Một nhà nước vô thần lại can thiệp vào tái sinh: Chính sách của Trung Quốc về vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma

Trong những năm gần đây, cuộc tranh cãi xung quanh việc ai sẽ là người quyết định hóa thân kế vị của Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, Tenzin Gyatso, ngày càng trở nên gay gắt. Một bên là các thể chế của Phật giáo Tây Tạng, vốn tuân theo một truyền thống tâm linh hàng thế kỷ dựa trên các điềm báo và nghi lễ huyền bí; bên còn lại là Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), một chính đảng vô thần, đã nhiều lần khẳng định quyền lực pháp lý và chính trị tuyệt đối của mình trong việc phê chuẩn người kế vị. Bề ngoài, đây là một cuộc đối đầu về chủ quyền quốc gia và quyền tự quyết tôn giáo. Tuy nhiên, một nghịch lý sâu sắc và mang tính nền tảng hơn nảy sinh khi đặt vấn đề này dưới hệ quy chiếu của chính hệ tư tưởng mà ĐCSTQ tuyên bố đi theo: chủ nghĩa Marx. Làm thế nào một nhà nước được xây dựng trên nền tảng triết học duy vật, vốn xem tôn giáo là "thuốc phiện của nhân dân", lại có thể tích cực can thiệp để quản lý một quy trình siêu hình như sự tái sinh?

Bài viết này sẽ lập luận rằng hành động của ĐCSTQ trong vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma không chỉ đơn thuần là một sự chệch hướng khỏi các nguyên tắc Marxit, mà còn là một sự biến đổi và vũ khí hóa đầy toan tính chính phê phán của Karl Marx về tôn giáo. Thay vì để tôn giáo giữ vai trò là "tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức", nhà nước lại đang cố gắng chiếm đoạt và kiến tạo chính cơ chế an ủi tâm linh đó, biến nó từ một biểu hiện tự phát của nỗi đau khổ thành một công cụ được thiết kế để củng cố quyền lực và trật tự nhà nước. Nói cách khác, ĐCSTQ không tìm cách xây dựng một "thế giới không có trái tim" để con người không cần đến tôn giáo, mà đang nỗ lực để đảm bảo rằng "trái tim" đó phải đập cùng nhịp với ý chí của Đảng.

Để làm rõ luận điểm này, bài viết sẽ được cấu trúc thành ba phần. Phần đầu tiên sẽ tái hiện lại những cơ sở lý thuyết cốt lõi của Karl Marx về tôn giáo. Phần thứ hai sẽ đi vào phân tích các hành động, tuyên bố và luật pháp cụ thể của chính quyền Trung Quốc liên quan đến vấn đề kế vị. Cuối cùng, phần thứ ba sẽ đối chiếu trực tiếp giữa lý thuyết và thực tiễn để làm sáng tỏ sự mâu thuẫn, qua đó chứng minh rằng ĐCSTQ đang thực hiện một sự đảo ngược đầy mỉa mai đối với chính nền tảng tư tưởng của mình.

Để có thể phân tích sâu sắc cuộc đối đầu giữa chính quyền Trung Quốc và các thể chế của Phật giáo Tây Tạng xoay quanh vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma, trước hết cần phải làm rõ bối cảnh và lập trường của các bên liên quan. Chương này sẽ trình bày ba khía cạnh nền tảng: (1) Bản chất và lập trường chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với tôn giáo; (2) Quy trình lựa chọn người kế vị Đạt Lai Lạt Ma theo truyền thống tâm linh của Phật giáo Kim Cương Thừa; và (3) Tầm quan trọng địa chính trị của Tây Tạng đối với an ninh quốc gia của Trung Quốc.

Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) là một chính đảng được thành lập và vận hành dựa trên nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa Marx-Lenin. Về bản chất, đây là một học thuyết duy vật biện chứng, xem các hiện tượng xã hội, bao gồm cả tôn giáo, là sản phẩm của các điều kiện vật chất và kinh tế ở một giai đoạn lịch sử nhất định (Lenin, 2014). Theo đó, lập trường chính thức của ĐCSTQ là một nhà nước vô thần.

Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý, chính sách của Trung Quốc đối với tôn giáo phức tạp hơn. Hiến pháp Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa có điều khoản bảo vệ "tự do tín ngưỡng tôn giáo" của công dân. Mặc dù vậy, quyền tự do này không phải là tuyệt đối mà được đặt trong một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ và sự quản lý của nhà nước. Các hoạt động tôn giáo phải tuân thủ pháp luật, không được "làm rối loạn trật tự xã hội, làm hại sức khỏe công dân, cản trở chế độ giáo dục của nhà nước" và không chịu sự chi phối của các thế lực nước ngoài. Trên thực tế, các tổ chức quốc tế đã chỉ ra rằng sự can thiệp của ĐCSTQ vào các vấn đề tôn giáo, đặc biệt là việc kiểm soát hệ thống tái sinh, là hành vi vi phạm quyền tự do tôn giáo theo luật pháp quốc tế (International Tibet Network, 2025).

Trong những năm gần đây, đặc biệt dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Tập Cận Bình, chính sách này được định hình rõ nét hơn qua chủ trương "Trung Quốc hóa" (Sinicization) tôn giáo. Chủ trương này yêu cầu các tôn giáo, bao gồm Phật giáo, phải tự điều chỉnh để phù hợp với các giá trị xã hội chủ nghĩa, văn hóa Trung Quốc và sự lãnh đạo của Đảng (Adler, 2015). Tôn giáo được xem là một yếu tố xã hội cần được "hướng dẫn" để "thích ứng" với xã hội xã hội chủ nghĩa. Như vậy, lập trường của ĐCSTQ có thể được tóm gọn là: thừa nhận sự tồn tại của tôn giáo như một hiện tượng xã hội, nhưng kiên quyết đặt nó dưới sự quản lý toàn diện của nhà nước và yêu cầu nó phải phục vụ cho các mục tiêu chính trị và xã hội của Đảng.

Trái ngược hoàn toàn với quan điểm duy vật của ĐCSTQ, quy trình lựa chọn người kế vị Đạt Lai Lạt Ma trong Phật giáo Tây Tạng thuộc nhánh Kim Cương Thừa lại bắt nguồn từ một thế giới quan tâm linh sâu sắc và huyền bí. Nền tảng của quy trình này là học thuyết về sự tái sinh, nơi tâm thức được xem là một dòng chảy liên tục, không bắt đầu từ lúc thụ thai và cũng không kết thúc khi cơ thể chết đi (Karuna, n.d.). Khái niệm trung tâm là "Tulku" (phiên âm Hán-Việt: "hóa thân" hay "Phật sống"), tức là sự hóa thân trở lại của một vị Bồ tát hay một đạo sư đã giác ngộ để tiếp tục sự nghiệp cứu độ chúng sinh.

Theo truyền thống đã được định hình qua nhiều thế kỷ, quá trình tìm kiếm một Đạt Lai Lạt Ma mới là một hành trình tâm linh thuần túy (Batke, 2019), bao gồm các bước chính sau:

Tìm kiếm các dấu hiệu và di huấn: Sau khi một vị Đạt Lai Lạt Ma viên tịch, các vị Lạt ma cao cấp sẽ tìm kiếm những lời di huấn mà ngài để lại, ví dụ như hướng ngài quay mặt lúc lâm chung, hoặc hình dạng của khói từ giàn hỏa thiêu.

Chiêm nghiệm tại hồ thiêng: Các vị Lạt ma sẽ đến hồ thiêng Lhamo La-tso ở miền nam Tây Tạng để thiền định, cầu nguyện và chiêm nghiệm những hình ảnh xuất hiện trên mặt hồ, vốn được tin là sẽ hé lộ các chi tiết về nơi hóa thân sẽ tái sinh.

Dựa trên các điềm báo và giấc mơ: Các giấc mơ và điềm lành của các vị Lạt ma uy tín cũng được xem là nguồn chỉ dẫn quan trọng.

Kiểm tra các ứng viên: Khi đã khoanh vùng và tìm ra các ứng cử viên tiềm năng, đoàn tìm kiếm sẽ thực hiện bài kiểm tra quan trọng nhất. Họ sẽ bày ra một số đồ vật, trong đó có lẫn lộn những di vật của vị Đạt Lai Lạt Ma tiền nhiệm. Đứa trẻ được cho là hóa thân thực sự sẽ có khả năng nhận ra và lựa chọn chính xác những món đồ của mình từ kiếp trước.

Toàn bộ quá trình này nhấn mạnh vai trò của các yếu tố tâm linh, sự dẫn dắt của chư Phật và sự chứng đắc của các bậc cao tăng. Tuy nhiên, lịch sử cũng ghi nhận sự can thiệp từ quyền lực thế tục, đáng chú ý nhất là nghi lễ "Kim Bình xi掣籤" (Rút thăm từ Hũ Vàng) do hoàng đế Càn Long của nhà Thanh áp đặt vào cuối thế kỷ 18 (Wikipedia, 2025). Theo đó, tên của các ứng viên sẽ được viết lên thẻ, bỏ vào một chiếc hũ bằng vàng và một thẻ sẽ được rút ra để xác định người được chọn. Ngày nay, chính quyền Trung Quốc đang viện dẫn "tiền lệ lịch sử" này như một nghi thức bắt buộc và là biểu hiện cho quyền lực của chính quyền trung ương trong việc công nhận người kế vị (High-level Tibetan Buddhism College of China, 2025; Li, 2025). Đây là một lập trường hoàn toàn đối lập với quan điểm của Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 và cộng đồng Phật tử Tây Tạng, những người cho rằng đây là một vấn đề tâm linh thuần túy và quyền quyết định chỉ thuộc về chính ngài cùng các cơ quan do ngài chỉ định, không thể bị chi phối bởi bất kỳ thế lực chính trị nào (International Campaign for Tibet, 2025).

Sự can thiệp cứng rắn của Bắc Kinh vào vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma không thể được lý giải một cách trọn vẹn nếu bỏ qua tầm quan trọng chiến lược của Tây Tạng đối với an ninh quốc gia của Trung Quốc. Về mặt địa lý, cao nguyên Tây Tạng được mệnh danh là "mái nhà của thế giới" và là "tháp nước của châu Á", nơi khởi nguồn của nhiều con sông lớn. Vị trí này tạo ra một vùng đệm tự nhiên vô cùng quan trọng giữa Trung Quốc và các cường quốc Nam Á, đặc biệt là Ấn Độ.

Từ góc độ của ĐCSTQ, sự ổn định của Tây Tạng đồng nghĩa với sự ổn định của biên giới phía Tây Nam và sự toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia. Bất kỳ biểu hiện nào của chủ nghĩa ly khai hay sự bất ổn xã hội tại đây đều được xem là một mối đe dọa trực tiếp. Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, với tầm ảnh hưởng toàn cầu và sự ủng hộ rộng rãi từ các quốc gia phương Tây, bị Bắc Kinh xem là một biểu tượng của phong trào ly khai. Lập trường của ngài và sự tồn tại của chính phủ Tây Tạng lưu vong tại Ấn Độ càng củng cố thêm nhận thức của Trung Quốc rằng "vấn đề Tây Tạng" là một phần trong chiến lược của các "thế lực thù địch" bên ngoài nhằm kiềm chế và chia rẽ Trung Quốc (Batke, 2019).

Do đó, việc kiểm soát quá trình lựa chọn Đạt Lai Lạt Ma kế tiếp vượt ra ngoài phạm vi quản lý tôn giáo đơn thuần. Đối với Bắc Kinh, đây là một mệnh lệnh an ninh quốc gia. Việc để một Đạt Lai Lạt Ma được lựa chọn bởi cộng đồng lưu vong và có khả năng cư trú tại Ấn Độ là một kịch bản không thể chấp nhận được. Nó sẽ tạo ra một nhà lãnh đạo đối lập có tính chính danh cao, có khả năng huy động sự ủng hộ quốc tế và gây bất ổn lâu dài cho vùng biên giới chiến lược của Trung Quốc. Vì vậy, việc áp đặt một quy trình lựa chọn do nhà nước kiểm soát và đảm bảo người kế vị là một nhân vật trung thành với Bắc Kinh được xem là một bước đi tất yếu để vô hiệu hóa mối đe dọa này và bảo vệ lợi ích an ninh cốt lõi của Trung Quốc.

Tóm lại, các phân tích trên đã cho thấy một bối cảnh đối đầu phức tạp, nơi ĐCSTQ đang sử dụng lập luận về "lợi ích quốc gia" – vốn xuất phát từ nỗi lo sợ về an ninh và địa chính trị – để biện minh và thực thi hành vi can thiệp, kiểm soát sâu sắc vào một biểu tượng tôn giáo cốt lõi của người dân Tây Tạng. Sự xung đột giữa một bên là nhà nước vô thần hành động vì lý do an ninh, và một bên là cộng đồng tín đồ bảo vệ truyền thống tâm linh đã tạo nên nền tảng cho những phân tích sâu hơn trong các chương tiếp theo.

Sau khi đã thiết lập bối cảnh của cuộc đối đầu, chương này sẽ đi sâu vào nền tảng lý thuyết của chủ nghĩa Marx, vốn là hệ tư tưởng chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Việc hiểu rõ cách các nhà kinh điển Marxit nhìn nhận tôn giáo và vai trò của một chính đảng cách mạng là điều kiện tiên quyết để có thể phân tích sự mâu thuẫn trong chính sách của Trung Quốc tại Tây Tạng. Chương này sẽ tập trung vào hai điểm chính: (1) Phê phán của Karl Marx và V.I. Lenin về bản chất và vai trò của tôn giáo; và (2) Tư tưởng của Mao Trạch Đông về sự lãnh đạo của Đảng và quan điểm thực dụng đối với tôn giáo.

Trong các tác phẩm kinh điển của mình, Karl Marx không xem tôn giáo đơn thuần là một tập hợp các niềm tin sai lầm cần bị bài trừ. Thay vào đó, ông nhìn nhận nó như một hình thái ý thức xã hội phức tạp, một sản phẩm tất yếu của những điều kiện kinh tế-xã hội đầy áp bức. Trong tác phẩm "Phê phán Triết học Pháp quyền của Hegel", Marx đã đưa ra những định nghĩa nổi tiếng và thường được trích dẫn. Ông viết: "Sự cùng khổ của tôn giáo một mặt là biểu hiện của sự cùng khổ hiện thực, và mặt khác là sự phản kháng chống lại sự cùng khổ hiện thực ấy. Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của một thế giới không có trái tim, cũng như nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân."

Để hiểu rõ hơn định nghĩa này, ta có thể soi chiếu vào chính ví dụ lịch sử mà Friedrich Engels, đã từng phân tích: sự ra đời và phát triển của Ki-tô giáo sơ khai. Ki-tô giáo nguyên thủy chính là một tôn giáo của những người nô lệ, những người bị tước đoạt và cùng khổ trong lòng Đế quốc La Mã. Niềm tin vào một "Nước Trời" công bằng, nơi mọi người đều bình đẳng trước Chúa, chính là "tiếng thở dài" và là sự "phản kháng" tinh thần của họ chống lại sự áp bức tàn bạo ở trần gian. Hơn nữa, khi định nghĩa con người là sản phẩm thụ tạo của Thiên Chúa, mang trong mình hình ảnh của Ngài, Ki-tô giáo sơ kỳ đã tạo ra một hình thức "chủ nghĩa nhân văn" sơ khai, cung cấp một "trái tim" cho một "thế giới không có trái tim" của chế độ nô lệ La Mã, nơi con người bị xem như công cụ biết nói.

Kế thừa và phát triển quan điểm này, V.I. Lenin, trong tác phẩm "Chủ nghĩa xã hội và Tôn giáo", đã làm rõ hơn vai trò của tôn giáo trong xã hội tư bản. Ông khẳng định: "Sự bất lực của giai cấp bị bóc lột trong cuộc đấu tranh chống bọn bóc lột tất nhiên đẻ ra lòng tin vào một cuộc đời tốt đẹp hơn ở thế giới bên kia" (Lenin, 2014). Đối với Lenin, tôn giáo có hai chức năng chính: nó dạy cho những người bị áp bức phải "cam chịu và nhẫn nhục" với hy vọng được đền đáp ở thiên đường, đồng thời nó cũng cung cấp một sự biện hộ rẻ tiền cho hành vi bóc lột của giai cấp thống trị.

Từ những phân tích này, có thể rút ra hai điểm cốt lõi trong lý thuyết Marxit về tôn giáo. Thứ nhất, tôn giáo là sản phẩm của ách áp bức kinh tế trong xã hội. Thứ hai, và quan trọng hơn, nó cho thấy một chiến lược tiếp cận thông minh: thay vì tấn công trực tiếp vào tín ngưỡng của người dân, chủ nghĩa Marx chọn cách giải quyết tận gốc rễ vấn đề, đó là xóa bỏ những áp bức, bất công đã tạo ra nhu cầu về tôn giáo. Logic ở đây là: khi các điều kiện xã hội được giải phóng, khi con người không còn bị áp bức, nhu cầu về một liều "thuốc phiện" tinh thần cũng sẽ tự nhiên không còn nữa. Tuy nhiên, có lẽ Mao Trạch Đông và ĐCSTQ sau này lại nhìn nhận vấn đề theo một hướng khác.

Khi áp dụng và phát triển chủ nghĩa Marx-Lenin vào bối cảnh Trung Quốc, Mao Trạch Đông đã đặt vai trò lãnh đạo tuyệt đối và không thể tranh cãi của Đảng Cộng sản lên trên hết. Đối với ông, mọi vấn đề, bao gồm cả tôn giáo, đều phải được xem xét qua lăng kính chính trị và sự phục vụ cho mục tiêu của cách mạng. Quan điểm của Mao về tôn giáo mang tính thực dụng cao độ: vấn đề không phải là tính đúng sai của tín ngưỡng, mà là vai trò và sức ảnh hưởng của các tổ chức tôn giáo đối với quyền lực của Đảng.

Kế thừa quan điểm của Lenin, Mao xem các thể chế tôn giáo lớn ở Trung Quốc, đặc biệt là Phật giáo Tây Tạng, như những cấu trúc quyền lực phong kiến, sở hữu đất đai và có khả năng huy động quần chúng, do đó là một trở ngại cho cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Trong những năm đầu sau khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, các chính sách đối với tôn giáo tập trung vào việc phá vỡ quyền lực kinh tế và chính trị của các tu viện, đồng thời đưa các hoạt động tôn giáo vào dưới sự quản lý chặt chẽ của nhà nước.

Phương pháp luận của Mao, như đã nêu trong tác phẩm "Chống sùng bái sách vở", nhấn mạnh việc phải xuất phát từ "điều kiện thực tế" thay vì giáo điều sách vở (Mao, 1930). Áp dụng vào vấn đề tôn giáo, "điều kiện thực tế" đối với Mao chính là sự tồn tại của các thế lực tôn giáo có khả năng thách thức quyền lực của Đảng. Do đó, thay vì một cuộc đấu tranh "thuần túy tư tưởng" như Lenin đề xuất, cách tiếp cận của Mao trực diện hơn, nhằm vô hiệu hóa tôn giáo như một lực lượng chính trị đối lập. Di sản của ông để lại là một mô hình mà ở đó, nhu cầu thực tiễn về kiểm soát chính trị và ổn định xã hội của Đảng sẽ luôn được ưu tiên hơn các cuộc tranh luận triết học trừu tượng. Tôn giáo không chỉ là một "ảo tưởng" cần được xua tan, mà còn là một thế lực xã hội cần phải được quản lý, kiểm soát, và nếu cần, là trấn áp để phục vụ cho sự nghiệp của Đảng và nhà nước.

Như vậy, nền tảng lý thuyết Marxit đã nhận diện tôn giáo là một "hiện tượng xã hội", một "sản phẩm của con người và lịch sử" nảy sinh từ những điều kiện xã hội bất công. Theo đó, mục tiêu cốt lõi của cách mạng là xóa bỏ chính những điều kiện áp bức đó – xóa bỏ cái "thế giới không có trái tim" đã tạo ra tôn giáo. Tuy nhiên, cách tiếp cận thực dụng của Mao Trạch Đông, và đặc biệt là của ĐCSTQ hiện nay, lại tập trung vào việc kiểm soát tôn giáo như một thế lực chính trị. Trớ trêu thay, bằng cách can thiệp một cách cứng rắn và áp đặt, họ lại vô tình tạo ra một hình thức áp bức mới về mặt tinh thần, một hành động đi ngược lại với chính tinh thần giải phóng con người của chủ nghĩa Marx. Chính từ sự mâu thuẫn này, những phân tích sâu hơn về chính sách của ĐCSTQ đối với vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma sẽ được làm sáng tỏ trong chương tiếp theo.

Sau khi đã làm rõ bối cảnh lịch sử, chính trị và nền tảng lý thuyết Marxit, chương này sẽ tiến hành phân tích sâu hơn về sự đối đầu trong vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma. Bằng cách đối chiếu trực tiếp giữa các nguyên tắc của chủ nghĩa Marx (đã trình bày ở Chương 2) và các hành động thực tiễn của Đảng Cộng sản Trung Quốc (đã trình bày ở Chương 1), chúng ta sẽ làm sáng tỏ ba mâu thuẫn cốt lõi, qua đó cho thấy chính sách của ĐCSTQ không chỉ đơn thuần là phi Marxit, mà còn là một sự chiếm đoạt và đảo ngược đầy mỉa mai chính hệ tư tưởng mà họ tuyên bố đi theo.

Theo lý thuyết của Marx, tôn giáo là "tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức" – một sự phản ứng mang tính tự phát, một tiếng nói cất lên từ dưới lên của một cộng đồng đang đau khổ. Nó là một hiện tượng xã hội nảy sinh một cách hữu cơ từ những điều kiện vật chất cụ thể. Tuy nhiên, khi nhìn vào cách ĐCSTQ xử lý vấn đề kế vị, chúng ta không thấy một sự tôn trọng nào đối với tính tự phát này. Thay vào đó, họ đang chủ động can thiệp để biến quy trình tâm linh này thành một "kịch bản được dàn dựng" một cách tỉ mỉ từ trên xuống.

Hành động này thể hiện rõ qua việc ban hành các văn bản pháp lý như "Biện pháp Quản lý Tái sinh của Phật sống Tây Tạng" (Lệnh số 5), một nỗ lực nhằm hành chính hóa và kiểm soát một quy trình vốn thuộc về niềm tin. Việc khăng khăng áp đặt nghi lễ "Kim Bình xi掣籤" (Rút thăm từ Hũ Vàng) như một thủ tục bắt buộc (High-level Tibetan Buddhism College of China, 2025) không phải là để đảm bảo sự thiêng liêng, mà là để đảm bảo quyền phủ quyết của nhà nước. Nó biến một quá trình tìm kiếm tâm linh thành một cuộc bầu cử bị kiểm soát, nơi "lá phiếu" quyết định nằm trong tay của chính quyền trung ương.

Hành động này đã chiếm đoạt hoàn toàn vai trò của tôn giáo như Marx đã mô tả. Nó không còn là "trái tim của một thế giới không có trái tim" do người dân tự tìm thấy, mà đã trở thành một "trái tim nhân tạo" được nhà nước cấy ghép. "Tiếng thở dài" không còn là của người bị áp bức, mà đã trở thành một lời tuyên bố quyền lực của kẻ áp bức.

Mục tiêu cuối cùng và cao cả nhất của chủ nghĩa Marx là giải phóng con người khỏi mọi hình thức áp bức, đặc biệt là áp bức kinh tế, để từ đó con người không còn cần đến "thuốc phiện" tôn giáo. Tuy nhiên, chính sách của ĐCSTQ tại Tây Tạng dường như đang làm điều ngược lại. Bằng cách can thiệp thô bạo vào các biểu tượng đức tin, họ không những không xóa bỏ áp bức, mà còn đang kiến tạo một hình thức áp bức mới: sự áp bức về mặt tinh thần và thể chất.

Sự áp bức tinh thần thể hiện rõ qua trường hợp của Ban Thiền Lạt Ma. Năm 1995, sau khi Đạt Lai Lạt Ma công nhận cậu bé Gedhun Choekyi Nyima là hóa thân thứ 11, chính quyền Trung Quốc đã bắt giữ cậu bé và gia đình, và số phận của họ đến nay vẫn là một bí ẩn (Batke, 2019). Thay vào đó, họ tự mình lựa chọn và đưa lên một cậu bé khác. Hành động này, theo các tổ chức quốc tế, là một sự vi phạm nghiêm trọng quyền tự do tôn giáo (International Tibet Network, 2025).

Sự áp bức này còn lan rộng ra cả đời sống vật chất. Một báo cáo điều tra của BBC đã phanh phui một cuộc đàn áp cứng rắn vào tháng 2 năm 2024, khi hàng trăm người dân Tây Tạng, bao gồm cả các nhà sư, biểu tình phản đối việc xây dựng một con đập trên sông Kim Sa có nguy cơ nhấn chìm các tu viện và làng mạc cổ. Các cuộc biểu tình hiếm hoi này đã kết thúc bằng việc nhiều người bị bắt giữ, đánh đập và bị thương nặng (Wong, 2024). Hành động này cho thấy, khi các chính sách phát triển của nhà nước xung đột với đời sống và di sản của người dân địa phương, bộ máy quyền lực không ngần ngại sử dụng bạo lực để dập tắt sự phản kháng.

Thay vì chữa "căn bệnh" (sự bất công xã hội), ĐCSTQ lại đang tấn công vào "triệu chứng" (tôn giáo) và cả những phản ứng của người dân trước các chính sách của nhà nước. Điều này hoàn toàn phản bội lại mục tiêu cách mạng cốt lõi của chủ nghĩa Marx. Nó cho thấy sự ưu tiên của Đảng không phải là giải phóng con người, mà là củng cố quyền lực bằng mọi giá, kể cả việc phải tạo ra những "thế giới không có trái tim" mới.

Một nhà nước vô thần, nếu thực sự tin tưởng vào dự đoán của Marx rằng tôn giáo sẽ tự tàn lụi khi các điều kiện kinh tế thay đổi, có lẽ sẽ chỉ đơn giản là phớt lờ hoặc hạn chế nó một cách thụ động. Tuy nhiên, sự can thiệp một cách quyết liệt, tốn kém và mang tính hệ thống của ĐCSTQ vào vấn đề kế vị lại cho thấy một điều hoàn toàn ngược lại. Đây chính là sự mỉa mai lớn nhất.

Bằng việc dồn một nguồn lực khổng lồ để xây dựng luật pháp, tuyên truyền và kiểm soát một quy trình tôn giáo, ĐCSTQ đã gián tiếp thừa nhận sức mạnh chính trị và xã hội to lớn của tôn giáo nói chung và của thể chế Đạt Lai Lạt Ma nói riêng. Họ không xem đây là một ảo tưởng sắp tàn lụi, mà là một thế lực thực sự, có khả năng huy động quần chúng và thách thức quyền lực của Đảng. Nếu tôn giáo chỉ là "thuốc phiện", tại sao họ lại phải tốn công sản xuất và độc quyền phân phối một loại "thuốc phiện" của riêng mình?

Hành động này cho thấy một sự mâu thuẫn sâu sắc trong nội tại của ĐCSTQ: giữa một bên là hệ tư tưởng chính thức coi thường tôn giáo, và một bên là nỗi lo sợ thực dụng trước sức ảnh hưởng không thể phủ nhận của nó. Nhu cầu kiểm soát chính trị đã hoàn toàn lấn át niềm tin vào học thuyết. Điều này không chỉ phản bội lại lý thuyết Marxit, mà còn cho thấy một sự thiếu tự tin vào chính khả năng của hệ thống trong việc tạo ra một xã hội tốt đẹp đến mức người dân không còn cần đến đức tin nữa.

Cuộc đối đầu xoay quanh vấn đề kế vị Đạt Lai Lạt Ma, khi được soi chiếu qua lăng kính của chính chủ nghĩa Marx, đã bộc lộ một trong những nghịch lý sâu sắc và mỉa mai nhất của chính trị đương đại. Bài phân tích đã đi từ việc thiết lập bối cảnh đa chiều của cuộc tranh chấp, làm rõ nền tảng lý thuyết của các nhà kinh điển Marxit, cho đến việc đối chiếu trực tiếp để làm sáng tỏ những mâu thuẫn cốt lõi trong chính sách của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Như đã chứng minh, hành động của ĐCSTQ không chỉ đơn thuần là một sự can thiệp chính trị vào tôn giáo. Nó là một sự chiếm đoạt và đảo ngược hoàn toàn vai trò của tôn giáo như Marx đã mô tả. Từ một "tiếng thở dài" tự phát của những người bị áp bức, tôn giáo đã bị biến thành một "kịch bản được dàn dựng" bởi nhà nước. Từ một công cụ để giải phóng con người khỏi áp bức, lý thuyết Marxit lại bị sử dụng để biện minh cho việc kiến tạo một hình thức áp bức mới về mặt tinh thần và văn hóa, nhân danh an ninh quốc gia và sự toàn vẹn lãnh thổ.

Sự can thiệp quyết liệt này, trớ trêu thay, lại chính là sự thừa nhận một cách không chính thức về sức mạnh và tầm ảnh hưởng không thể phủ nhận của đức tin – một điều đi ngược lại với dự đoán về sự tàn lụi của tôn giáo trong một xã hội vô thần. Nó cho thấy một sự thiếu tự tin vào chính hệ thống, khi nhu cầu kiểm soát chính trị đã hoàn toàn lấn át niềm tin vào học thuyết.

Cuối cùng, trường hợp của Tây Tạng không chỉ là một câu chuyện riêng lẻ. Nó là một ví dụ điển hình cho thấy bản chất của các nhà nước độc tài hiện đại trong thế kỷ 21: sự linh hoạt đến mức thực dụng trong việc sử dụng và bóp méo mọi hệ tư tưởng, kể cả hệ tư tưởng sáng lập, để phục vụ cho mục tiêu tối thượng là duy trì và củng cố quyền lực. Thay vì nỗ lực xây dựng một "thế giới có trái tim" để con người không cần đến tôn giáo nữa, họ lại chọn một con đường khác: trở thành người duy nhất có quyền quyết định "trái tim" đó sẽ đập như thế nào.

Là một quốc gia nhân văn, với khát vọng độc lập được khẳng định trong Tuyên ngôn Độc lập rằng: "Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập", các chính sách của chúng ta cũng luôn hướng đến giá trị thế tục, nhân văn và sự giải phóng con người như Marx, Lenin và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mong muốn. Dù cho "Sơn thủy tương liên, Lý tưởng tương thông, Văn hóa tương đồng", chúng ta cần tỉnh táo để không trở nên "tương quan về vận mệnh" với cách giải quyết các vấn đề văn hóa, tôn giáo của người hàng xóm. Thay vào đó, chúng ta cần kiên định trên con đường tự do, dân chủ đã được nêu rõ trong Hiến pháp và pháp luật.

Lịch sử đã chứng minh một quy luật tất yếu: "nơi nào có áp bức, nơi đó có đấu tranh". Sự áp bức về văn hóa và tinh thần, nếu kéo dài, tất yếu sẽ làm nảy sinh sự phản kháng, ban đầu là tiếng nói, nhưng dần có thể leo thang thành bạo lực. Và chính trong cái bạo lực đó lại tiềm tàng vô vàn điểm yếu để các thế lực bên ngoài có thể lợi dụng, kích động xung đột vũ trang và khủng bố. Kịch bản bi thảm nhất khi đó là những người đồng bào của chúng ta sẽ bị lợi dụng, bị đẩy vào cảnh huynh đệ tương tàn, đi ngược lại chân lý thiêng liêng rằng "Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một". Vì vậy, bằng mọi giá, xin hãy đừng để một hình thức áp bức như vậy xảy ra trên quê hương mình.

Với tư cách là tác giả bài viết, tôi nhận thấy đây là một vấn đề vô cùng nhạy cảm. Dù không trực tiếp "phê phán" những mâu thuẫn này trên đất nước Trung Quốc, tôi tin rằng mỗi người trong chúng ta đều có quyền được biết và hiểu sự thật về bản chất của vấn đề, không chỉ để có một cái nhìn khách quan về thế giới, mà còn để tránh đi vào những vết xe đổ của lịch sử.