một cách thỏa đáng, Fine Robusta có thể được quảng bá mạnh mẽ hơn đến các nhà rang châu Âu, Mỹ… như một lựa chọn specialty mới mẻ, qua đó giúp nông dân Robusta hưởng giá bán tốt hơn.

Tuy nhiên, giới chuyên gia trong nước cũng có những lo ngại cụ thể. Trước hết là lo ngại về sự ưu tiên: SCA vốn tập trung vào Arabica đặc sản, liệu Robusta có được chú trọng đúng mức sau sáp nhập? Thực tế, quy trình đánh giá Robusta khác biệt đáng kể so với Arabica. CQI có bộ tiêu chuẩn Fine Robusta riêng, ví dụ yêu cầu rang Robusta đậm hơn khi cupping và thang điểm cảm quan được điều chỉnh cho phù hợp đặc tính Robusta . Nếu SCA áp dụng bộ CVA (vốn phát triển chủ yếu cho Arabica) cho Robusta, cần đảm bảo hiệu chỉnh hợp lý. Một số nhà rang và Q Grader tại Việt Nam e ngại Robusta có thể bị “gò” vào khung Arabica, dẫn đến điểm số không phản ánh đúng tiềm năng hoặc đánh giá bất lợi cho Robusta. Thêm vào đó, việc đào tạo Q Grader Robusta (R-Grader) tại Việt Nam trước nay do CQI và các đối tác tổ chức; khi chuyển sang SCA, các trung tâm đào tạo và giảng viên Q trong nước sẽ phải chuyển đổi sang hệ thống SCA. Nhiều người lo lắng về chi phí tái đào tạo và ngôn ngữ tài liệu mới (hiện tại giáo trình CQI có bản tiếng Việt, chưa rõ SCA có hỗ trợ tương tự không).

Mặt khác, một bộ phận chuyên gia Việt Nam đón nhận tích cực việc hợp nhất này. Họ cho rằng sự tham gia của SCA sẽ mang lại nguồn lực và tính thống nhất toàn cầu cho hoạt động đánh giá chất lượng. Thông qua quỹ phát triển được SCA tài trợ, CQI có thể triển khai thêm dự án hỗ trợ nông dân trồng và chế biến Robusta chất lượng cao tại Việt Nam (như các chương trình đào tạo chế biến, hỗ trợ giống TR mới chịu hạn tốt nhưng chất lượng cao của World Coffee Research đang thử nghiệm ở Tây Nguyên ). Nếu SCA làm tốt, Việt Nam có thể trở thành một trung tâm Fine Robusta của thế giới, với hệ thống chứng nhận chất lượng được quốc tế công nhận, giúp nâng tầm thương hiệu Robusta Việt. Ngoài ra, với các nhà sản xuất Arabica đặc sản quy mô nhỏ ở Việt Nam (ví dụ vùng Cầu Đất, Đà Lạt), việc SCA trực tiếp quản lý chứng nhận chất lượng có thể giúp họ kết nối thị trường dễ dàng hơn, nhờ tiếng nói chung SCA trong cộng đồng specialty thế giới.

Tựu trung, tại Việt Nam, giới cà phê đặc sản kỳ vọng nhưng thận trọng. Fine Robusta – vốn là mũi nhọn mới nổi – được trông đợi sẽ hưởng lợi nếu SCA thúc đẩy nhận thức rằng “đặc sản không chỉ có Arabica”. Nhưng cộng đồng cũng nhấn mạnh SCA cần hiểu rõ đặc thù Robusta và đảm bảo tiếng nói của nông dân, chuyên gia Robusta được lắng nghe trong quá trình phát triển hệ thống mới.

Khu vực Mỹ Latinh (Trung và Nam Mỹ) từ lâu là cái nôi của cà phê Arabica đặc sản, đồng thời cũng có một số nước trồng Robusta đáng chú ý (Brazil, Mexico, Guatemala…). Việc CQI sáp nhập vào SCA ảnh hưởng sâu rộng đến cả hai phân khúc tại đây, với động thái và phản ứng đan xen.

Đối với Arabica đặc sản: Nhiều quốc gia Mỹ Latinh (Colombia, Brazil, Guatemala, Costa Rica, v.v.) có hệ sinh thái Q Grader rất phát triển. Hàng nghìn Q Grader và nhiều Q Instructor tại đây đã đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cà phê Arabica suốt hai thập kỷ. Chứng chỉ Q giúp thiết lập ngôn ngữ chung về chất lượng giữa người nông dân, hợp tác xã với nhà thu mua, rang xay quốc tế. Do đó, bất kỳ thay đổi nào trong hệ thống Q đều khiến cộng đồng ở đây lo lắng về tính ổn định của giao dịch. Một số hợp tác xã và doanh nghiệp xuất khẩu lo ngại việc chuyển sang thang đánh giá CVA mới có thể gây xáo trộn: nếu bỏ thang điểm 100 quen thuộc, họ sợ mất đi một thước đo định giá minh bạch mà thị trường đã hiểu và chấp nhận. Hiện nay, cà phê được chấm 85+ điểm thường được bán giá cao, người nông dân nhận thưởng xứng đáng. Nếu SCA nói “cà phê không chỉ là con số” và giảm vai trò của điểm số, các nhà sản xuất e ngại về cách truyền thông chất lượng với người mua. Họ đặt câu hỏi: liệu khách hàng có chấp nhận một báo cáo cảm quan định tính thay cho con số? Và quá trình chuyển đổi sẽ kéo dài bao lâu?

Mối lo khác là gánh nặng đào tạo lại. Các giảng viên Q (Q Instructors) và trung tâm Q tại Mỹ Latinh (ví dụ những cơ sở đào tạo Q ở Colombia, Peru, Brazil…) sẽ phải tích hợp vào mạng lưới đào tạo SCA. Một số người chỉ trích rằng SCA đang buộc họ tham gia khóa CVA để được tiếp tục dạy, coi đó như “chiêu bán khóa học” bắt buộc . Việc này làm dấy lên quan ngại về chi phí và ngăn trở ngôn ngữ (SCA chủ yếu dùng tiếng Anh, trong khi CQI trước đây có hỗ trợ tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha). Các Q Grader tại nông trại cũng băn khoăn liệu họ có phải thi lại dưới hình thức mới hay không.

Tại các nước sản xuất lớn như Brazil, phản ứng có phần phân hóa. Brazil có cả hai ngành Arabica đặc sản lẫn Robusta (Conilon) chất lượng cao. Giới trồng Arabica Brazil – nhất là các trang trại và nhà xuất khẩu cao cấp – nhìn chung ủng hộ những cải tiến khoa học của SCA trong đánh giá chất lượng, miễn là không gây nhiễu loạn thị trường. Họ kỳ vọng SCA với nguồn lực lớn có thể thúc đẩy nghiên cứu các khía cạnh chất lượng mới (ví dụ ảnh hưởng giống, thổ nhưỡng đến “giá trị” cà phê) để giúp định giá cà phê công bằng hơn cho nông dân. Tuy nhiên, họ cũng đồng tình với cộng đồng quốc tế rằng SCA nên tập trung hơn vào giải quyết vấn đề giá cà phê biến động và sinh kế người trồng. Việc SCA ưu tiên nắm chương trình Q bị một số nông dân Brazil phê bình là xa rời ưu tiên cấp bách của người sản xuất . Họ dẫn chứng tình trạng nông dân nhỏ lẻ vẫn chật vật trước biến động giá “C” và chi phí tăng, trong khi một chứng chỉ mới sẽ không trực tiếp giải quyết được việc giá cà phê nhân đang thấp hơn chi phí sản xuất ở nhiều nơi.

Đối với Robusta (Fine Robusta) tại Mỹ Latinh: Brazil và một vài nước khác trong khu vực (như Mexico, Cộng hòa Dominica) trồng Robusta ở quy mô nhỏ hơn Arabica, nhưng đang chú ý đến chất lượng Robusta do nhu cầu thị trường tăng. Brazil hiện là nước sản xuất Robusta lớn thứ 2 thế giới, và đã có những sáng kiến “Specialty Conilon” nhằm cải thiện chất lượng Robusta (ví dụ: các cuộc thi cúp thử Robusta chất lượng cao tại Espirito Santo). Đối với những người làm Robusta ở Brazil, việc SCA công nhận chương trình Q Robusta có hai mặt: tích cực vì Robusta sẽ được đưa vào dòng chính của giáo trình SCA, giúp nâng hình ảnh Robusta đặc sản. Tuy vậy, họ cũng lo lắng SCA có thể thiên vị Arabica, dẫn đến tiêu chuẩn Fine Robusta không được cập nhật phù hợp. Một nhà sản xuất Brazil nhận định: “Robusta cần bộ tiêu chí riêng về hương vị, nếu SCA áp cùng barem với Arabica thì Robusta khó đạt điểm cao”. Do đó, họ hy vọng SCA sẽ duy trì những điều chỉnh kỹ thuật cho Robusta (ví dụ thang điểm hương vị và cách rang mẫu) tương tự bộ tiêu chuẩn Fine Robusta mà CQI xây dựng.

Ngoài Brazil, các nước Trung Mỹ như Guatemala, Honduras – nơi đa phần là Arabica nhưng cũng có cộng đồng Q Grader và một chút Robusta – phản ứng tương tự mặt bằng chung: ngóng chờ thông tin chi tiết hơn từ SCA/CQI. Nhiều người đã truy cập trang FAQ của CQI để tìm câu trả lời . Các hiệp hội cà phê địa phương nhìn nhận việc SCA rót kinh phí cho CQI là dấu hiệu tốt, vì có thể hỗ trợ dự án phát triển chất lượng ở vùng sâu vùng xa. Tuy nhiên, họ cũng cảnh báo rằng nếu SCA độc quyền chứng nhận đặc sản, có thể cần cơ chế giám sát để đảm bảo lợi ích nông dân được đặt lên trên lợi nhuận từ đào tạo.

Tổng thể, Mỹ Latinh đón nhận tin sáp nhập với sự quan tâm cao độ nhưng cũng đầy âu lo. Khu vực này có truyền thống mạnh về chất lượng cà phê, nên bất kỳ thay đổi nào trong tiêu chuẩn và hệ thống đào tạo đều tác động lớn. Xu hướng chung: Các nhà sản xuất và xuất khẩu Arabica đặc sản muốn ổn định và minh bạch trong đánh giá chất lượng để bảo vệ thu nhập người trồng, còn những người quan tâm Robusta thì mong nâng cao vị thế Robusta nhưng không đánh đổi bằng việc đánh giá sai lệch. Tiếng nói từ Mỹ Latinh cũng nhấn mạnh rằng SCA cần hành động vì sự bền vững của cộng đồng trồng cà phê, chứ không chỉ tập trung vào việc chuẩn hóa đánh giá.

Châu Âu chủ yếu là thị trường tiêu thụ và là trung tâm của phong trào cà phê đặc sản, đồng thời cũng là nơi đặt trụ sở một phần của SCA (do SCA hình thành từ sáp nhập SCAA Mỹ và SCAE châu Âu năm 2017). Cộng đồng cà phê đặc sản châu Âu – gồm các nhà rang xay, barista, chuyên gia cảm quan và AST (giảng viên được ủy quyền SCA) – đã có những phản ứng đáng chú ý và quan điểm riêng về sự kiện này.

Trước hết, nhiều chuyên gia châu Âu trong giới đào tạo cảm quan đồng tình với những lo ngại toàn cầu về tính độc quyền và áp đặt. Một số giảng viên SCA tại châu Âu vốn quen thuộc với bộ CVA từ khi nó ra mắt ở Hội nghị Cảm quan châu Âu (Zurich 2022) cũng bất ngờ khi SCA công bố sáp nhập Q mà thiếu sự trao đổi rộng rãi với cộng đồng. Họ chỉ ra rằng SCA đang có xu hướng “tập trung quyền lực”: “Đây giống như SCA sẽ nắm quyền vừa định nghĩa vừa thực thi thế nào là ‘cà phê đặc sản’” . Điều này khiến châu Âu – nơi vốn đề cao tinh thần mở và phi tập trung trong khái niệm “specialty” – lo ngại. Từ trước đến nay, thuật ngữ “cà phê đặc sản” không bị kiểm soát bởi bất kỳ cơ quan nào; nay nếu SCA trở thành “cơ quan chứng nhận đặc sản” duy nhất, một số người cho rằng điều đó đi ngược triết lý tự do của ngành .

Thêm vào đó, châu Âu hiện đang triển khai các quy định nghiêm ngặt về môi trường và minh bạch chuỗi cung ứng(ví dụ: Luật chống phá rừng của EU). Một số chuyên gia châu Âu nhận xét SCA lẽ ra nên giúp đỡ nhà sản xuất đáp ứng các quy định này, hơn là dồn sức vào chương trình Q. Họ đồng cảm với nông dân trước gánh nặng quy định mới và cho rằng SCA cần sử dụng uy tín để vận động chính sách có lợi cho nông dân, thay vì tạo thêm gánh nặng đào tạo . Quan điểm này xuất phát từ tinh thần trách nhiệm xã hội mạnh mẽ ở châu Âu: người tiêu dùng và doanh nghiệp châu Âu ngày càng chú ý đến công bằng thương mại, thu nhập người trồng và môi trường. Do đó, một số người ở châu Âu nhìn thương vụ SCA-CQI với sự hoài nghi về ưu tiên – liệu nó có thực sự giúp nông dân đặc sản châu Phi, châu Mỹ có thu nhập tốt hơn, hay chỉ tạo lợi ích cho bộ máy SCA?

Về khía cạnh tiêu chuẩn chất lượng và đào tạo, châu Âu có lực lượng AST (Authorized SCA Trainer) đông đảo, và nhiều người trong số họ cũng là Q Grader/Q Instructor. Việc SCA tích hợp chương trình Q nghĩa là các AST châu Âu có thể sớm được đào tạo để trở thành giảng viên Q mới mà chưa cần trải qua quá trình làm Q Grader trước đây . Điều này gây tranh luận nội bộ: một bên cho rằng sẽ mở rộng nhanh mạng lưới người dạy, giúp nhiều học viên tiếp cận chứng chỉ hơn; bên khác lại lo chất lượng đào tạo giảm và kinh nghiệm sâu của giảng viên Q cũ bị xem nhẹ. Chẳng hạn, có ý kiến chỉ ra rằng chỉ cần hoàn thành khóa “CVA for Cuppers” 2 ngày, một người chưa từng là Q Grader cũng có thể trở thành giảng viên Q mới – trong khi các Q Instructor kỳ cựu phải học thêm CVA để tiếp tục dạy . Nhiều giảng viên châu Âu cảm thấy bất bình với cách triển khai này.

Tuy nhiên, không phải tất cả phản ứng ở châu Âu là tiêu cực. Các nhà rang xay đặc sản và hiệp hội cà phê ở châu Âunhìn nhận một cách thực dụng rằng: nếu SCA và CQI hợp nhất tiêu chuẩn, họ sẽ có một hệ quy chiếu thống nhất khi giao dịch cà phê. Trước đây, một số nhà rang châu Âu có thể bối rối giữa các thang điểm và chứng nhận khác nhau; về lâu dài, nếu SCA thành công trong việc nâng cấp Q Grader thành “Evolved Q Grader” với tiêu chí rõ ràng, họ sẽ tiết kiệm thời gian và chi phí hiệu chuẩn. Vài công ty rang xay lớn ở châu Âu còn kỳ vọng SCA sẽ bổ sung các tiêu chí bền vững, truy xuất nguồn gốc vào khung “giá trị cà phê” (Coffee Value Assessment). Điều này có thể giúp những cà phê đáp ứng tiêu chí đạo đức và môi trường được cộng thêm giá trị, khuyến khích nông dân làm sản xuất bền vững. Mặc dù SCA chưa công bố chi tiết về “đánh giá ngoại hiện” (extrinsic assessment) trong CVA, nhưng SCA từng gợi ý họ muốn ghi nhận các giá trị ngoài hương vị trong đánh giá chất lượng . Nếu thành hiện thực, đây là hướng đi rất được ủng hộ ở châu Âu, vì nó phù hợp với xu thế tiêu dùng có trách nhiệm.

Về Robusta tại châu Âu, do phần lớn các nước Tây Âu không trồng cà phê, mối quan tâm trực tiếp là ở khâu rang xay và tiêu thụ. Truyền thống cà phê châu Âu (espresso Ý, Pháp…) lâu nay vẫn sử dụng tỷ lệ Robusta nhất định trong blend. Tuy vậy, trong giới specialty châu Âu, Robusta thường bị xem nhẹ. Gần đây, một số rang xay tiên phong ở châu Âu đã bắt đầu giới thiệu Robusta đặc sản vào thực đơn, quảng bá như một trải nghiệm mới lạ. Những nhà rang này rất quan tâm việc SCA có coi Robusta như một phần bình đẳng trong chương trình hay không. Nếu SCA chính thức công nhận “Specialty Robusta” (Robusta đặc sản) với tiêu chuẩn cảm quan rõ ràng, họ sẽ dễ thuyết phục khách hàng đón nhận. Ngược lại, nếu Robusta không được nhắc đến nhiều trong chương trình mới, họ sợ rằng phân khúc này tiếp tục bị lu mờ. Tín hiệu ban đầu có phần chưa rõ ràng: trong dự án nghiên cứu “Độ ngọt trong cà phê” mới đây do SCA công bố, SCA không đề cập liệu có nghiên cứu trên Robusta hay không, khiến một số người cho rằng SCA vẫn khá thiên về Arabica .

Tóm lại, tại châu Âu, phản ứng đối với việc sáp nhập cũng đa chiều. Cộng đồng chuyên môn lo ngại sự tập trung quyền lực và định hướng sai ưu tiên của SCA, đồng thời bảo vệ tính đa dạng trong đánh giá chất lượng. Song song, các doanh nghiệp và tổ chức lại hy vọng tiêu chuẩn chung sẽ giúp thị trường minh bạch và thuận lợi hơn, đặc biệt nếu tích hợp các giá trị bền vững. Với Robusta, châu Âu đóng vai trò thị trường tiêu thụ then chốt, nên việc SCA thúc đẩy hay bỏ quên Robusta đặc sản sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cầu thị trường và giá trị của loại cà phê này trong tương lai gần.

Ngoài Việt Nam, Mỹ Latinh và châu Âu, còn nhiều thị trường quan trọng khác chịu ảnh hưởng từ việc CQI sáp nhập vào SCA, đặc biệt là Bắc Mỹ, châu Phi và các nước châu Á khác. Mỗi nơi có góc nhìn riêng tùy vai trò của họ trong chuỗi giá trị cà phê:

Bắc Mỹ (đặc biệt là Hoa Kỳ): Với trụ sở SCA đặt tại Mỹ, không ngạc nhiên khi cộng đồng đặc sản Bắc Mỹ theo sát diễn biến này và có tiếng nói mạnh mẽ. Nhiều phản hồi tiêu cực trên mạng xã hội xuất phát từ các chuyên gia, doanh nghiệp Mỹ. Chẳng hạn, bình luận của Sweet Science Coffee lên án SCA “giờ giữ độc quyền toàn cầu về khẩu vị” , cho thấy một bộ phận giới specialty Mỹ bất mãn với hướng đi của hiệp hội mình. Một số nhà rang xay và nhập khẩu Mỹ cũng bày tỏ trên Reddit rằng họ chưa thấy lợi ích thiết thực cho ngành: “Việc này không giúp cà phê chúng ta mua rẻ hơn hay nông dân khá hơn, chỉ làm phức tạp thêm việc chấm điểm”, một người viết. Tuy vậy, vì SCA có ảnh hưởng lớn tại Mỹ, nhiều công ty rang xay và chuỗi cà phê ở đây tuy lo ngại nhưng vẫn sẵn sàng tuân theo chuẩn mới khi nó có hiệu lực, để duy trì uy tín với khách hàng. Thị trường đặc sản Mỹ rất nhạy bén với thông tin về chất lượng: nếu SCA đưa ra hệ thống tem nhãn hay chứng nhận mới cho cà phê (ví dụ “Evaluated by SCA CVA”), có thể các nhà rang Mỹ sẽ áp dụng ngay để tạo lợi thế marketing. Về Robusta, Mỹ không sản xuất nhưng nhu cầu tiêu thụ Robusta chất lượng ở Mỹ đang tăng nhờ các làn sóng xu hướng (cà phê pha lạnh, blend espresso mạnh hơn, v.v.). Do đó, giới kinh doanh Mỹ cũng có động lực ủng hộ việc nâng cao hình ảnh Robusta đặc sản, miễn là SCA có cách truyền thông hiệu quả để người tiêu dùng chấp nhận.

Châu Phi: Nhiều quốc gia châu Phi phụ thuộc vào cà phê đặc sản (ví dụ: Ethiopia, Kenya, Rwanda với Arabica; Uganda với Robusta). Người trồng và xuất khẩu châu Phi từ trước đến nay hưởng lợi từ hệ thống Q Grader thông qua các dự án cải thiện chất lượng của CQI và việc dễ dàng tiếp cận người mua quốc tế thích cà phê điểm cao. Với việc SCA tiếp quản, một số lo ngại đã vang lên từ Đông Phi: họ sợ kinh phí và nỗ lực có thể dồn về Trung Mỹ hay các vùng “truyền thống” của SCA, làm châu Phi bị sao nhãng. Một nhà xuất khẩu Ethiopia cho biết họ kỳ vọng SCA tiếp tục hỗ trợ các phòng lab cupping tại chỗ như CQI từng làm, nếu không khoảng cách chất lượng giữa châu Phi và phần còn lại có thể nới rộng. Tại Uganda, nơi sản lượng Robusta rất cao, các tổ chức đã hợp tác với CQI để đào tạo hàng trăm R-Grader (chuyên gia nếm Robusta). Họ hy vọng SCA sẽ tiếp tục chương trình R-Grader này, thậm chí đưa Robusta Uganda vào bản đồ specialty thế giới. Nếu SCA tổ chức thành công các khóa Q mới, nông dân Uganda có thêm cơ hội chứng nhận chất lượng cho cà phê Robusta của mình, giúp bán được giá tốt (Uganda hiện đang xây dựng thương hiệu “Fine Robusta” tương tự Việt Nam). Nhìn chung, châu Phi chờ đợi xem SCA có thực sự “lắng nghe” nhu cầu của họ – về đào tạo giá rẻ, về tiếp cận thị trường – hay không. Nếu SCA chỉ chú trọng đến việc cấp chứng chỉ và thu phí, họ e rằng lợi ích sẽ chảy về các trung tâm đào tạo ở Mỹ, châu Âu thay vì tới tay nông dân châu Phi.

Châu Á khác (ngoài Việt Nam): Nhiều nước châu Á là thị trường mới nổi cho cà phê đặc sản (như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản) hoặc cũng là nước sản xuất cà phê lớn (Indonesia, Ấn Độ). Tại Đông Á – Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc – cộng đồng specialty chủ yếu gồm các nhà rang, quán cà phê cao cấp. Họ thường đi đầu trong việc tiếp thu hệ thống đào tạo SCA. Phản ứng ở đây khá bình tĩnh: nhiều đơn vị coi đây là bước phát triển tất yếu và mong đợi giáo trình mới sẽ được dịch và phổ biến nhanh. Một số giảng viên SCA khu vực này còn đón nhận tích cực vì họ sẽ có thêm nội dung để đào tạo học viên (nhất là khi phong trào đào tạo Q Grader ở Trung Quốc, Hàn Quốc đang “hot”). Đối với các nước sản xuất như Indonesia, Ấn Độ: hai nước này trồng cả Arabica và Robusta. Giới sản xuất ở Indonesia, Ấn Độ có lẽ nhìn sang phản ứng của Việt Nam và Uganda để hành động. Họ có cộng đồng R-Grader khá mạnh (đặc biệt là Indonesia). Nếu SCA không duy trì mảng Robusta, chắc chắn sẽ bị phản ứng từ các hiệp hội như Hiệp hội Cà phê đặc sản Indonesia (SCAI) hoặc các tổ chức ở Ấn Độ vốn đã làm việc với CQI. Mặt khác, nếu SCA làm tốt, thì Robusta Ấn Độ, Indonesia – vốn đã có tiếng là chất lượng khá – có thể thăng hạng trên thị trường quốc tế nhờ danh nghĩa đánh giá từ SCA. Giá Robusta chất lượng cao của Ấn Độ, Indo có tiềm năng tăng khi được xếp vào phân khúc đặc sản, tương tự như trường hợp Việt Nam .

Các thị trường tiêu thụ lớn khác: Ở những thị trường như Trung Đông (Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, UAE…) và Úc, nơi cà phê đặc sản phát triển nhanh, sự thay đổi này chủ yếu tác động đến niềm tin vào hệ thống đánh giá. Các nhà rang Trung Đông và Úc thường dựa vào điểm số và đánh giá của Q Grader khi nhập cà phê. Nếu SCA thay đổi thang điểm, họ cần thời gian để thích nghi quy trình mua hàng. Đa phần các thị trường này theo sát tiêu chuẩn SCA, nên họ sẽ chấp nhận theo SCA miễn là sự thay đổi được giải thích rõ ràng. Ví dụ, một thương nhân cà phê đặc sản Dubai chia sẻ trên LinkedIn rằng: “Dù thay đổi thế nào, miễn SCA đứng sau thì khách hàng của tôi vẫn tin. Vấn đề là tôi cần biết cách chuyển ngữ điều đó cho khách – có thể thay điểm 86 bằng mô tả CVA chi tiết chẳng hạn”. Điều này cho thấy ở những thị trường mới nổi, thương hiệu SCA có trọng lượng lớn, và việc sát nhập có thể củng cố thêm niềm tin đó (miễn SCA duy trì uy tín minh bạch).

Việc CQI sáp nhập (hay đúng hơn là chuyển giao chương trình Q) vào SCA là một sự kiện có ảnh hưởng sâu rộng, chạm đến nhiều mắt xích trong chuỗi giá trị cà phê đặc sản. Fine Robusta và Specialty Arabica – hai phân khúc tưởng như tách biệt – đều sẽ chịu tác động bởi sự thay đổi hệ thống đánh giá chất lượng, đào tạo và chứng nhận này.

Từ tổng hợp các phản hồi toàn cầu, có thể rút ra một số xu hướng chung và mối quan tâm chính:

Về tiêu chuẩn chất lượng: Sự hợp nhất hứa hẹn tạo ra một bộ tiêu chuẩn chung toàn cầu do SCA dẫn dắt, giúp giảm trùng lặp giữa các hệ thống (SCA và CQI trước đây) và có thể bổ sung những cải tiến (như đánh giá cảm quan toàn diện hơn, có thể tính đến các yếu tố ngoài hương vị). Nhiều người kỳ vọng động thái này sẽ nâng tầm chuyên nghiệp cho việc đánh giá cà phê, ví dụ như giúp xác định rõ hơn thế nào là Arabica đặc sản, Robusta đặc sản. Tuy vậy, lo ngại lớn nhất là SCA sẽ độc quyền và áp đặt một chiều. Nếu không có sự tham vấn rộng rãi, tiêu chuẩn mới có nguy cơ không phù hợp thực tiễn địa phương và triệt tiêu sự đa dạng trong cách tiếp cận chất lượng. Đặc biệt, cộng đồng Robusta sợ rằng tiêu chuẩn của họ sẽ bị hòa loãng vào chuẩn Arabica, còn cộng đồng Arabica thì sợ mất đi thang điểm 100 quen thuộc – vốn dĩ đơn giản và hiệu quả trong giao dịch thương mại.

Về giá cả và định giá thị trường: Chương trình Q trước nay góp phần minh bạch hóa chất lượng và từ đó ảnh hưởng đến giá giao dịch (cà phê đạt điểm cao thường bán giá cao). Fine Robusta cũng dựa vào khung điểm để định giá premium so với Robusta thường . Việc chuyển sang hệ thống CVA mới có thể tác động ngắn hạn đến cơ chế định giá: thị trường cần thời gian để hiểu và chấp nhận cách biểu đạt mới về chất lượng. Người mua có thể lúng túng nếu không còn con số cụ thể. Về dài hạn, nếu SCA thành công, giá cà phê đặc sản có thể được quyết định không chỉ bởi điểm số, mà còn bởi giá trị cảm quan tổng thể và câu chuyện – điều này có thể có lợi cho những cà phê độc đáo, khác biệt (ví dụ: một lô Robusta cực kỳ ngọt, một lô Arabica giống quý hiếm). Tuy nhiên, nhiều ý kiến chỉ trích SCA không giải quyết trực tiếp vấn đề giá thấp hiện nay. Họ nhắc rằng ngay cả cà phê đặc sản cũng chịu ảnh hưởng từ biến động thị trường, và “điểm cao cũng vô nghĩa nếu giá thị trường rớt thê thảm”. Do vậy, một kỳ vọng đặt ra là SCA sau khi ổn định chương trình Q mới, cần sử dụng tiếng nói của mình thúc đẩy giá cà phê hợp lý để người trồng có lợi nhuận sống được.

Về đào tạo và phát triển năng lực: Sáp nhập này chắc chắn sẽ tái định hình lĩnh vực đào tạo cà phê. Ưu điểm có thể thấy: SCA có mạng lưới đào tạo rộng khắp hơn, nên chứng chỉ Q (Arabica và Robusta) sẽ có cơ hội tiếp cận nhiều nơi hơn, kể cả những thị trường mới nổi. Các khóa học có thể linh hoạt hơn (ví dụ kết hợp học online lý thuyết, offline thực hành). Đồng thời, SCA có ngân sách để cập nhật giáo trình liên tục, tránh tình trạng bộ tài liệu Q Grader cũ kỹ. Mặt tích cực nữa là SCA cam kết tiếp tục các dự án huấn luyện nông dân tại nguồn thông qua quỹ phát triển CQI , nghĩa là nông dân các nước (như Việt Nam, Ethiopia, Honduras…) có thể được hưởng lợi từ chương trình tập huấn cải thiện chất lượng, chế biến mà CQI vẫn làm lâu nay, nay có tài trợ ổn định hơn. Tuy vậy, về khía cạnh tiêu cực, nhiều người lo ngại SCA sẽ thương mại hóa quá mức mảng đào tạo: tăng phí thi, phí học, tạo thêm các khóa “bắt buộc” để thu tiền . Nếu không kiểm soát, điều này có thể loại trừ những học viên ít tiền (vốn đa phần là nông dân, nhân viên hợp tác xã nhỏ lẻ tại các nước đang phát triển) ra khỏi hệ thống đánh giá chất lượng. Một mối lo khác là mất mát tri thức địa phương: trước đây, mạng lưới giảng viên Q ở từng nước hiểu rất rõ cà phê bản địa; nếu thay bằng mạng lưới AST quốc tế, có nguy cơ kiến thức bản địa không được truyền đạt đầy đủ. Do đó, cộng đồng kỳ vọng SCA sẽ có cơ chế dung nạp các Q Instructor hiện tại vào hệ thống mới và tôn trọng chuyên môn của họ , thay vì thay thế hoàn toàn bằng người mới.

Về phân phối lợi ích trong chuỗi giá trị: Tận cùng của mọi tranh luận vẫn là câu hỏi: “Ai được lợi từ sự thay đổi này?”. SCA tuy là tổ chức phi lợi nhuận nhưng cũng thu phí từ hội viên, đào tạo; CQI hoạt động dự án phụ thuộc tài trợ. Nay SCA hỗ trợ tài chính cho CQI, đổi lại SCA nắm quyền vận hành chương trình Q – nhiều người hoài nghi đây là động thái lợi ích. Giới chỉ trích cho rằng lợi ích tài chính và quyền lực sẽ tập trung về SCA, còn người trồng cà phê và cộng đồng địa phương không chắc được hưởng gì thêm, thậm chí còn chịu rủi ro nếu chương trình vận hành kém . Ngược lại, phía ủng hộ hy vọng mô hình kết hợp sẽ tạo hiệu ứng cộng sinh: SCA có thêm doanh thu từ giáo dục thì cũng trích lại nhiều hơn cho quỹ phát triển, nhờ đó nông dân được đào tạo, nâng cao chất lượng, bán giá cao hơn, tức là lợi ích cuối cùng vẫn về người sản xuất. Hiện còn quá sớm để đánh giá kết quả, nhưng rõ ràng SCA đang chịu áp lực phải chứng minh rằng họ làm việc này “vì cà phê tốt hơn cho mọi người trong chuỗi giá trị” như tuyên bố của CEO SCA , chứ không phải vì tham vọng kiểm soát. Những lĩnh vực như giá cả minh bạch, thu nhập người trồng, tính bền vững – vốn là trọng tâm trong các hội thảo ngành gần đây – được cộng đồng yêu cầu SCA phải ưu tiên song hành cùng việc cải tổ chương trình Q.

Kết luận, việc CQI sáp nhập vào SCA là bước ngoặt lớn với ngành cà phê đặc sản. Fine Robusta có cơ hội vươn lên ngang tầm một “dòng đặc sản” thực thụ nếu được hậu thuẫn đúng cách, nhưng cũng dễ bị bỏ rơi nếu tiếng nói của nó không được để ý giữa “sân chơi Arabica”. Specialty Arabica – vốn đã định hình sâu rộng – sẽ bước vào giai đoạn điều chỉnh về cách đánh giá và nhận thức chất lượng. Phản ứng từ khắp nơi, từ diễn đàn Reddit đến các bài viết tâm huyết trên LinkedIn, cho thấy sự gắn bó và quan tâm của cộng đồng cà phê toàn cầu đến tương lai của hệ thống đánh giá chất lượng này. Dù tranh luận gay gắt, điểm chung là ai cũng mong muốn một ngành cà phê bền vững hơn, công bằng hơn. Sự sáp nhập chỉ thực sự thành công nếu góp phần hiện thực hóa mong muốn đó. Cộng đồng đang chờ xem SCA và CQI sẽ cụ thể hóa lời hứa “làm cà phê tốt hơn cho mọi người, từ nông trại đến tách cà phê” như thế nào – và họ sẽ tiếp tục lên tiếng để đảm bảo mục tiêu ấy không bị chệch hướng.

Thông cáo báo chí về thỏa thuận SCA tài trợ cho CQI (2025) 

Bài báo Fresh Cup “SCA Sparks Uproar, Confusion with Takeover of Q Program” (28/4/2025) 

Bản tin Coffee News Club (Fresh Cup, 28/4/2025) tóm tắt phản ứng cộng đồng về sự kiện này 

Bình luận của chuyên gia Marty Pollack (Q Instructor) và Sweet Science Coffee trên Instagram về sự sáp nhập 

Bài viết phân tích “Monopoly, Change, and the Q Grader Dilemma” trên LinkedIn (K. Blinkiewicz, 2025) 

FAQ từ CQI/SCA về quá trình chuyển giao Q Grader sang SCA 

Bài viết “The Prototype of All Desire: Sweetness in Robusta” – Fresh Cup (12/2023) về xu hướng cải thiện chất lượng Robusta 

Dữ liệu giá cả và chất lượng Fine Robusta – nguồn XLIII Coffee (2023) .