SỰ KỲ VỌNG - ĐỘNG LỰC HAY ÁP LỰC

Trước khi nói về hệ quả của sự kỳ vọng, ta cần hiểu rằng sự kỳ vọng chính là cảm giác hy vọng, mong chờ đạt được, sở hữu một điều gì đó trong tương lai dựa trên cơ sở của nhiều giá trị nhất định.

Và có một điều mà ta không thể phủ nhận, chính là mọi con người, chắc chắn là bao gồm cả chính ta, đều không thể thoát khỏi sự kỳ vọng, ở về mặt khách quan hay chủ quan. 

Bởi lẽ sự kỳ vọng đã trở thành một phản xạ có điều kiện của con người, được xây dựng và ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố văn hóa. Thậm chí, sự kỳ vọng cũng có thể xuất hiện ở những loài động vật khác, nhưng ở đây, ta sẽ không nói về vấn đề đó. 

Nhấn mạnh lại bản chất của kỳ vọng, thì xét cho cùng, nếu đứng dưới góc độ là đối tượng kỳ vọng của người khác , thì kỳ vọng sẽ chẳng là gì vì nó thuộc phạm trù ý thức, không thể tác động đến ta. Nhưng đấy cũng chính là vấn đề, con người thường cho mình quyền thể hiện sự kỳ vọng với người khác, dù sao cũng chẳng ai đánh thuế cho sự kỳ vọng. Thế nên khi nói về mặt tác động của điều này, ta có thể phân ra hai nhóm tâm thái của đối tượng để suy xét đến hệ quả của kỳ vọng bao gồm nhóm đối mặt và nhóm né tránh.

Đầu tiên, về nhóm đối mặt, họ sẵn sàng cố gắng để đáp ứng hoặc chống trả lại sự kỳ vọng của người khác vì quyền lợi của bản thân hoặc do tình cảm, cảm xúc cá nhân. Nhóm này cũng có thể nói là nhóm có khả năng xuất hiện “hiện tượng kỳ vọng lây”, là hiện tượng khi họ đồng thuận với sự kỳ vọng của người khác để rồi cố gắng đạt được, sau một khoảng thời gian nhất định họ cũng sẽ đặt sự kỳ vọng ấy lên mình hay nói cách khác, họ đã trở thành chủ thể kỳ vọng, tự kỳ vọng vào chính bản thân. Mà đương nhiên, kỳ vọng cũng không phải là một khái niệm xấu, trong trường hợp như trên, kỳ vọng có thể trở thành động lực cho đối tượng kỳ vọng, hỗ trợ thúc đẩy họ đến với mục tiêu, tuy vậy, trong cái động lực ấy, cũng mang yếu tố áp lực, bởi lẽ họ hiểu, họ cần phải đạt được nếu không chính là họ đang “phụ lòng” chủ thể kỳ vọng ban đầu. Họ sợ thất bại, sợ hệ quả của thất bại. Điều này chính là áp lực của kỳ vọng. Vậy, việc chống lại sự kỳ vọng thì sao? Nó khác gì với việc đồng thuận với kỳ vọng của kẻ khác? Như ta hẳn đã biết, việc chống trả lại chính là biểu hiện của sự bất mãn, từ chối và phản biện trước kỳ vọng và cách kỳ vọng của người khác. Sự bất mãn này có thể bắt nguồn từ sự trái với mong muốn, nhận thức và mục tiêu của đối tượng kỳ vọng. Nhưng như đã nói về bản chất của sự kỳ vọng và việc ta không thể thoát khỏi nó. Khi ta phản biện lại sự kỳ vọng của người khác, ta không chỉ đơn thuần là cố gắng gỡ bỏ sự kỳ vọng mà ta còn đang đồng thời thiết lập một kỳ vọng mới, kỳ vọng bản thân có thể chống lại được sự kỳ vọng kia, kỳ vọng người khác có thể buông xuống sự kỳ vọng ban đầu. Cũng vì lẽ đó, ta lại tiếp tục cố gắng, tiếp tục có thêm động lực và áp lực…

Còn nói về nhóm né tránh, họ là những người cố gắng lơ đi hoặc trốn tránh sự kỳ vọng của người khác, đây có thể tính là một loại chống trả gián tiếp hay bị động đối với sự kỳ vọng của người khác. Nguyên do cũng tương tự như vậy. Không chỉ thế, cách dùng từ “né tránh” chỉ là một cách nói tượng trưng, trên thực tế nhóm người này có xu hướng mặc kệ và cố gắng mặc kệ sự kỳ vọng nhiều hơn. Họ có thể né tránh theo đúng nghĩa bởi lo lắng đối mặt với sự kỳ vọng của người khác vì nhiều nguyên do, thậm chí là vì cơ bản là họ không quan tâm hoặc sự quan tâm của họ đối với kỳ vọng ấy không đáng để họ phải chủ động. Nghe sẽ giống như, kỳ vọng không đem lại áp lực hoặc động lực nào cho họ, nhưng nếu xét theo quy luật quan hệ, nó cũng đem lại một số hệ quả nhất định, và chắc chắn không thiếu sự xuất hiện của yếu tố áp lực. Và áp dụng quy luật quan hệ vào quá trình chuyển hóa sự kỳ vọng thì nó sẽ khiến nhóm người né tránh dần dần bị ảnh hưởng nhất là khi biểu hiện của sự kỳ vọng được lặp đi lặp lại nhiều lần. Đặc biệt, nếu lo lắng đối mặt là nguyên nhân, họ sẽ gần như là bị áp lực đến mất phương hướng. Thậm chí sự áp lực ấy có thể khiến sức khỏe tinh thần và thể chất của nhóm người này đến kiệt quệ. Ở trường hợp này, kỳ vọng sẽ được gần như hoàn toàn định nghĩa như áp lực. 

[GÓC HÌNH DUNG: Tôi từng nghe được một câu chuyện thông qua người bạn của tôi, tạm gọi là bạn A, bạn A kể rằng, bạn A cảm thấy khó chịu khi đối thủ của A trong một cuộc thi luôn cố gắng hạ bệ A, liên tục cản đường A; Thậm chí còn nói thẳng nói muốn A thua và chỉ trích cách chơi đàn của A; điều này khiến A tự ti một thời gian dài, lo lắng khi đứng trên sân khấu. Nhưng A muốn phản kháng trước kỳ vọng “thua” của người kia. Nên đã cố gắng luyện tập để chứng tỏ, đi ngược lại với kết quả mà người kia kỳ vọng. Để rồi, từ mục tiêu ban đầu chỉ tham gia để có thể có giải, dù chỉ là khuyến khích, A đã xây dựng mục tiêu mới, kỳ vọng mới cho mình, là đạt giải nhất. Tuy rằng, cuối cùng A thất bại và chỉ được giải ba trong nước mắt buồn tủi. Nhưng đấy cũng là cơ sở để A cố gắng sau này, đấy là một trong những lý do giúp A chiến thắng cuộc thi đàn diễn ra tháng trước].

Sự kỳ vọng đến từ bản thân không đồng nghĩa với việc sự kỳ vọng ấy không bị ảnh hưởng bởi tác nhân bên ngoài. Chỉ là sự kỳ vọng ấy mang tính chất tự do và chủ động nhiều hơn. Nhắc lại đôi chút, kỳ vọng từ bản thân trực tiếp ảnh hưởng tới bản thân nên chắc chắn sự kỳ vọng này sẽ được chuyển hóa thành tâm thế, hành động, thái độ và lời nói,...Còn nếu không thì đó chỉ là hy vọng, mong muốn ít tính cơ sở. Bởi vậy, khi ta tự kỳ vọng, ta cũng có thể sẽ gây nên hiệu ứng tác động tới suy nghĩ của người khác với ta. Thường là theo hai hướng, “kỳ vọng lây” hoặc “chống phá kỳ vọng/ kỳ vọng hủy hoại kỳ vọng”. Hai hướng này cũng đều đồng thời gây nên áp lực và động lực cho ta. Kể cả trong trường hợp không có sự can thiệp của người khác, nếu sự kỳ vọng của ta đủ mạnh, đủ mãnh liệt, ta vẫn chịu hiệu ứng tương tự, bởi suy cho cùng, nếu ta càng kỳ vọng, ta càng có nhiều áp lực với sự thất bại, và chính vì điều này ta cũng sẽ cố gắng, có động lực. Vậy nếu ta không đủ kỳ vọng thì sao…? Đương nhiên áp lực và động lực của ta cũng sẽ không đủ cao. Nói cách khác, áp lực và động lực luôn có mối quan hệ tương liên với nhau, đều cùng tỷ lệ thuận với kỳ vọng theo nhiều cách khác nhau. 

(CHÚ THÍCH: Có thể chống phá kỳ vọng/ kỳ vọng hủy hoại kỳ vọng hơi khó hiểu, nên mình sẽ giải thích như sau:

+ Chống phá kỳ vọng là: bạn cố gắng phá hủy, đập nát kỳ vọng của người khác, thậm chí là boong luôn hy vọng của họ.

+ Kỳ vọng hủy hoại kỳ vọng: Là bạn kỳ vọng rằng sự kỳ vọng của người khác sẽ thất bại.

Vì là từ của mình, nên nó có thể sẽ hơi rắc rối để hiểu, gia đình thông cảm ạ.

P/S: Cô tui cũng bảo tui viết không được trong nghĩa, buồn cô).

[Lúc nhỏ, khi ở nhà chờ mẹ đi chợ về, tôi thường hy vọng và kỳ vọng sẽ được nhận một cái bánh trong giỏ đồ của mẹ. Thế nên, khi mẹ về, trong giỏ thiếu đi chiếc bánh tiêu thường có. Tôi đã vô cùng thất vọng và khóc nháo lên, tôi cảm thấy nỗ lực dọn nhà chờ mẹ về thưởng cho chiếc bánh tiêu đã tan tành và đổ hết mọi sự uất ức lên mẹ tôi bằng cách giãy đành đạch trên sàn nhà...].

Ta không thể phủ định việc ta đã từng, đang và sẽ kỳ vọng một điều gì đó mang tính tích cực hoặc tiêu cực với đối tượng kỳ vọng (và đương nhiên là tích cực với ta). Ta không nên có ý, hay nói đúng hơn là quyền quy chụp tốt xấu trước vấn đề này. Vì suy cho cùng, bản chất tốt xấu cũng chỉ là một khái niệm mà chính ta đã củng cố, tạo ra. Cũng bỏ qua việc ta có thể vô tình đóng vai phản diện khi kỳ vọng về một ai đó. Vấn đề ở đây là, việc ta kỳ vọng người khác có khiến ta áp lực hay có thêm động lực không. Câu trả lời sẽ là có. Nhớ lại lý do tại sao ta kỳ vọng, chẳng lẽ ta kỳ vọng chẳng vì điều gì. Không, ta luôn có mục đích khi kỳ vọng. Mà chính sự nghi ngại ảnh hưởng đến mục đích hay áp lực sai phạm, thất bại sẽ khiến ta có động lực để …kỳ vọng nhiều hơn, hay nói cách khác là cố gắng xử lý các tác nhân cản trở sự thành công của kỳ vọng ấy. Điều này, khiến ta vô tình bị ám ảnh, khó chịu, lo lắng, đôi khi còn nhiều hơn đối tượng kỳ vọng.

[ Các vị phụ huynh thường mong muốn ta đạt được kết quả tốt, vào trường top, thậm chí là chinh phục được các cuộc thi tầm cỡ, bởi lẽ, họ hy vọng con CỦA HỌ là một người như họ mong muốn, nhưng nếu chỉ vậy đó cũng chỉ là hy vọng, thậm chí là với nhiều người, điều này còn có gì đó xa lạ, quá sức với con họ. Nhưng, chỉ một chút hy vọng ấy đã đủ chất xúc tác để tạo nên kỳ vọng, họ bắt đầu đầu tư cho con, và sự đầu tư ấy, chính là khởi đầu để tạo nên cơ sở cho kỳ vọng, họ cảm thấy họ đã bỏ ra công sức đầu tư, ta phải có sự đáp lại mong muốn tương xứng (sự tương xứng này phụ thuộc vào suy nghĩ của họ); Khi họ đã có một chút kỳ vọng như vậy, đấy chính là lúc họ mạnh mẽ thể hiện sự kỳ vọng của mình bằng hành động, thái độ và lời nói; tiêu biểu là hành động ngăn cấm một số những yếu tố họ cho là ảnh hưởng tới sự thành công của kỳ vọng. Khi cảm thấy kỳ vọng ấy có nguy cơ thất bại, họ sẽ dễ dàng trở nên lo lắng, khó chịu, thậm chí là đổ lỗi cho bản thân, cho đối tượng kỳ vọng, đấy chính là áp lực và động lực của chủ thể kỳ vọng].

Bài viết trên thực sự khá là chủ quan theo góc nhìn nào đó, bởi suy cho cùng, chủ đề trên đến với mình vô cùng "gượng ép", vì đây chỉ là một bài được giao cho một dự án Podcast cuả mình. Lúc đâu khi được giao, mình nghĩ, mấy vấn đề thế này đã nói đến mòn cả tai, sờn cả mắt rồi. Vậy nên, mình quyết định không tham khảo bất cứ nguồn nào và dựa trên trải nghiệm sống cũng như những góc nhìn của mình về cuộc sống, về học tập. Minh mong, đây là một bài viết mới về vấn đề này, và nó thú vị đối với mọi người, không áp đặt, không chê bai.

Thật ra còn một đoạn cuối nói về việc đánh giá sự kỳ vọng dưới cơ sở bối cảnh hôm nay, và nó khá là nhân đạo chăng? Nhưng mà, phần này mình nghĩ sẽ tiết lộ sau, trong bài đăng (nếu nó được duyệt). Vì đây cũng là bài viết đầu tiên của mình, nên mình cũng không kỳ vọng gì nó sẽ có lượng tương tác cao (thậm chí là có), nhưng nếu bạn đã đọc thì mình rất vui có thể trao đổi và giải đáp thắc mắc của bạn.