Nguyễn Ánh, Nguyễn Huệ – ai đúng hay ta đang hỏi sai?

Tranh luận về Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ thường xoay quanh câu hỏi ai đúng, ai sai. Một bên bị xem là “cõng rắn cắn gà nhà”, bên kia bị coi là “không chính thống”. Tuy nhiên, những cách gọi này nói nhiều về cách người sau nhìn lại lịch sử, hơn là về cách người đương thời hiểu và lựa chọn trong hoàn cảnh của họ. Điều cần đặt lại không chỉ là hành động của hai nhân vật, mà là khái niệm “đất nước thuộc về ai” trong từng thời đại.

Trong xã hội phong kiến Việt Nam, “đất nước” không được hiểu như một thực thể trừu tượng thuộc về toàn thể nhân dân, mà gắn chặt với nhà vua và triều đại đang cai trị. Nước là “xã tắc”, là “sơn hà”, tức là cơ đồ chính trị do một triều đại nắm giữ. Vì vậy, trung thành với vua đồng nghĩa với trung thành với đất nước, còn chống lại vua bị xem là làm loạn.

Tính hợp pháp của một triều đại trong hệ tư tưởng ấy không chỉ dựa trên huyết thống hay sự kế tục hình thức, mà quan trọng hơn là khái niệm “chính thống”, tức là việc triều đại đó có được thiên mệnh hay không. Một triều đại được coi là chính thống khi nó chứng tỏ được rằng triều trước đã mất thiên mệnh — qua loạn lạc, suy đồi, mất lòng dân — còn mình thì đủ sức dẹp loạn, thống nhất thiên hạ và lập lại trật tự. Ai làm được điều đó, người ấy được xem là được Trời chọn, và vì thế trở thành vua hợp pháp.

Do đó, trong tư duy phong kiến, không tồn tại khái niệm “phản quốc” theo nghĩa hiện đại; chỉ tồn tại những triều đại đã mất thiên mệnh và những triều đại đang nắm giữ nó. Chính logic này khiến cho các cuộc thay ngôi đổi triều, từ Trần thay Lý đến Lê thay Trần hay Nguyễn thay Tây Sơn, đều có thể được lịch sử chính thức thừa nhận như những sự chuyển giao “chính thống”, bất chấp chúng diễn ra bằng chiến tranh và bạo lực.

Nếu tôi là một quan lại thế kỷ XVIII, tôi sẽ nhìn hành động của Nguyễn Ánh theo một cách rất khác so với người hiện đại. Nếu đặt Nguyễn Ánh vào hệ quy chiếu chính trị của thời đại phong kiến, thì việc ông cầu viện Xiêm và Pháp không thể được hiểu bằng khái niệm “bán nước” theo nghĩa hiện đại, mà phải được nhìn trong logic tranh đoạt thiên mệnh giữa các triều đại.

Sau khi chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong bị Tây Sơn lật đổ, Nguyễn Ánh không còn đơn thuần là một lãnh chúa địa phương; ông trở thành người đại diện cho một dòng quyền lực đã mất thiên hạ. Trong cách nhìn phong kiến, ông không “phản bội đất nước”; ông đang tìm cách phục hồi cơ đồ đã mất — tức là giành lại thiên mệnh.

Trong bối cảnh ấy, việc sử dụng hoặc cầu viện ngoại lực không phải là điều bị cấm kỵ về mặt đạo lý. Lịch sử Đông Á ghi nhận nhiều trường hợp các thế lực chính trị mượn sức bên ngoài để giành lại quyền cai trị, miễn là sau cùng họ thống nhất được thiên hạ. Từ việc Lưu Bang cầu viện các bộ tộc phương Bắc để đánh bại Hạng Vũ, Chu Nguyên Chương liên minh với nhiều thế lực và sử dụng các đội quân không thuần Hán để thống nhất Trung Hoa, đến việc nhà Thanh — vốn là một thế lực ngoài Hán tộc — vẫn trở thành triều đại chính thống sau khi kiểm soát toàn bộ lãnh thổ trong gần ba thế kỷ, hay việc các triều đình Triều Tiên nhiều lần cầu viện nhà Minh để đánh đuổi quân Nhật và giữ vững ngôi vua, lịch sử phong kiến cho thấy rằng điều quyết định tính chính thống không phải là sự “thuần khiết” của lực lượng, mà là việc ai cuối cùng kiểm soát được thiên hạ và lập lại trật tự.

Điều quyết định không phải là phương tiện, mà là kết quả: ai lập lại được trật tự chính trị và nắm được quyền tối thượng thì người đó trở thành chính thống.

Chỉ đến năm 1802, khi Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn và thống nhất toàn bộ lãnh thổ, ông mới thực sự trở thành người nắm giữ thiên mệnh. Từ thời điểm ấy, triều Nguyễn được lịch sử chính thức nhìn nhận là triều đại chính thống; còn Tây Sơn — dù từng là chính quyền hợp pháp trước đó — bị đẩy xuống vị trí “ngụy triều”. Sự đảo ngược này không phản ánh một phán xét đạo đức, mà phản ánh cơ chế hợp thức hóa quyền lực của lịch sử phong kiến: kẻ chiến thắng sẽ được thừa nhận là chính thống.

Theo đó, Nguyễn Ánh không thể được đánh giá đúng nếu tách ông ra khỏi hệ quy chiếu này. Trong thế giới quan phong kiến, ông không phải là kẻ “bán nước”, mà là một người tranh đoạt thiên hạ — và cuối cùng đã thành công trong việc tái lập một trật tự chính trị mới. Việc đánh giá ông theo tiêu chuẩn quốc gia – dân tộc hiện đại là một sự áp đặt khái niệm của thời sau lên một thời đại vận hành theo logic hoàn toàn khác.

Nếu Nguyễn Ánh là người giành lại thiên hạ sau cùng, thì Nguyễn Huệ lại là người đã từng nắm giữ thiên mệnh một cách trọn vẹn trong một giai đoạn lịch sử ngắn nhưng mang tính quyết định. Khi Nguyễn Huệ lật đổ họ Trịnh, buộc vua Lê phải lệ thuộc, rồi đánh bại quân Xiêm và quân Thanh, ông không còn chỉ là một thủ lĩnh quân sự; ông trở thành người thống nhất thực quyền của thiên hạ. Việc ông lên ngôi Hoàng đế với niên hiệu Quang Trung, vì thế, không phải là một hành vi tiếm đoạt vô căn cứ, mà là sự xác lập chính thống theo đúng logic phong kiến: người có khả năng dẹp loạn, bảo vệ bờ cõi và thiết lập trật tự mới là người được Trời trao mệnh.

Trong hệ quy chiếu ấy, Tây Sơn dưới thời Quang Trung là một triều đại chính thống không kém gì các triều đại trước. Sự ủng hộ của đông đảo nhân dân, sự quy phục của sĩ phu và đặc biệt là chiến thắng trước ngoại xâm đã trao cho triều Tây Sơn đầy đủ những dấu hiệu của một chính quyền hợp pháp. Nói cách khác, trong thời gian Nguyễn Huệ còn sống và nắm quyền, thiên mệnh đã thực sự nằm trong tay ông.

Tuy nhiên, chính thống trong chế độ phong kiến không phải là một danh hiệu vĩnh viễn, mà phụ thuộc vào khả năng duy trì trật tự. Sau khi Quang Trung mất, triều Tây Sơn nhanh chóng suy yếu, nội bộ chia rẽ và không còn đủ sức kiểm soát thiên hạ. Khi đó, thiên mệnh một lần nữa bị xem là đã rời bỏ Tây Sơn. Nguyễn Ánh, với việc đánh bại đối thủ và thống nhất lãnh thổ, trở thành người nắm giữ thiên mệnh mới. Từ góc nhìn của lịch sử chính thống do triều Nguyễn viết ra, Tây Sơn bị gọi là “ngụy”, nhưng cách gọi ấy không phủ nhận một thực tế quan trọng: trong giai đoạn Quang Trung trị vì, Tây Sơn đã từng là triều đại chính thống của đất nước.

Vấn đề vì thế không phải là Nguyễn Huệ có “hợp pháp” hay không theo tiêu chuẩn đạo đức của hậu thế, mà là ông đã từng hội đủ những điều kiện cốt lõi của chính thống trong tư duy phong kiến. Việc triều đại của ông không tồn tại lâu dài không xóa bỏ được thực tế rằng đã có một thời, đất nước Việt Nam nằm dưới quyền cai trị hợp pháp của nhà Tây Sơn, với Nguyễn Huệ là người đứng đầu.

Nhìn lại Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ trong hệ quy chiếu phong kiến, có thể thấy rằng câu hỏi “ai đúng, ai sai” không phản ánh đúng cách lịch sử vận hành trong thời đại của họ. Cả hai đều hành động trong cùng một logic: tranh đoạt thiên mệnh để giành quyền kiểm soát thiên hạ và thiết lập trật tự chính trị mới. Người nắm được quyền lực sau cùng sẽ trở thành chính thống; người thất bại sẽ bị lịch sử gọi tên theo cách khác.

Vì thế, sự khác biệt giữa Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ không nằm ở đối lập thiện – ác, mà nằm ở lựa chọn con đường và hệ quả của những lựa chọn ấy. Nguyễn Huệ khẳng định quyền lực bằng việc đánh bại ngoại xâm và nắm trọn thực quyền trong nước. Nguyễn Ánh tìm lại quyền lực bằng cách cầu viện ngoại bang và chấp nhận những cam kết bất lợi. Lịch sử không phủ nhận kết quả cuối cùng của Nguyễn Ánh, nhưng cũng không xóa đi những hệ lụy lâu dài mà lựa chọn ấy để lại.

Điều đáng lo ngại không nằm ở việc đánh giá Nguyễn Ánh hay Nguyễn Huệ, mà ở cách xã hội ngày nay sử dụng lịch sử. Khi một bên tuyệt đối hóa chiến công để thần tượng hóa, còn bên kia gom mọi sai lầm để phủ định cả một triều đại, lịch sử bị giản lược thành công cụ tranh luận thay vì bài học cho thế hệ sau. Cả hai cách tiếp cận đều khiến người đọc xa rời lịch sử hơn là hiểu lịch sử.

Nhìn thẳng vào quá khứ cho thấy hai bài học song song. Phong trào Tây Sơn vĩ đại nhưng thiếu cơ chế kế thừa nên nhanh chóng suy tàn. Nhà Nguyễn thống nhất được đất nước nhưng việc đặt cược quyền lực cá nhân vào ngoại bang đã để lại những hệ quả mà các thế hệ sau phải gánh chịu. Hai bài học này không loại trừ nhau, mà cùng tồn tại trong lịch sử Việt Nam.

Lịch sử vì thế không nên được đọc bằng cảm xúc yêu – ghét, cũng không nên bị dùng để kết tội hay tôn thờ. Nó chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp ta hiểu cách quyền lực vận hành và nhận ra rằng đất nước chỉ an toàn khi không ai nhân danh dân tộc để phục vụ cho cuộc chơi riêng của mình. Đó mới là cách tiếp cận lịch sử tỉnh táo – và cũng là cách yêu nước bền vững nhất.