Những quan niệm độc hại về Văn minh Phương Tây vẫn tồn tại trong cộng đồng và Nghiên cứu khoa học

Cách nói “nền văn minh phương Tây được xây dựng dựa trên giá trị Do Thái và Cơ Đốc” có phần đúng nếu nói về ảnh hưởng lớn và lâu dài của Do Thái giáo và Kitô giáo lên đạo đức, luật lệ xã hội và tổ chức tôn giáo ở châu Âu trung cổ và cận đại. Nhưng nó quá đơn giản nếu hiểu là duy nhất hay giải thích toàn bộ sự hình thành Tây phương. Vì Tây phương là sản phẩm pha trộn phức tạp của nhiều dòng tư tưởng (Hy Lạp, La Mã, Kitô giáo, Do Thái giáo, ảnh hưởng Hồi giáo/Byzantium, Phục hưng, Khai sáng, ...), cùng với các yếu tố kinh tế, chính trị, công nghệ và cả quá trình thuộc địa hóa.

Các ý tưởng về một Thiên Chúa duy nhất, phẩm giá con người, trách nhiệm đạo đức cá nhân, luật đạo (các truyền thống luật pháp tôn giáo) đã ăn sâu trong đời sống xã hội châu Âu.

Giáo hội Kitô từng là tổ chức xã hội quan trọng (giáo dục, chăm sóc bệnh tật, từ thiện), bảo tồn và truyền đạt chữ viết, luật lệ trong thời Trung cổ.

Nhiều khái niệm về lương tâm, bổn phận công dân, và một số chuẩn mực đạo đức xuất phát từ truyền thống Do Thái-Kitô.

Hy Lạp cổ: triết học (Plato, Aristotle), tư duy lý luận, nền tảng khoa học và lý thuyết chính trị (khái niệm công dân, dân chủ Athens).

La Mã: luật pháp, tổ chức hành chính, kỹ thuật xây dựng, truyền thống pháp lý (Roman law) ảnh hưởng sâu đến hệ luật châu Âu.

Byzantium và thế giới Hồi giáo: trong giai đoạn Trung cổ, nhiều tác phẩm Hy Lạp được dịch, bảo tồn và phát triển thông qua các học giả Hồi giáo và Byzantine; y học, toán học, triết học được truyền ngược về Tây Âu thời Phục hưng.

Khai sáng (Enlightenment): khối lý tưởng về lý trí, khoa học, dân chủ, quyền con người... nhiều phần tách rời và thậm chí mâu thuẫn với giáo huấn tôn giáo truyền thống.

Nhiều giá trị từng gắn với tôn giáo (như lòng vị tha, ý niệm công bằng) đã được chuyển hóa thành luật pháp và thể chế dân sự (ví dụ bình đẳng về quyền, phúc lợi, hệ thống y tế/giáo dục công).

Tây phương hiện đại là một hỗn hợp của các nguồn gốc tôn giáo lẫn thế tục; không thể giải thích chỉ bằng một nhánh tôn giáo duy nhất.

=> Cách diễn đạt “xây dựng trên giá trị Do Thái – Cơ Đốc” đôi khi được dùng để biện minh cho chính sách loại trừ, dân tộc chủ nghĩa hoặc bác bỏ đóng góp của người khác (ví dụ ảnh hưởng từ các nền văn minh khác hoặc di dân). Cần cảnh giác với quan điểm này khi sử dụng lịch sử như vũ khí chính trị thường bóp méo thực tế lịch sử vốn đa nguồn.

Cách nói “Hồi giáo chịu trách nhiệm cho nhiều sự mất mát của văn học Hy Lạp” là nhầm lẫn hoặc quá đơn giản hóa. Thực tế lịch sử cho thấy thế giới Hồi giáo đóng vai trò lớn trong việc bảo tồn, dịch và truyền tri thức Hy Lạp sang các thế hệ sau; những mất mát văn bản Hy Lạp là kết quả của nhiều nguyên nhân phức tạp (hư hại vật lý, thiếu sao chép, xung đột, sự sụp đổ thể chế...), chứ không phải là một chiến dịch có hệ thống do Hồi giáo thực hiện.

Từ thế kỷ 8–12, các trung tâm học thuật Hồi giáo (Baghdad, Córdoba, Cairo, v.v.) đã tổ chức dịch hàng loạt các tác phẩm Hy Lạp (Aristotle, Galen, Ptolemy, Euclid...) sang tiếng Ả Rập, bình luận, phát triển thêm và sao chép.

Nhiều tác phẩm Hy Lạp chỉ còn tồn tại nhờ bản dịch Ả Rập và sau đó được dịch lại sang Latin vào thời Trung cổ châu Âu (ví dụ qua Toledo), góp phần phục hưng tri thức ở Tây Âu.

Tính dễ hư hỏng của chất liệu (vật liệu như giấy da, mực) và thời gian.

Thiếu hệ thống sao chép trong một số giai đoạn (sụp đổ La Mã phương Tây khiến nhiều thư viện không được duy trì).

Chiến tranh, cướp bóc, hỏa hoạn và sụp đổ chính quyền (ví dụ nhiều thư viện bị thiệt hại trong các cuộc xâm lăng và giao tranh qua các thế kỷ).

Quá trình lựa chọn văn bản: người sao chép chọn những tác phẩm họ đánh giá quan trọng; nhiều tác phẩm “bị lãng quên” không được sao chép tiếp nên mất dần.

Một số tổ chức và phe phái ở cả các nền văn hóa khác nhau từng tiêu hủy sách

Trong lịch sử, các hành động tiêu huỷ sách xảy ra ở nhiều bối cảnh khác nhau, không chỉ một tôn giáo hay nền văn minh duy nhất. Việc thiêu hủy hay loại bỏ tài liệu có thể do lý do chính trị, tôn giáo, hay kiểm duyệt ... và các ví dụ như vậy có thể thấy ở cả khu vực nằm dưới ảnh hưởng Kitô giáo, Byzantine, hay các triều đại Hồi giáo ở những thời điểm cụ thể. Nhưng đó là những trường hợp riêng lẻ chứ không phải là bằng chứng cho việc “Hồi giáo nói chung chịu trách nhiệm” cho tổn thất hàng loạt.

Nhiều bản luận giải, chú giải và dịch Ả Rập là nguồn chính để các học giả thời Phục hưng và Khai sáng ở châu Âu tiếp cận Aristotle, Galen, Avicenna/Averroes đã là cầu nối quan trọng giữa Hy Lạp cổ và châu Âu trung cổ.

Khẳng định rằng “Hồi giáo chịu trách nhiệm cho nhiều sự mất mát của văn học Hy Lạp” là sai lệch theo quan điểm lịch sử tổng thể. Hiểu đúng hơn là: mất mát tác phẩm Hy Lạp là hệ quả của nhiều yếu tố lịch sử và vật chất, còn thế giới Hồi giáo đóng góp quan trọng vào việc bảo tồn và truyền lại phần lớn di sản đó cho thế giới sau này.

Quan điểm rằng xâm lược/đô hộ có thể sai về mặt đạo đức nhưng lại đem lợi về tăng trưởng GDP... là một cách nhìn đã được Phương Tây truyền bá theo hướng dễ gây hiểu lầm nếu dùng làm kết luận chung. Khi mà vốn thực tế phức tạp hơn: có những lợi ích kinh tế ngắn hạn (hạ tầng, thương mại) nhưng tổn hại thể chế, xã hội và phát triển lâu dài do bản chất khai thác của chủ nghĩa thực dân thường lớn hơn lợi ích đó.

Nhiều thực dân xây đường sắt, cảng, hệ thống hành chính... và những thứ đó có thể tăng trưởng GDP ngắn hạn hoặc tích hợp thị trường (ví dụ đường sắt ở Ấn Độ có đóng góp lớn vào thương mại và tăng GDP trong một số ước tính). (nguồn Thư viện Online Wiley)

Nhưng các nhà nghiên cứu lớn chỉ ra rằng tác động lâu dài phụ thuộc vào thể chế: nơi nào thực dân thiết lập thể chế “bao gồm” (rule of law, quyền sở hữu, khuyến khích sáng tạo) thì phát triển tốt hơn; nơi nào họ thiết lập thể chế “khai thác” (thuần túy lấy tài nguyên cho lợi ích một nhóm nhỏ) thì hậu quả lâu dài là nghèo đói và tụt hậu (nguồn Hiệp hội Kinh tế Hoa Kỳ)

Các công trình hạ tầng do thực dân làm thường phục vụ xuất khẩu tài nguyên và lợi ích của đế quốc (tức là luồng giá trị chảy ra ngoài), còn việc phát triển công nghiệp nội địa, giáo dục đại chúng hay thể chế chính trị bền vững thường bị kìm hãm. Nhiều phân tích lịch sử-kinh tế chỉ ra rằng lợi ích kinh tế mang tính tạm thời và phân bổ bất công. (nguồn CEPR)

Nhiều nơi dưới ách đô hộ phương Tây không được hưởng quyền tự do, bình đẳng hay quyền chính trị; ngược lại, một số quyền tự do hiện đại ở nhiều nước xuất hiện sau độc lập, thông qua phong trào dân chủ, cải cách thể chế, hoặc tiếp thu chọn lọc các “giá trị” phương Tây. Nên nói “đô hộ → tự do” là sai về logic lịch sử và đạo đức.

Một số giá trị (khoa học, y tế công cộng, pháp luật minh bạch, một số quyền con người cơ bản) thường đem lại lợi ích lớn nếu được tiếp thu cùng với cơ sở thể chế và tự nguyện trong bối cảnh địa phương.

Nhưng việc áp đặt các giá trị đó thông qua sức mạnh quân sự, ép buộc, hoặc tiêu diệt các thể chế địa phương thường sinh ra hậu quả nặng nề: tổn thất chủ quyền, bóc lột kinh tế, mất mát văn hoá, bất ổn xã hội.

Nếu chỉ nhìn vào GDP ngắn hạn, đô hộ đôi khi đi kèm với hạ tầng và tăng trưởng; nhưng GDP không nói hết — phân phối lợi ích, thể chế, năng lực tự chủ và tiến trình chính trị đều quan trọng để đánh giá phát triển thực sự.

=> Luận lý “xâm lược sai về mặt đạo đức nhưng cần thiết cho phát triển” dễ trở thành biện minh cho tội ác lịch sử; lịch sử và bằng chứng học thuật cho thấy đa phần hậu quả dài hạn của chủ nghĩa thực dân là gây tổn hại thể chế và làm trì hoãn phát triển bền vững.