I. Tôi đọc xong và bị “cấn” không phải vì bài sai, mà vì bài đang nói bằng một hệ quy chiếu ngầm
Trích 1 (bài gốc): “Câu hỏi này tuy rằng nghe có vẻ mang tính đạo đức, nhưng thực ra nó đơn giản là sống sao cho không bị lỗ thôi.”
Đoạn này: tác giả muốn kéo câu hỏi “tốt/xấu” ra khỏi đạo đức và đặt nó vào bài toán lợi–hại. Nghe hợp lý, vì đời sống nhiều lúc đúng là bài toán “đừng lỗ”.
Cái “cấn” nằm ở chỗ: khi đã tuyên bố đây là bài toán “không bị lỗ”, thì tốt/xấu nên bị hạ xuống thành ngôn ngữ kỹ thuật (hợp tác/phòng thủ/khai thác) thay vì giữ nguyên như nhãn đạo đức. Vì nhãn đạo đức sẽ làm người đọc tưởng rằng “không bị lỗ” = “đúng đạo đức”, trong khi đó là hai trục khác nhau.
Trích 2 (bài gốc): “Lý thuyết trò chơi không phán xét ai tốt hay xấu. Nó quan tâm đến việc bạn lựa chọn, phần thưởng, hình phạt và hệ quả dài hạn của mỗi hành vi.”
Đây là câu “cam kết phương pháp”: không phán xét, chỉ nhìn cấu trúc thưởng-phạt. Đồng ý.
Nhưng chính vì vậy, bài phải khóa lại định nghĩa: “tốt/xấu” trong bài rốt cuộc đang là gì? Nếu không phán xét, thì “tốt/xấu” không nên là nhãn đạo đức nữa, mà chỉ nên là cách gọi tiện miệng cho hai hành vi kỹ thuật: cooperate/defect. Mà đã vậy thì gọi thẳng cooperate/defect sẽ sạch về mặt logic hơn.
Trích 3 (bài gốc): “Nếu một người phản bội trong khi người kia hợp tác, kẻ phản bội nhận lợi ích cao nhất, người hợp tác chịu thiệt hại lớn nhất.”
Đây là lõi của Prisoner’s Dilemma: trong một lượt, “phản bội” có thể ăn dày.
Nhưng câu này cũng mở ra một bẫy ngầm: người đọc sẽ dễ đồng nhất “phản bội = người xấu” theo đạo đức, trong khi mô hình chỉ nói “phản bội = nước đi tối ưu ngắn hạn nếu kỳ vọng đối phương hợp tác”.
Tức là mô hình đang nói về tối ưu chiến lược, không nói về phẩm chất con người.
Trích 4 (bài gốc): “Sống tử tế là lợi thế. Nhưng tử tế mù quáng thì không.”
Đây là câu chốt kiểu “bài học sống”, và nó hấp dẫn vì nó cho người đọc một đạo lý vừa đủ thực dụng: tử tế nhưng có ranh giới.
Nhưng logic vẫn thiếu một tầng điều kiện: “lợi thế” trong loại game nào? Trong Axelrod tournament, Tit for Tat thắng vì các giả định rất cụ thể: gặp lại nhiều lần, nhận diện được nhau, phản hồi nhanh, và cost trả đũa không quá lệch. Đời thật nhiều lúc không có đủ các điều kiện đó.
Nên nếu không đóng điều kiện, câu chốt dễ biến thành một khẩu quyết đạo đức hơn là một kết luận mô hình.
Trích 5 (bài gốc): “Trong ngắn hạn, người xấu có lợi thế… Nhưng lợi thế đó chỉ tồn tại trong ván chơi ngắn.”
Câu này đang làm một chuyển động rất mạnh: từ “defection có lợi thế trong một lượt” nhảy thành “người xấu có lợi thế trong ngắn hạn”.
Và đây là điểm tao cấn nhất: mô hình nói “hành vi” (strategy), bài lại trượt sang “con người” (identity). Một người có thể “defect” trong một bối cảnh mà không phải là “người xấu” theo nghĩa đạo đức, và ngược lại. Khi gán nhãn “người xấu”, bài đang đạo đức hóa một nước đi chiến lược.
Trích 6 (bài gốc): “Bạn có thể qua mắt được lưới trời, lừa người khác, nhưng với chính tòa án lương tâm của bạn thì không thể.”
Đây là tầng “tòa án lương tâm”: một kiểu cơ chế trừng phạt nội tâm. Nó có sức thuyết phục với người đã từng trải nghiệm cảm giác tội lỗi/sợ hãi.
Nhưng về mặt lập luận, đây không còn là game theory nữa. Đây là một giả định về tâm lý và đạo đức: kẻ lừa đảo sẽ bị ăn mòn bên trong. Điều này có thể đúng với nhiều người, nhưng không phải là một định lý phổ quát. Có người không có “tòa án lương tâm” mạnh như vậy, hoặc họ rationalize rất giỏi.
Nên nếu dùng “tòa án lương tâm” làm nền để chứng minh “xấu thua dài hạn”, bài đang chuyển từ mô hình sang niềm tin đạo đức–tâm lý mà không báo trước.
Trích đã xong, long nhong "luận":
Tôi đọc xong bài và thấy bài có effort: có cấu trúc, có ví dụ, có dẫn chứng, và đặc biệt có ý định kéo câu hỏi “tốt/xấu” ra khỏi kiểu đạo đức hóa rẻ tiền. Ngay từ đầu, tác giả đặt nền rằng câu hỏi này “nghe có vẻ đạo đức” nhưng thực ra “là sống sao cho không bị lỗ”. Cách đặt nền đó hợp lý, vì trong đời sống, rất nhiều quyết định của con người đúng là bài toán “đừng lỗ”, chứ không phải bài toán “ai thánh thiện hơn”.
Bài cũng nói rất thẳng thừng: lý thuyết trò chơi không phán xét ai tốt hay xấu, nó chỉ quan tâm đến lựa chọn, thưởng–phạt và hệ quả dài hạn. Tôi đồng ý với tinh thần đó. Nhưng chính vì vậy, khi bài tiếp tục dùng hai chữ “tốt/xấu” như nhãn chính, tôi bắt đầu bị cấn.
Vì “tốt/xấu” là nhãn đạo đức, còn game theory là ngôn ngữ chiến lược. Nếu đã xác định “không phán xét”, thì bài nên gọi thẳng “hợp tác/phản bội”, hoặc ít nhất phải khóa rõ: trong bài này “tốt” chỉ có nghĩa là “hợp tác”, “xấu” chỉ có nghĩa là “phản bội”, chứ không phải tốt/xấu theo nghĩa phẩm chất con người.
Điểm làm tôi cấn hơn nữa là ở bước chuyển từ mô hình sang đời thật. Prisoner’s Dilemma cho thấy nếu một người phản bội khi người kia hợp tác, kẻ phản bội nhận lợi ích cao nhất.
Nhưng đó là một kết luận về “nước đi tối ưu trong một lượt” dưới một cấu trúc payoff cụ thể, chứ chưa đủ để nhảy sang kết luận “người xấu có lợi thế”. Khi bạn gọi một nước đi là “xấu”, bạn đã trộn đạo đức vào mô hình. Và khi bạn gọi người thực hiện nước đi đó là “người xấu”, bạn bắt đầu gán nhãn identity thay vì phân tích bối cảnh.
Bài chốt bằng những câu rất dễ khiến người đọc gật đầu: “sống tử tế là lợi thế, nhưng tử tế mù quáng thì không”, và “người xấu có lợi thế ngắn hạn nhưng thua dài hạn”.
Vấn đề của tôi không phải là phủ nhận những câu đó, mà là: chúng đang đúng trong loại trò chơi nào? Axelrod tournament có những điều kiện rất sạch: gặp lại nhau nhiều lần, nhận diện được nhau, feedback rõ, và có khả năng “trả đũa” một cách tương xứng.
Đời thật nhiều lúc thiếu hết: tương tác một lần rồi biến mất, ẩn danh, quyền lực lệch, luật thi hành yếu, và chi phí trả đũa không cân. Nếu không nói rõ điều kiện, người đọc sẽ đem một kết luận “đúng trong một lớp game” để áp lên toàn bộ đời sống và tự tin rằng mình vừa nắm được “chân lý đạo đức”.
Cuối cùng, bài đưa thêm tầng “tòa án lương tâm”: người làm điều xấu có thể thắng ngắn hạn nhưng về lâu dài sẽ bị ăn mòn bởi chính lương tâm. Đoạn này có thể đúng với nhiều người, và nó có sức an ủi rất mạnh. Nhưng ở đây, bài đã rời game theory để bước sang một giả định tâm lý–đạo đức: rằng ai cũng có cơ chế trừng phạt nội tâm đủ mạnh. Tôi không nói giả định đó sai, tôi chỉ nói nó không thể mặc định là phổ quát. Và nếu dùng nó để đóng bài, thì bài đã quay lại “đạo đức hóa” theo một cách tinh vi hơn.
Vậy nên cái tôi muốn làm tiếp theo không phải là phản biện thắng–thua. Tôi chỉ muốn tách lại đúng đơn vị đo: cái nào là kết quả mô hình chiến lược, cái nào là mô tả đời sống xã hội, và cái nào là niềm tin đạo đức. Vì chỉ cần lẫn một tầng, toàn bộ câu chuyện “tốt/xấu” sẽ biến thành nhãn, và nhãn thì luôn làm người ta tưởng mình hiểu trong khi thực ra chỉ đang gật theo cảm giác.
II. Cách tôi hiểu bài gốc đang nói gì (có thể tôi hiểu sai ý?)
Trích 1 (bài gốc): “Câu hỏi này tuy rằng nghe có vẻ mang tính đạo đức, nhưng thực ra nó đơn giản là sống sao cho không bị lỗ thôi. Đây chính là nơi lý thuyết trò chơi bước vào.”
Bài gốc đặt câu hỏi “tốt/xấu” vào khung chiến lược sinh tồn: không phải ai đạo đức hơn, mà ai chọn nước đi khiến mình “không lỗ” trong tương tác xã hội.
Trích 2 (bài gốc): “Lý thuyết trò chơi không phán xét ai tốt hay xấu. Nó quan tâm đến việc bạn lựa chọn, phần thưởng, hình phạt và hệ quả dài hạn của mỗi hành vi.”
Tác giả tự tuyên bố hướng tiếp cận: không xử án đạo đức, chỉ nhìn cấu trúc thưởng–phạt và hệ quả.
Trích 3 (bài gốc): “Một trong những mô hình nổi tiếng nhất là Thế lưỡng nan của tù nhân… Mỗi người có đúng hai lựa chọn: hợp tác hoặc phản bội.”
Tác giả chọn Prisoner’s Dilemma làm “mô hình xương sống”: đời sống được giản lược về hai hành vi nền tảng: cooperate/defect.
Trích 4 (bài gốc): “Nếu cả hai cùng hợp tác, cả hai đều nhận được lợi ích vừa phải… Nếu một người phản bội trong khi người kia hợp tác, kẻ phản bội nhận lợi ích cao nhất, người hợp tác chịu thiệt hại lớn nhất.”
Luận điểm trung tâm ở đây là: phản bội có thể ăn dày nhất nếu đối phương hợp tác. Đây là cách tác giả giải thích vì sao “người xấu” (theo cách gọi của bài) có vẻ “thắng” trong nhiều tình huống.
Trích 5 (bài gốc): “Thật ra không cần đến lý thuyết trò chơi bạn cũng sẽ biết được nguyên tắc này: nếu bạn chắc chắn người khác sẽ hợp tác, phản bội là nước đi mang lại lợi ích cao nhất cho bạn. Vấn đề là bạn hiếm khi có sự chắc chắn đó.”
Tác giả chốt một điểm rất quan trọng: lợi thế của phản bội phụ thuộc vào niềm tin/kỳ vọng về đối phương. Vấn đề đời sống là ta gần như không bao giờ chắc chắn.
Trích 6 (bài gốc): “Để kiểm tra xem chiến lược nào hiệu quả nhất, các nhà nghiên cứu đã tạo ra những mô phỏng lặp đi lặp lại…” và “Mỗi cặp đối đầu chơi 200 vòng liên tiếp.”
Bài chuyển từ ví dụ đời thường sang “thí nghiệm mô phỏng”: Axelrod tournament (iterated Prisoner’s Dilemma) để xem chiến lược nào tối ưu khi tương tác lặp lại.
Trích 7 (bài gốc): “Chiến thuật giành chiến thắng chung cuộc lại là chương trình đơn giản nhất… “Tit for Tat”… Nguyên tắc của nó là: Vòng đầu tiên: luôn hợp tác. Các vòng sau: đối thủ làm gì, mình làm y như vậy.”
Luận điểm then chốt: trong game lặp lại, Tit for Tat thắng vì nó mở đầu bằng thiện chí nhưng không để bị lợi dụng lâu: phản ứng đúng bằng đối phương.
Trích 8 (bài gốc): “Sau khi phân tích kết quả, Axelrod rút ra hai đặc điểm chung… Sự tử tế (Nice)… Sự vị tha (Forgiving)…”
Tác giả tóm gọn “bí kíp” của các chiến lược đứng đầu:
“Nice”: không phản bội trước
“Forgiving”: đối phương quay lại hợp tác thì mình quay lại, tránh vòng trả đũa vô hạn
Trích 9 (bài gốc): “Sống tử tế là lợi thế. Nhưng tử tế mù quáng thì không. Tử tế, có ranh giới, có đáp trả, và nhất quán.”
Đây là đoạn “đóng bài học”: tử tế hiệu quả nhất khi nó không phải tử tế kiểu hiền vô điều kiện, mà có khả năng “đáp trả”.
Trích 10 (bài gốc): “Trong đời, ta hiếm khi biết trước mối quan hệ sẽ kết thúc khi nào… Không ai biết khi nào là vòng cuối.”
Bài đưa thêm một nâng cấp quan trọng: đời thật giống “không biết vòng cuối”, nên chiến lược muốn sống được phải nghĩ dài hạn, không đánh kiểu “ăn cú chót”.
Trích 11 (bài gốc): “Vì sao đời thực lại đi ngược mô phỏng?… Trong máy tính, khái niệm hợp tác và phản bội được định nghĩa rất rõ. Nhưng ngoài đời thì không.”
Tác giả tự thừa nhận: mô phỏng sạch, đời thật bẩn. Ngoài đời “hợp tác/phản bội” mơ hồ, dễ hiểu lầm, nên lòng tin khó hình thành.
Trích 12 (bài gốc): “Rất nhiều người sống với một niềm tin ngầm: nếu mình có lợi thì người khác phải thiệt… Đó là tư duy Trò chơi Tổng 0.”
Tác giả giải thích một nguồn gốc khiến xã hội nhiều phản bội: nhiều người mặc định thế giới là “tổng-0”, nên phòng thủ và phá kèo trở thành phản xạ.
Trích 13 (bài gốc): “Trong ngắn hạn, người xấu có lợi thế… Nhưng lợi thế đó chỉ tồn tại trong ván chơi ngắn.”
Bài chốt lại bằng trực giác đời thường: kẻ lách kèo thường thắng nhanh, nhưng tác giả cho rằng cái giá nằm ở game dài.
Trích 14 (bài gốc): “Thắng ngắn hạn, nhưng về lâu dài: họ phải tiếp tục sống bằng lừa lọc; họ không thể tin ai; họ không xây được mối quan hệ bền vững; họ phải luôn trốn tránh, phòng bị…”
Tác giả khẳng định “thua dài hạn” đến từ hệ quả xã hội–tâm lý: mất trust, cô lập, sống trong phòng thủ.
Trích 15 (bài gốc): “Bốn bài học để sống trong một thế giới không công bằng…”
Và tác giả kết tinh thành checklist (tóm ý đúng tinh thần đoạn này):
tương tác có tính lặp lại thì lòng tin mới có giá trị
phải tồn tại khả năng đôi bên cùng có lợi
hiểu lầm là không tránh khỏi nhưng hiểu lầm quá nhiều thì sụp
gặp bất công thì coi như “học phí”, rút bài học để lần sau không trả cùng giá
III. Từ đây tôi bắt đầu “cấn”: bài nói “không phán xét tốt/xấu”, nhưng lại đang dùng tốt/xấu như một nhãn kết luận
Tôi sẽ đi thẳng vào chỗ trượt, bằng chính câu chữ của bài.
Trích (bài gốc): “Lý thuyết trò chơi không phán xét ai tốt hay xấu.”
Ngay sau đó, bài lại dựng toàn bộ khung bằng cặp “tốt/xấu” như tiêu đề, và kéo người đọc đi theo một cảm giác ngầm: “tốt” = hợp tác/đúng luật/giữ lời; “xấu” = phản bội/lách kèo/phá luật.
Vấn đề không phải là tác giả “sai”. Vấn đề là: bài đang nói một thứ (mô hình chiến lược) nhưng lại dùng một bộ nhãn khác (đạo đức) để kể chuyện. Và khi dùng nhãn đạo đức, nó tự tạo ra 3 ngộ nhận rất dễ nuốt.
1) Ngộ nhận định nghĩa: “tốt” và “xấu” trong bài rốt cuộc là gì?
Trích (bài gốc): “bạn cư xử tử tế, chơi đúng luật, giữ lời hứa… nhìn thấy một người khác phá luật, nói dối, lách kèo nhưng lại đi nhanh hơn”
Ở đây, “tốt” được gói chung bằng một cụm hành vi: tử tế + theo luật + giữ lời. “Xấu” là: phá luật + nói dối + lách kèo.
Nhưng ngay khi bạn gói như vậy, bạn đã trộn 3 thứ khác nhau vào cùng một nhãn:
“Hợp tác” (cooperate) là hành vi chiến lược trong một trò chơi.
“Theo luật” là hành vi trong một hệ thể chế (luật có thể công bằng hoặc không).
“Tử tế” là nhãn đạo đức (phụ thuộc văn hóa, động cơ, bối cảnh).
Ba thứ đó không đồng nghĩa. Một người có thể hợp tác nhưng vì sợ, vì lệ thuộc, vì bị ép. Một người có thể theo luật vì hưởng lợi từ luật. Một người có thể phá luật vì luật đó bất công hoặc vì không có lựa chọn sinh tồn. Vậy “tốt” ở đây là tốt theo nghĩa nào?
Nếu bài thật sự đang làm game theory, thì cặp đúng nhất phải là hợp tác/phản bội, không phải tốt/xấu. Còn khi bài dùng “tốt/xấu”, nó khiến người đọc tưởng đây là kết luận đạo đức trong khi nền bên dưới là mô hình chiến lược.
2) Ngộ nhận hệ quy chiếu: “luật” trong bài là luật nào, của ai, để làm gì?
Trích (bài gốc): “chơi đúng luật” vs “phá luật, lách kèo”
Nghe rất đời. Nhưng “luật” có ít nhất 3 lớp:
Luật trò chơi (payoff rules): định nghĩa điểm số, thưởng phạt.
Luật xã hội/pháp lý: do thể chế đặt và thực thi, có quyền lực đứng sau.
Luật đạo đức/chuẩn mực: do cộng đồng và văn hóa mặc định.
Trong tournament Axelrod, “luật” là luật mô phỏng: rõ ràng, công bằng theo nghĩa hình thức, và ai cũng chịu chung. Nhưng ngoài đời, “luật” thường không sạch như thế: có người né luật được vì quyền lực, vì tiền, vì mạng lưới. Có người “đúng luật” nhưng chính họ đang đứng trên một hệ luật ưu ái họ.
Nên nếu bạn gắn nhãn:
theo luật = tốt
phá luật = xấu
thì bạn đã lén nhét vào bài một giả định chính trị: “luật hiện tại là thước đo đạo đức”. Giả định đó không thể nuốt mà không hỏi.
3) Ngộ nhận tầng phân tích: bài đang trộn 3 tầng rồi kết luận như thể một tầng
Bài có một đoạn rất đúng nhưng cũng vô tình tự tố điều này:
Trích (bài gốc): “Trong máy tính, khái niệm hợp tác và phản bội được định nghĩa rất rõ. Nhưng ngoài đời thì không.”
Đúng. Và đây là điểm mấu chốt: mô hình chỉ nói đúng trong điều kiện mô hình. Còn bài khi kể ra đời thật lại lôi thêm “tòa án lương tâm”, “đạo đức”, “tốt/xấu”, rồi chốt “người xấu thua dài hạn”.
Trích (bài gốc): “Trong ngắn hạn, người xấu có lợi thế… Nhưng lợi thế đó chỉ tồn tại trong ván chơi ngắn.”
Trích (bài gốc): “về lâu dài: họ phải tiếp tục sống bằng lừa lọc; họ không thể tin ai; họ không xây được mối quan hệ bền vững…”
Nghe hợp tai. Nhưng nó đang nhảy tầng:
Tầng mô hình: chiến lược trong repeated game có enforcement và feedback rõ.
Tầng xã hội: đời thực có ẩn danh, one-shot, bất cân xứng quyền lực, luật thực thi yếu.
Tầng đạo đức/tâm lý: lương tâm, tự trọng, cảm giác sống thẳng.
Ba tầng này có thể liên quan, nhưng không thể “đúng theo nghĩa toán” rồi mặc định “đúng theo nghĩa đời” nếu chưa khóa điều kiện. Nếu không khóa, người đọc sẽ tưởng: “tử tế thắng dài hạn” là chân lý phổ quát, trong khi nó đúng nhất trong một kiểu môi trường nhất định.
4) Cái “cấn” thật sự của tôi: bài đang bán một cảm giác công bằng, chứ không chỉ là khung chiến lược
Tôi nói thẳng: phần hấp dẫn nhất của bài không phải tournament hay Tit for Tat. Phần hấp dẫn nhất là cảm giác được an ủi: “mày từng bị lừa, nhưng yên tâm, người xấu rồi cũng trả giá.”
Đó là một nhu cầu rất nhân tính. Nhưng nếu bài muốn làm “khung nhìn chiến lược”, thì nó phải phân biệt rõ:
“trả giá” theo nghĩa nào (pháp lý, xã hội, tâm lý, cơ hội)?
trong môi trường nào (small community, reputation-based, one-shot internet, quyền lực lệch)?
ai là người thực sự “trả” (người xấu, hay người yếu bị đẩy vào thế phải xấu)?
Nếu không làm rõ, câu “người xấu thua dài hạn” dễ trở thành một dạng đạo đức hóa mềm: nghe đúng, nghe ấm, nhưng dùng sai chỗ thì tự hại mình (vì bạn sẽ tử tế trong môi trường không có cơ chế bảo vệ tử tế).
IV. Góc nhìn của tôi: “tốt/xấu” không phải thuộc tính của một người, mà là thuộc tính của quan hệ + bối cảnh + luật chơi
Tôi sẽ giữ công bằng: bài kia có giá trị thật. Nhưng để dùng được, tôi buộc phải “tách chữ” ra khỏi “cơ chế”. Và cơ chế ở đây là: mỗi môi trường là một trò chơi khác nhau. Bạn mang cùng một nhãn “tốt” vào mọi trò chơi, là bạn tự gài bẫy mình.
“Tốt” trong bài kia đang bị hiểu như một bản chất. Trong đời thật, nó là một cấu hình hành vi
Trích (bài gốc): “bạn cư xử tử tế, chơi đúng luật, giữ lời hứa…”
Nếu dịch sang ngôn ngữ cơ chế, cụm này thực ra là một cấu hình:
Tôi hợp tác trước.
Tôi tuân thủ quy tắc hiện tại.
Tôi phát tín hiệu “có thể tin”.
Tôi kỳ vọng môi trường có cơ chế thưởng-phạt đủ để bảo vệ người hợp tác.
Vấn đề là: không phải môi trường nào cũng có cơ chế đó.
Trong Axelrod tournament, có đủ 4 điều kiện “đỡ đòn” cho người hợp tác:
chơi lặp lại
thấy rõ đối thủ làm gì
có phản hồi ngay
danh tiếng/điểm số tích lũy
Ngoài đời, rất nhiều ván thiếu sạch 1–2 điều kiện, thậm chí thiếu cả 4. Và lúc đó, cái mà bạn gọi là “tốt” chỉ còn là: tự làm lộ cổ cho người khác cắt.
Vậy nên “tốt” không phải là một phẩm chất đạo đức mang đi mọi nơi. Nó là một chiến lược chỉ an toàn khi môi trường cho phép.
Game theory trong bài đúng, nhưng bài đang dùng nó như một lời khuyên đạo đức phổ quát
Trích (bài gốc): “Sống tử tế là lợi thế. Nhưng tử tế mù quáng thì không.”
Tôi đồng ý câu này, nhưng tôi muốn viết lại cho đúng đơn vị đo:
“Tử tế” chỉ là lợi thế khi tương tác có tính lặp, và phản bội có chi phí.
Nếu one-shot, ẩn danh, không enforcement, “tử tế” dễ trở thành “ngu” (ngu theo nghĩa chiến lược, không phải theo nghĩa đạo đức).
Nên câu đúng hơn phải là:
Hợp tác là lợi thế trong trò chơi dài có danh tiếng và cơ chế trả giá cho phản bội.
Còn trong trò chơi ngắn không có hậu quả, hợp tác chỉ là một dạng tự sát mềm.
Bài kia có nhắc tới “đời thực phức tạp hơn”, nhưng cuối cùng vẫn chốt theo hướng “người xấu thua dài hạn”. Cái chốt đó khiến 1 vài người đọc có thể dễ bỏ qua câu hỏi khó nhất: mày đang sống trong trò chơi nào?
Câu hỏi đúng hơn không phải “tốt hay xấu lợi thế hơn”, mà là “mày đang chơi trò gì?”
Tôi đọc bài kia, tôi nghĩ tới một bộ câu hỏi thực dụng hơn:
Đây là trò chơi lặp lại hay one-shot?
Đối phương có bị danh tiếng ràng buộc không?
Có cơ chế phạt không? (luật, cộng đồng, nghề nghiệp, network)
Tôi có quyền rút lui không? hay bị mắc kẹt?
Chi phí để tôi “đáp trả” có quá cao không?
Nếu tôi hợp tác, tôi đang hợp tác với người hay với hệ thống?
Vì thật ra, “người xấu” thắng là do họ được đặt trong một cấu trúc mà phản bội là rẻ. Chứ không phải vì họ sở hữu một loại “bản chất xấu” thần bí nào giúp họ win.
“Theo luật” không tự động là tốt, và “phá luật” không tự động là xấu
Trích (bài gốc): “chơi đúng luật” vs “phá luật, nói dối, lách kèo”
Cụm này tạo cảm giác rất rõ ràng: theo luật là tử tế.
Nhưng luật có thể là 2 thứ:
luật như “khung phối hợp để cùng sống”
luật như “công cụ giữ lợi thế cho một nhóm”
Hai thứ này nhìn bên ngoài giống nhau, vì đều gọi là “luật”.
Một người “phá luật” có thể là kẻ lừa đảo.
Nhưng cũng có thể là người bị ép sinh tồn trong một hệ luật không cho họ cửa thở.
Ngược lại, một người “theo luật” có thể là người tử tế.
Nhưng cũng có thể là người được luật ưu ái nên “theo luật” là lựa chọn rẻ nhất.
Vậy nên nếu bài kia dùng “theo luật” để gán nhãn “tốt”, nó đang ngầm giả định luật là nền đạo đức. Tôi không nuốt giả định đó.
Tôi chỉ đồng ý một phiên bản hẹp hơn:
Theo luật trong một hệ luật có enforcement công bằng thì là tín hiệu hợp tác.
Còn theo luật trong một hệ luật bất cân xứng chỉ là dấu hiệu “tôi đứng đúng phía được bảo hộ”.
“Tòa án lương tâm” là một kết luận mang tính người, nhưng không thể dùng thay cho cơ chế xã hội
Trích (bài gốc): “Bạn có thể qua mắt được lưới trời… nhưng với chính tòa án lương tâm của bạn thì không thể.”
Đoạn này đẹp. Nhưng nếu dùng để kết luận “người xấu thua dài hạn”, nó có vấn đề:
Có người lừa người khác xong ngủ ngon.
Có người “tử tế” xong bị vắt kiệt, rồi chính họ cũng không còn lương tâm yên.
Lương tâm là một biến tâm lý, không phải một cơ chế phạt phổ quát. Có thì tốt. Không có thì thôi. Bạn không thể xây chiến lược sống dựa trên giả định “kẻ xấu sẽ tự bị trừng phạt”.
Cái bạn cần là: enforcement ngoài đời (network, luật, ranh giới, khả năng rút lui). Nếu không, bạn đang đánh cược sự sống của mình vào một điều bạn không kiểm soát.
V. Tôi giữ lại điều gì từ bài, và tôi không nuốt điều gì
Tôi giữ:
Trích (bài gốc): “Bạn không nên là người chủ động làm hại người khác. Nhưng bạn cũng không nên là kẻ dễ bị bắt nạt.”
Đây là ý có giá trị: hợp tác trước nhưng có răng.
Tôi giữ luôn:
Trích (bài gốc): “Chiến lược của bạn cần dễ hiểu… đời sống thì người khó đoán thường cũng rất khó tin.”
Rõ ràng là một loại tài sản xã hội.
Nhưng tôi không nuốt:
việc dùng nhãn “tốt/xấu” để kể chuyện chiến lược
việc ngầm coi “theo luật = tốt”
việc chốt “người xấu thua dài hạn” như một bảo chứng công bằng
Tôi chỉ coi bài đó như một lời nhắc: sống tử tế cần kỹ thuật, không phải cần niềm tin.
VI. Câu hỏi tôi muốn hỏi lại:
Nếu tôi gọi “tốt” là hợp tác, tôi có đang đạo đức hóa một chiến lược không?
Nếu tôi gọi “xấu” là phá luật, tôi có đang quên rằng luật đôi khi là công cụ quyền lực không?
Và quan trọng nhất: tôi đang sống trong trò chơi nào, và tôi có ranh giới/enforcement đủ để “tử tế có điều kiện” tồn tại không?