Ngừng làm bản thân đau khổ bởi những suy diễn thiếu căn cứ trong tâm trí

Đôi khi, gánh nặng lớn nhất mà chúng ta phải đối mặt trong cuộc sống không đến từ thế giới bên ngoài, mà lại sinh ra từ chính cách tâm trí chúng ta vận hành. Trong một thời đại mà những lo âu và áp lực thường trực vây quanh, những góc nhìn từ triết học Khắc Kỷ cổ đại bỗng trở nên vô cùng gần gũi và thực tế, giữ lại cho ta sự bình yên nội tâm.

Các nội dung tiếp theo là bài mình lược dịch từ nguyên tác mang tựa đề "Most of What We Call Suffering, the Stoics Wouldn’t Have Called Harm at All" của tác giả Claire Lester. Bài viết mang đến góc nhìn của triết học Khắc Kỷ về bản chất thực sự của nỗi đau. Phần lớn những gì chúng ta gọi là "đau khổ" hoàn toàn không bắt nguồn từ bản chất sự việc, mà đến từ những câu chuyện, suy diễn và ý nghĩa mà tâm trí ta tự động gán ghép cho sự việc ấy.

_________

Một người bạn không trả lời tin nhắn, và trong tích tắc, bạn đinh ninh rằng người ta đang xa lánh mình. Sếp trả lời email cộc lốc, và trong tích tắc, bạn kết luận vị trí của mình ở công ty đang lung lay. Cơ thể nhói lên một cơn đau lạ, và trong tích tắc, bạn chắc mẩm mình đang mắc bệnh nan y. Quyết định này diễn ra nhanh đến mức ta chẳng hề có cảm giác đó là thực sự là một "quyết định". Nó giống như một cảm nhận trực tiếp, một sự ghi nhận thực tế rõ ràng: Chuyện này đã xảy ra, ý nghĩa của nó là thế này, và giờ thì mình đang đau khổ.

Tuy nhiên, các triết gia Khắc Kỷ sẽ không đồng ý rằng "đau khổ" thực sự là thứ đang xảy đến với bạn trong những khoảnh khắc đó. Ít nhất là trong đa số trường hợp. Họ sẽ nói một điều nghe hơi kỳ lạ, thoạt đầu có vẻ như họ đang phủ nhận cảm xúc của bạn, nhưng thực chất là để giúp ta tìm lại một lằn ranh mà chúng ta đã lỡ đánh mất. Họ sẽ bảo rằng, thứ đang xảy ra với bạn trong hầu hết các tình huống này không phải là "tổn thương". Nó là một thứ khác, một thứ mang lại cảm giác giống hệt tổn thương nhưng lại không phải là nó. Và việc học cách phân biệt hai khái niệm này, theo họ, chính là mục đích lớn nhất của một triết lý sống thực tiễn.

Chúng ta đã đánh mất từ vựng để chỉ sự khác biệt này. Ta chỉ có đúng một từ: "đau khổ - suffering", và ta mang nó ra dùng chung cho mọi thứ. Trong khi đó, các nhà Khắc Kỷ có ít nhất hai từ để chỉ hai hiện tượng hoàn toàn khác nhau. Và tôi nhận ra rằng, việc vô tình đánh đồng hai hiện tượng này chính là một trong những lý do âm thầm khiến cuộc sống hiện đại lúc nào cũng mang lại cảm giác nặng nề, ngột ngạt.

Triết gia Marcus Aurelius nhắc đi nhắc lại sự phân biệt này trong cuốn Suy Tưởng - Meditations, không phải như một mớ lý thuyết suông mà như một bài tập ông tự thực hành cho chính mình. Có chuyện gì đó xảy ra. Ông quan sát phản ứng tức thời của bản thân - cái kết luận tự động mà tâm trí ông vừa xuất hiện sau sự việc đó. Và rồi, ông đặt ra một câu hỏi cực kỳ cẩn trọng: “Có chuyện gì thực sự vừa xảy đến với mình không, hay là mình chỉ đang phản ứng như thể có chuyện gì đó tồi tệ đã xảy ra?”

Câu hỏi này nghe giống như một cú lừa tâm lý. Nhưng không phải. Nó là một công cụ vô cùng sắc bén, và bạn có thể cảm nhận được nó phát huy tác dụng ngay khi bạn áp dụng vào một chuyện đang làm mình bực mình hay buồn bã.

Hãy lấy ví dụ về tin nhắn không được hồi đáp. Những gì đã xảy ra trong thế giới thực chỉ đơn giản là: một người đã không bấm gửi đi một chuỗi ký tự vào cái lúc mà bạn mong đợi. Đó là toàn bộ sự việc mang tính hiện thực. Những thứ còn lại bạn nghĩ ra như sự xa lánh, nguy cơ rạn nứt tình bạn, cảm giác nhói đau vì bị bỏ rơi…. hoàn toàn không nằm trong sự việc đó. Nó nằm ở lời phán xét mà bạn đưa ra chỉ nửa giây sau khi nhận thấy sự việc. Lời phán xét đó vụt qua quá nhanh nên nó không tự “gióng trống mở cờ” xưng mình là một "phán xét". Nhưng lời phán xét đó mới chính là nơi trú ngụ của nỗi đau. Nỗi đau không nằm ở sự im lặng. Nỗi đau nằm ở việc bạn tự diễn giải sự im lặng đó thành một điều gì đó tồi tệ hơn.

Các nhà Khắc Kỷ có một cái tên cụ thể cho một nửa quá trình mang tên "lời phán xét" này. Họ gọi nó là “sự phán đoán - judgment”. Đó là cái gật đầu vô thức của tâm trí khi bạn tiếp nhận một sự việc và gán ngay cho nó một ý nghĩa, thường là trước cả khi bạn kịp ý thức được mình đang làm vậy. Họ cực kỳ khắt khe về điều này, bởi họ thấu hiểu một chân lý mà chúng ta đã lãng quên: Sự việc không giống với sự phán đoán về sự việc đó. Và gần như tất cả những gì ta trải nghiệm như một "tổn thương" đều đang diễn ra trong sự phán đoán, chứ không phải trong bản thân sự việc.

Đây chính là sự thức tỉnh để nhìn nhận lại vấn đề. Một khi bạn nhìn ra khoảng trống giữa hai điều này, bạn có thể tìm thấy lằn ranh rõ ràng trong chính trải nghiệm của mình. Sự việc trước mắt bạn sẽ được tách bạch gọn gàng thành hai phần. Một bên là “điều đã thực sự xảy ra” - thường là những chuyện nhỏ nhặt và hoàn toàn có thể chịu đựng được. Và bên kia là “ý nghĩa bạn tự gán cho nó” - nơi chứa đựng toàn bộ sức nặng, và hầu như luôn bị thổi phồng quá mức so với thực tế.

Đây là sự khác biệt mà các nhà Khắc Kỷ đã vạch ra rõ ràng, còn chúng ta thì lại gộp chung làm một:

Đầu tiên là sự “xáo trộn - disturbance”. Đây là phản ứng vô thức của hệ thống thần kinh khi có chuyện bất ngờ hoặc không mong muốn xảy ra. Là cái giật mình. Là cảm giác thót tim, hẫng một nhịp. Là cơn ớn lạnh lan tỏa của sự sợ hãi. Sự xáo trộn này diễn ra tự động và nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn. Đó là cách cơ thể phản ứng sinh lý tự nhiên, và các nhà Khắc Kỷ không hề ảo tưởng rằng bạn có thể ngăn chặn nó, hay việc cố tỏ ra mình kiểm soát được nó là có ích.

Và tiếp theo là sự “tổn thương - harm”. Đây lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Dưới góc nhìn Khắc Kỷ, tổn thương là những gì xảy ra khi sự "xáo trộn" kia bị khuếch đại, biến thành một lời phán xét về cuộc đời, giá trị và tương lai của bạn. Chuyện tin nhắn không được trả lời chỉ tạo ra một sự xáo trộn nhỏ, một thoáng suy nghĩ rằng "thật kỳ lạ". Tổn thương chỉ ập đến khi sự xáo trộn đó bồi đắp thành một phán xét lớn: “họ đang xa lánh mình, mình đang bị bỏ rơi, mối quan hệ này sắp tan vỡ rồi”. Sự xáo trộn là cảm giác vô thức vụt qua trong một giây. Còn tổn thương có thể kéo dài mười phút, mười giờ, hay mười ngày, khi bạn dùng một sự thật nhỏ bé để xây nên cả một tấn bi kịch.

Điều các nhà Khắc Kỷ nhận ra là hầu hết những thứ ta gọi là "đau khổ" đều là dạng thứ hai - tổn thương, đang đóng giả thành dạng thứ nhất - xáo trộn. Ta tự nhủ mình đang phản ứng với sự việc, trong khi thực tế là sự việc đã trôi qua trong chớp mắt, còn ta thì đang dành hàng giờ đồng hồ để đau khổ vì những câu chuyện tự thêu dệt. Lời phán xét chính là vết thương.

Nói vậy không có nghĩa là nỗi đau của bạn là giả tạo. Nỗi đau đó hoàn toàn có thật. Nó có thật theo cái cách mà một cơn ác mộng trở thành sự thật khi bạn đang chìm trong đó - cơ thể bạn phản ứng với nó, thời gian của bạn bị nó nuốt chửng, sự khổ sở là thật. Ý của người Khắc Kỷ không phải là đau khổ do bạn tưởng tượng ra. Trọng tâm của họ là: Nguồn gốc của đau khổ không nằm ở nơi bạn nghĩ. Bạn tưởng mình đau khổ vì “những gì đã xảy ra”. Nhưng thực chất, bạn đang đau khổ vì “kết luận của mình” về những gì đã xảy ra. Đó là hai điều hoàn toàn khác nhau, và cần những cách giải quyết khác nhau.

Lý do sự phân biệt này mang tính sống còn, và cũng là một trong những công cụ hữu ích nhất của toàn bộ triết lý này, là vì nó đặt nỗi đau của bạn vào một vị trí mà bạn có thể làm gì đó để thay đổi.

Nếu nỗi đau nằm ở sự kiện, bạn hoàn toàn bất lực. Sự kiện thì đã xảy ra rồi. Bạn không thể quay ngược thời gian để người kia nhắn tin lại. Bạn không thể làm cho email của sếp trở nên thân thiện hơn. Bạn không thể ấn nút thu hồi cơn đau vật lý trên cơ thể. Sự kiện là một cột mốc cố định, và bất kỳ nỗi đau nào neo vào sự kiện cũng là thứ mà bạn không có điểm tựa nào để lật ngược tình thế. Đó là cách hầu hết mọi người trải qua những khoảnh khắc tồi tệ nhất: cảm thấy như thể bị giáng một đòn từ một quá khứ không thể suy chuyển, và không có lối thoát.

Nhưng nếu nỗi đau nằm trong lời phán xét, cục diện lại hoàn toàn khác. Lời phán xét là thứ do chính bạn tạo ra. Nó diễn ra bên trong bạn, vào nửa giây sau sự việc, và dù bạn có cảm thấy nó tự động nảy sinh thế nào đi nữa, nó vẫn là của bạn. Điều đó có nghĩa là bạn có thể mang nó ra để xem xét. Bạn có thể chất vấn nó. Bạn có thể thay thế nó bằng một phán xét khác, hoặc dẹp bỏ hoàn toàn không phán xét nữa, và rồi nỗi đau sẽ tự điều chỉnh theo. Không nhất thiết phải biến mất ngay lập tức - vì sự xáo trộn sinh lý thì vẫn gây khó chịu. Nhưng làn sóng thứ hai, sự tổn thương, những suy diễn dằng dặc - phần đó sẽ thay đổi khi bạn hướng sự chú ý vào nó. Nó thay đổi ngay khi bạn nhìn thẳng vào nó.

Cả hai triết gia Marcus Aurelius trong cuốn Suy Tưởng và Epictetus trong cuốn Những Lời Giáo Huấn đều thực hành cùng một phương pháp, chỉ khác nhau ở câu chữ. Tóm lấy lời phán xét ngay khi nó vừa hình thành. Nhận diện rằng nó vừa được tạo ra. Tự hỏi xem lời phán xét đó có y hệt như sự việc thực tế hay không, hay bạn đã tự ý nhảy vọt từ thực tế sang suy diễn mà chưa xin phép chính mình. Và nếu đã lỡ suy diễn, bạn thường có thể lùi lại. Sự việc là những gì nó vốn là. Nhưng lời phán xét thì có thể sửa đổi. Phần lớn sự đau khổ lại nằm ở chính cái phần có thể sửa đổi đó.

Bạn không cần phải tin tuyệt đối vào triết lý này mới thấy nó hiệu quả. Bạn chỉ cần thử nghiệm nó trên một sự việc cụ thể.

Hãy chọn một điều đang làm bạn phiền lòng ngay lúc này. Đừng chọn thứ gì xa xôi trừu tượng. Một chuyện cụ thể, có hình thù rõ ràng, ví dụ như một cuộc nói chuyện không suôn sẻ, một tin tức bạn vừa nhận được, hay một nỗi lo đang luẩn quẩn trong đầu về ai đó hoặc việc gì đó. Hãy nhận ra rằng thứ bạn đang đối mặt thực chất là hai thứ bị dán chặt vào nhau một cách hoàn hảo đến mức tưởng như là một. Đó là sự kiện thực tế - điều đã hoặc có thể xảy ra theo đúng nghĩa đen. Và ý nghĩa bạn gán cho sự kiện đó - lời phán xét mà tâm trí bạn chốt hạ ngay khoảnh khắc sau khi nhận thức vấn đề.

Hãy cố gắng tách chúng ra. Viết sự việc ra trong một câu, như cách một người qua đường khách quan sẽ mô tả nó, không thêm bớt bình luận. Sau đó, viết lời phán xét vào một câu khác - cái điều mà bạn kết luận rằng sự kiện đó nói lên về bản thân bạn, về cuộc sống của bạn, về tương lai sắp tới. Bạn sẽ luôn nhận ra rằng câu thứ hai đang phải gồng gánh nhiều sức nặng hơn câu thứ nhất rất nhiều. Sự kiện thường nhỏ bé và nằm trong tầm kiểm soát. Lời phán xét lại có sức nặng, mang tính quy chụp, và bao trùm tất cả. Ví dụ như “Anh ấy không nhắn tin lại” là sự thật khách quan, đối lập với “Mình là kiểu người mà ai rồi cũng sẽ chán và rời bỏ” là suy diễn. Câu thứ nhất là một sự thật. Câu thứ hai là một câu chuyện tự kể đang khiến sự thật kia trở nên quá sức chịu đựng.

Tuyệt chiêu của người Khắc Kỷ không phải là chối bỏ lời phán xét. Mà là nhận diện rằng nó chỉ là một lời phán xét, chứ không phải sự thật hiển nhiên. Chỉ riêng việc nhận ra điều đó thôi đã giúp nới lỏng sự kìm kẹp của nó rồi, bởi vì những phán xét khoác áo "sự thật" thường nặng tựa ngàn cân, nhưng khi bị vạch trần để trở về đúng bản chất là "phán xét", chúng trở nên nhẹ nhõm hơn nhiều. Chúng chỉ là những lời tự quy kết, không phải chân lý. Và đã là lời tự quy kết thì ta có thể đem ra mổ xẻ.

Khi mang lời phán xét của mình ra mổ xẻ, bạn thường sẽ thấy nó đã đi quá xa. Sự việc thực tế chẳng hề đáng để bị kết luận như vậy. Cái kết luận đó chỉ đang chạy theo quán tính từ những phán xét cũ, từ quá khứ dồn nén, từ những nỗi sợ hãi bám víu vào sự việc hiện tại chỉ vì nó hao hao giống một sự kiện nào đó trước đây. Một khi thấy rõ phán xét là một thứ hoàn toàn tách biệt khỏi sự kiện, bạn có thể tự hỏi liệu nó có xứng đáng tiếp tục kiểm soát tâm trí mình hay không. Thường thì câu trả lời là không, hoặc không hoàn toàn. Và rồi sự tổn thương sẽ dịu đi đúng bằng tỷ lệ mà lời phán xét bị lột bỏ lớp mặt nạ "sự thật".

Bạn sẽ không đạt đến cảnh giới hoàn toàn miễn nhiễm với cơn đau. Những gì còn lại là sự xáo trộn, phần phản ứng sinh lý vô thức có thật, vốn nhỏ bé, có giới hạn thời gian và hoàn toàn có thể chịu đựng được. Thứ bạn vừa trút bỏ được chính là làn sóng thứ hai, cái phần mà một sự thật cỏn con bị xé ra to thành một câu chuyện đủ sức cướp đi của bạn cả một buổi chiều, một tuần lễ, hay cả sự tự tin vào chính mình.

Đó chính là ý của các nhà Khắc Kỷ khi họ nói rằng: Phần lớn những gì làm ta tổn thương không phải là bản chất sự việc, mà là quan điểm của ta về sự việc đó. Họ không hề chơi chữ. Họ đang chỉ thẳng vào lằn ranh giữa xáo trộn và tổn thương - cái lằn ranh mà ta không còn nhận ra nữa vì thiếu từ vựng để gọi tên nó. Và họ muốn nói rằng mọi bài thực hành triết học đem lại giá trị thực tế đều diễn ra ngay tại cái lằn ranh đó. Hãy tìm ra nó, và phần lớn sự đau khổ của bạn sẽ có một lối thoát khác thay vì mắc kẹt trong bạn.

Chúng ta đã đánh mất từ vựng đó. Giờ đây ta chỉ có một chiếc xô duy nhất mang tên "đau khổ", và ta ném cả sự xáo trộn lẫn sự tổn thương vào trong đó. Chiếc xô trở nên nặng trĩu vì khi không có từ ngữ để phân định, mọi thứ đều trông giống như sự tổn thương. Các nhà Khắc Kỷ có ngôn từ dành cho nó. Ngôn từ không phải là phép thuật. Nó chỉ mang tính chính xác. Và sự chính xác, nhất là khi bạn đang chìm trong đau đớn, hóa ra lại là thứ giúp ích nhiều nhất.

Phần lớn những gì chúng ta gọi là đau khổ, người Khắc Kỷ sẽ giải thích rằng đấy không phải là thứ đang xảy đến với ta. Nó là thứ ta đã tự quy kết là đang xảy đến với ta, trong một tích tắc ngay sau sự kiện, trước cả khi ta kịp nhận ra mình vừa đưa ra quyết định đó. Sự kiện thì nhỏ bé. Lời phán xét thì khổng lồ. Và nỗi đau thì mắc kẹt trong khoảng trống giữa hai điều đó.

Hãy tìm ra khoảng trống ấy. Nỗi đau của bạn tự khắc sẽ tìm được lối ra.