Nhìn lại Chính sách BẾ QUAN TÒA CẢNG TK18-19 - Có thật sự đáng bị Hậu Thế chê trách?

Trong lịch sử phổ thông, "bế quan tỏa cảng" gần như đã trở thành một từ đồng nghĩa với sự lạc hậu, bảo thủ và thiển cận. Người ta thường kể câu chuyện này theo một trật tự nhân quả đơn giản: nhà Thanh và nhà Nguyễn đóng cửa, phương Tây kéo đến, chiến tranh nổ ra, hai triều đại sụp đổ...

Và từ đó kết luận rằng sự sụp đổ bắt đầu từ sai lầm của chính sách của triều đình phong kiến. Lập luận này nghe có vẻ chặt chẽ, nhưng ẩn chứa bên trong nó là một lỗi tư duy nghiêm trọng: nó nhìn quá khứ bằng con mắt của người đã biết kết cục.

Bài viết này không có tham vọng bào chữa cho mọi quyết định cụ thể của các vị vua nhà Thanh hay nhà Nguyễn. Mục tiêu khiêm tốn hơn: đặt chính sách "bế quan tỏa cảng" trở lại đúng bối cảnh ra đời của nó, phân tích logic kinh tế – chính trị ẩn bên dưới...

Và từ đó đặt câu hỏi liệu phán xét của hậu thế có thực sự công bằng hay không. Câu trả lời, như sẽ thấy, phức tạp hơn nhiều so với những gì câu chuyện thông thường cho phép.

Để hiểu "bế quan tỏa cảng", điểm khởi đầu không phải là bản thân chính sách, mà là cấu trúc kinh tế – xã hội đã sản sinh ra nó.

Vào cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, cả Trung Hoa lẫn Việt Nam đều là những xã hội nông nghiệp quy mô lớn với nền kinh tế về cơ bản tự cung tự cấp. Nông nghiệp không chỉ là ngành sản xuất chính — nó là toàn bộ nền tảng của trật tự xã hội. Thuế ruộng đất nuôi sống bộ máy nhà nước. Làng xã là đơn vị tổ chức cơ bản. Quan hệ sản xuất được điều tiết bởi hệ thống giá trị Nho giáo vốn coi nông nghiệp là gốc rễ và thương nghiệp là ngọn ngành thứ yếu.

Trong cấu trúc này, ngoại thương không phải là một động lực kinh tế thiết yếu — nó là một biến số bên ngoài, khó kiểm soát và tiềm ẩn rủi ro. Thương nhân nước ngoài đến không chỉ mang theo hàng hóa: họ mang theo quan hệ chính trị, mạng lưới tình báo, và trong nhiều trường hợp, cả ảnh hưởng tôn giáo. Với các triều đình vốn đang phải cân bằng một xã hội phức tạp và đông dân, đây là những mối rủi ro không thể xem nhẹ.

Vì vậy, logic cốt lõi của chính sách hạn chế thương mại không phải là chống lại sự thịnh vượng — mà là ưu tiên trật tự xã hội ổn định hơn tăng trưởng kinh tế. Đây là một lựa chọn chính trị hoàn toàn nhất quán với cấu trúc mà nó phục vụ.

Ở phía bên kia, Anh và các cường quốc châu Âu đang vận hành theo một logic hoàn toàn đối lập. Cách mạng Công nghiệp đã biến sản xuất từ một hoạt động thủ công thành một hệ thống cơ học với năng lực tạo ra hàng hóa ở quy mô chưa từng có. Nhưng sản xuất nhiều đồng nghĩa với một vấn đề sống còn: phải tìm đủ thị trường để tiêu thụ.

Với nước Anh thế kỷ 19, mở rộng thương mại không phải là lựa chọn — nó là nhu cầu cấu trúc. Đứng trước một nhà máy dệt có thể sản xuất vải nhiều hơn toàn bộ dân số Anh có thể tiêu thụ, việc tìm kiếm thị trường bên ngoài trở thành mệnh lệnh kinh tế. Chủ nghĩa tự do thương mại mà Anh rao giảng hồi đó, dù mang màu sắc tư tưởng cao quý, cũng gắn chặt với lợi ích rất cụ thể này.

Sự khác biệt giữa hai hệ thống, vì vậy, không phải là sự khác biệt giữa "tiến bộ" và "lạc hậu" — mà là sự khác biệt giữa hai cấu trúc kinh tế có nhu cầu hoàn toàn khác nhau. Một bên không cần mở rộng thương mại để tồn tại, một bên thì buộc phải làm vậy.

Sự xung đột giữa hai hệ thống này hiện ra rất rõ khi nhìn vào cán cân hàng hóa thực tế của giai đoạn cuối thế kỷ 18.

Trung Hoa và Việt Nam vào thời điểm đó sở hữu những ngành thủ công phát triển: lụa tơ tằm, đồ gốm sứ, đồ đồng và đặc biệt là chè — tất cả đều là những mặt hàng mà phương Tây thực sự thèm muốn. Ngược lại, hàng hóa công nghiệp Anh mang sang — len dạ, vải bông dệt máy, đồ kim loại — phần lớn chưa có khả năng cạnh tranh với sản phẩm nội địa về thị hiếu và giá cả trong ngắn hạn. Người tiêu dùng Trung Hoa và Việt Nam đã quen với lụa tơ tằm mịn màng, vải bông công nghiệp Anh dù rẻ hơn vẫn chưa đủ sức hấp dẫn để tạo ra nhu cầu lớn.

Hệ quả là một nghịch lý thương mại nổi tiếng trong lịch sử: Anh muốn bán vào Trung Hoa nhưng không có đủ hàng hóa mà Trung Hoa cần, trong khi Trung Hoa có đủ thứ Anh muốn nhưng không cần mua gì từ Anh. Hậu quả của nghịch lý này, bạc của Anh cứ chảy sang Trung Hoa mà không có chiều ngược lại — một bài toán cán cân thương mại mà người Anh không thể chấp nhận mãi.

Đây là điểm quan trọng thường bị bỏ qua trong các phân tích về thương mại thời kỳ này: nhu cầu thị trường không phải lúc nào cũng là một hiện tượng tự nhiên. Nó có thể được tạo ra, được kích thích — hoặc được áp đặt.

Giải pháp mà thương nhân Anh tìm ra cho bài toán cán cân thương mại là thuốc phiện. Không phải vì người Trung Hoa "tự nhiên" muốn dùng thuốc phiện, mà vì đây là loại hàng hóa có khả năng tạo ra sự phụ thuộc và từ đó tạo ra nhu cầu liên tục. Khi nhà Thanh cấm buôn bán thuốc phiện — một quyết định hoàn toàn có thể hiểu được về mặt y tế và xã hội — người Anh tiếp tục buôn lậu và khi bị ngăn chặn, đã dùng vũ lực để "mở cửa" thị trường.

Câu chuyện này phơi bày một sự thật quan trọng: điều thường được gọi là "tự do thương mại" trong trường hợp này thực ra là tự do của một bên áp đặt hàng hóa lên bên kia dù bên kia không muốn. Trong khuôn khổ của bất kỳ lý thuyết trao đổi tự nguyện nào, điều này là phi lý.

Nếu đặt mình vào vị trí của một vị vua nhà Thanh hay nhà Nguyễn vào đầu thế kỷ 19 — tức là chỉ biết những gì có thể biết vào lúc đó — thì chính sách hạn chế ngoại thương có những cơ sở lý luận khá vững chắc.

Trước hết, về rủi ro chính trị và an ninh: kinh nghiệm lịch sử của cả Trung Hoa lẫn Việt Nam đều cho thấy mối liên hệ giữa thương mại hải ngoại và bất ổn. Các thương điếm của người Bồ Đào Nha, Hà Lan và Anh ở nhiều nơi châu Á đã thể hiện rõ xu hướng chuyển từ cơ sở thương mại sang điểm kiểm soát chính trị — Ma Cao, Batavia, Ấn Độ đều là những bài học nhãn tiền. Thương nhân phương Tây thường đi cùng với giáo sĩ, và đạo Thiên Chúa giáo — với cấu trúc tổ chức xuyên quốc gia và lòng trung thành đặt vào một thẩm quyền bên ngoài lãnh thổ — là mối lo ngại thực sự với các triều đình vốn xây dựng quyền lực trên nền tảng hệ thống giá trị Nho giáo.

Thứ hai, về bảo vệ cấu trúc kinh tế: một nền kinh tế nông nghiệp thủ công tích hợp mà bị xáo trộn đột ngột bởi hàng công nghiệp giá rẻ có thể gây ra thất nghiệp hàng loạt và bất ổn xã hội. Đây không phải lo lắng vô căn cứ — đây chính xác là những gì đã xảy ra ở nhiều nơi khi hàng công nghiệp phương Tây tràn vào.

Thứ ba, về cơ sở thông tin: các triều đình này đưa ra quyết định dựa trên thông tin họ có vào lúc đó, không phải thông tin của năm 2000s. Phương Tây chưa chứng minh được rằng mở cửa thương mại sẽ mang lại lợi ích đủ lớn để bù đắp các rủi ro. Một quyết định hợp lý không nhất thiết phải là quyết định đúng về mặt kết quả, nó chỉ cần là quyết định tốt nhất dựa trên thông tin sẵn có.

Phần lớn sự chê trách mà hậu thế dành cho chính sách bế quan tỏa cảng mắc phải một lỗi nhận thức phổ biến được các nhà tâm lý học gọi là hindsight bias — thiên kiến nhìn lại: khi đã biết kết cục, người ta có xu hướng cho rằng kết cục đó là hiển nhiên và đáng lẽ phải được dự báo trước.

Sau Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842) và các Hiệp ước Nam Kinh kéo theo, người ta nhìn lại và kết luận: "Giá mà nhà Thanh đã chủ động mở cửa, thì đã không bị ép mở như vậy." Lập luận này nghe có vẻ hợp lý, nhưng nó bỏ qua một câu hỏi then chốt: nếu nhà Thanh chủ động mở cửa từ trước, liệu kết cục có thực sự khác không?

Câu trả lời trung thực là: chưa chắc.

Bởi vì vấn đề cốt lõi không phải là cánh cửa có đóng hay mở — mà là sự chênh lệch quyền lực ngày càng lớn giữa một nền kinh tế chưa công nghiệp hóa và một đế chế thương mại – công nghiệp đang ở đỉnh cao.

Nhật Bản sau Minh Trị Duy Tân đã mở cửa và hiện đại hóa nhanh chóng — nhưng Nhật Bản cũng là một ngoại lệ hiếm có, được tạo điều kiện bởi nhiều yếu tố đặc thù về địa lý, quy mô và cấu trúc xã hội mà không phải nơi nào cũng có thể sao chép.

Để tránh sự quy giản một chiều, cần đặt lại câu hỏi: điều gì thực sự đã xảy ra?

Không phải: "Nhà Thanh và nhà Nguyễn đóng cửa nên bị trừng phạt."

Mà chính xác hơn là: "Một hệ thống CHƯA muốn hội nhập và có lý do chính đáng cho nhu cầu đó, đã bị buộc phải hội nhập bằng bạo lực và sau đó bị quy kết là nguyên nhân của sự bạo lực đó."

Sự khác biệt này không phải là ngụy biện học thuật — nó có hệ quả đạo đức quan trọng. Nếu nguyên nhân gốc rễ là quyền lực bất đối xứng và ý chí của một bên áp đặt điều kiện lên bên kia, thì việc đổ toàn bộ trách nhiệm lên người "không chịu mở cửa" là một dạng oan uổng lịch sử.

Một trong những điều kỳ lạ nhất của câu chuyện lịch sử về "bế quan tỏa cảng" là cách nó thường được kể mà hầu như không nhắc đến vai trò của bạo lực trong quá trình "mở cửa".

Chiến tranh Nha phiến không bùng nổ vì nhà Thanh từ chối trao đổi thương mại với người Anh.

Nó bùng nổ vì nhà Thanh cố gắng ngăn chặn việc buôn bán một chất gây nghiện đang phá hủy cấu trúc xã hội của họ. Khi Ủy viên Lâm Tắc Từ tịch thu và tiêu hủy hơn 20.000 thùng thuốc phiện của các thương nhân Anh vào năm 1839, ông đang thực thi luật pháp của đất nước mình — đây là điều bất kỳ chính phủ nào cũng có quyền làm.

Phản ứng của Anh — đưa quân đội đến và bắn phá các thành phố duyên hải — không phải là bảo vệ "tự do thương mại" theo bất kỳ nghĩa thông thường nào.

Đó là sử dụng vũ lực để bảo vệ quyền bán ma túy. Thực tế này thường bị mờ đi trong các tường thuật tập trung vào "sự thất bại của chính sách bế quan".

Tương tự, việc Pháp xâm lược Việt Nam không chủ yếu xuất phát từ mong muốn thiết lập quan hệ thương mại bình đẳng — nó xuất phát từ tham vọng địa chính trị, từ áp lực cạnh tranh với Anh tại châu Á và từ sức mạnh quân sự mà Pháp muốn sử dụng.

Nếu nhà Nguyễn có mở cửa thêm vài cảng, chưa chắc Pháp đã từ bỏ tham vọng thuộc địa.

Một lầm lẫn phổ biến trong cách nhìn nhận hậu thế là cho rằng nếu các triều đình này chủ động mở cửa, họ sẽ giữ được chủ quyền và tiếp nhận được lợi ích từ thương mại toàn cầu.

Thực tế lịch sử không hỗ trợ lạc quan này.

Ấn Độ đã rất "mở cửa" với Công ty Đông Ấn Anh từ đầu — và kết thúc bằng việc mất hoàn toàn chủ quyền. Nhiều thị trường "mở cửa" khác ở châu Á và châu Phi trong thế kỷ 19 đã được tái cấu trúc cưỡng bức: hệ thống thuế quan bị áp đặt để ngăn nội địa bảo hộ sản xuất trong nước, độc quyền thương mại được ép ký kết, và các điều khoản "nhượng địa" biến từng phần lãnh thổ thành đất thuộc địa trên danh nghĩa thương mại.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không phải là "mở hay đóng" — mà là bất kỳ hình thức quan hệ nào với các cường quốc công nghiệp thế kỷ 18-19 cũng đòi hỏi năng lực thương lượng và sức mạnh mà các triều đình châu Á khi đó chưa có đủ.

Nhìn lại chính sách bế quan tỏa cảng một cách trung thực đòi hỏi phân biệt hai câu hỏi khác nhau:

Câu hỏi thứ nhất: Chính sách này có hợp lý trong ngữ cảnh của nó không? - Ở mức độ đáng kể, có. Nó nhất quán với cấu trúc kinh tế – xã hội của các triều đại này. Nó dựa trên thông tin hợp lý có sẵn tại thời điểm đó. Nó phục vụ mục tiêu ổn định xã hội một cách có thể hiểu được.

Câu hỏi thứ hai: Chính sách này có giúp các triều đại này tồn tại trong môi trường toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng không? - Không. Môi trường quốc tế đã thay đổi về chất, không chỉ về lượng. Sự xuất hiện của các cường quốc công nghiệp với năng lực quân sự vượt trội đã tạo ra một thực tại mà các chiến lược ổn định truyền thống không thể ứng phó hiệu quả.

Hai câu trả lời này không mâu thuẫn nhau — chúng bổ sung cho nhau để tạo ra một bức tranh phức tạp hơn bức tranh đen trắng thông thường.

Nếu phải phân định trách nhiệm về những gì đã xảy ra với nhà Thanh và nhà Nguyễn trong thế kỷ 18-19, một đánh giá công bằng sẽ phải phân bổ nó trên nhiều phía.

Các triều đình này chịu trách nhiệm về sự chậm trễ trong nhận thức và thích nghi khi tín hiệu về sự thay đổi của môi trường quốc tế đã bắt đầu rõ ràng hơn sau Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất. Cơ hội học hỏi và cải cách đã có — và ở nhiều trường hợp đã bị bỏ lỡ hoặc ngăn cản bởi các lực lượng bảo thủ nội bộ.

Nhưng trách nhiệm không nằm ở việc họ đã "đóng cửa". Trách nhiệm lớn hơn, về mặt đạo đức, thuộc về phía những cường quốc đã lựa chọn cưỡng ép thay vì thương lượng, đã dùng bạo lực để tạo ra những "điều kiện thương mại" có lợi cho họ, và sau đó — điều này quan trọng — đã viết lịch sử theo cách khiến nạn nhân của bạo lực trở thành người chịu trách nhiệm cho bạo lực đó.

Câu chuyện về bế quan tỏa cảng, khi được hiểu đúng, không đơn giản là bài học về "hãy mở cửa". Nó là bài học về những điều phức tạp hơn nhiều:

Một, rằng sự thay đổi của môi trường bên ngoài đôi khi đặt ra những thách thức mà không có chính sách nội bộ nào, dù khôn ngoan đến đâu, có thể hoàn toàn giải quyết một mình.

Hai, rằng phán xét lịch sử đòi hỏi sự khiêm tốn nhận thức: những người đưa ra quyết định trong quá khứ không có thông tin của tương lai, và đánh giá họ như thể họ đáng lẽ phải có là không công bằng.

Ba — và có lẽ quan trọng nhất — rằng câu hỏi "ai đóng cửa" ít quan trọng hơn câu hỏi "ai dùng vũ lực". Trong trật tự quốc tế thế kỷ 21, khi các chuẩn mực về chủ quyền và không can thiệp được coi là nền tảng, điều đáng nhớ là những chuẩn mực đó một phần được xây dựng từ những bài học đắt giá của chính giai đoạn lịch sử này.

"Bế quan tỏa cảng" của nhà Thanh và nhà Nguyễn không phải là sự bảo thủ ngớ ngẩn của những kẻ không chịu thay đổi.

Nó là một lựa chọn chính sách có cơ sở, phản ánh cấu trúc kinh tế – xã hội và những ưu tiên hợp lý của các triều đại đó trong ngữ cảnh của họ. Rằng nó đã không đủ để ứng phó với những thách thức của thế kỷ 18-19 là thực tế lịch sử — nhưng đó là thực tế của sự thay đổi môi trường nhanh chóng và bất đối xứng quyền lực, không phải đơn thuần là hậu quả của một sai lầm đơn giản về chính sách.

Hiểu được sự phân biệt này không phải là để miễn tội cho bất kỳ ai hay để biến lịch sử thành một bản cáo trạng đơn giản đổi chiều. Nó là để làm cho câu chuyện trở nên trung thực hơn — và từ sự trung thực đó, rút ra những bài học thực sự hữu ích cho hiện tại.