Trong thời đại hiện nay, truyền thông đã trở thành một thuật ngữ chung cho tất cả các kênh truyền thông và thông tin cho dù là mạng xã hội, truyền hình hay Internet. Văn học cũng đang biến đổi nhanh chóng trong xã hội vì phương tiện truyền thông luôn cập nhật, nó đã trở thành một phần của phương tiện truyền thông và mở rộng giới hạn của nó ở các chiều hướng khác nhau cho những gì tác giả thể hiện suy nghĩ, tư tưởng qua tác phẩm của bản thân và ngược lại cả phản ứng của độc giả.

1. Mạng xã hội truyền thông ảnh hưởng đến phương thức và xu hướng đọc

Ở Việt Nam, sự phát triển của công nghệ số hiện đại đã làm cho phương thức đọc của người Việt có những biến đổi nhất định. Phương thức đọc hiện đại được hình thành và phát triển nhanh chóng, mang đến nhiều tiện ích, trải nghiệm mới mẻ cho độc giả như sự đa dạng của văn bản đọc. Giờ đây văn học không chỉ có các yếu tố cơ bản của sách truyền thống mà còn có các yếu tố công nghệ kỹ thuật số có thể hiện thực hóa kết hợp hình ảnh, âm thanh và văn bản; thay đổi cách hiển thị văn bản như văn bản động, tương tác và đa phương thức bao gồm siêu văn bản (hypertext), phụ đề trong video và văn bản cuộn trên bảng kỹ thuật số. Sự phổ biến của việc đọc kỹ thuật số đã thay đổi cách mọi người tham gia vào việc đọc theo những cách khác khi công nghệ kỹ thuật số thay đổi.
Các nhà khoa học truyền thông ở Hoa Kỳ đã từng tiến hành một thí nghiệm về việc chấp nhận thông tin. Nội dung nghiên cứu là cách con người tiếp nhận thông tin khi tiếp xúc với nhiều thông tin khác nhau như từ ngữ, âm thanh, hình ảnh ở thế giới bên ngoài. Kết quả nghiên cứu cho thấy trong quá trình tiếp nhận thông tin, mức độ chấp nhận văn bản, âm thanh, hình ảnh của người dân lần lượt là: 20%, 30% và 40%. Kết luận nghiên cứu này cho thấy khả năng tiếp nhận từ ngữ là thấp nhất so với việc tiếp nhận âm thanh và hình ảnh. Có thể thấy phương pháp đọc văn bản truyền thống kém hấp dẫn, lôi cuốn và ảnh hưởng đến người đọc. Do đó, việc trình bày kỹ thuật số hình ảnh, văn bản, âm thanh và hình ảnh của văn bản đọc có thể làm tăng hứng thú đọc của người đọc.
Ví dụ, hiển thị các từ viết cùng với hình ảnh phù hợp với ý nghĩa của chúng dẫn đến việc học từ tốt hơn so với hiển thị các từ riêng lẻ và lợi ích này xảy ra đối với cả từ in và từ hiển thị trên máy tính. Tương tự, lời nói được học tốt hơn khi có dạng viết so với những từ chỉ được nói. Và khi xem một video có phụ đề, việc trình bày phụ đề cùng với video sẽ tạo điều kiện dễ dàng cho việc hiểu nội dung so với việc chỉ trình bày phụ đề. Những phát hiện này được hiểu là bằng chứng cho hiệu ứng đa phương tiện.
Sự phát triển của công nghệ thông tin nhất là Internet một cách nhanh chóng đã mở ra một kho kiến thức khổng lồ vô cùng đa dạng và phong phú, giúp người đọc có thể tiếp cận tri thức đơn giản hơn, nhanh hơn, hiệu quả hơn. Đồng thời với những thay đổi này là những thay đổi trong mục tiêu đọc: giờ đây mọi người thường xuyên đọc các trang web trên internet để tìm kiếm thông tin cụ thể một cách nhanh chóng, đọc phim có phụ đề để giải trí cũng như đọc các tin nhắn và bài đăng ngắn gọn trên các ứng dụng truyền thông xã hội như X (Twitter) và Facebook để giao tiếp và tương tác xã hội nhanh chóng. Nhưng cũng vì vậy mà hình thành nên thách thức trong văn hoá đọc hiện nay khi xu hướng “mì ăn liền” lên ngôi.

2. Mạng xã hội truyền thông thay đổi phương thức sản xuất và truyền tải tác phẩm

Ngày nay, các bạn trẻ không chỉ lên mạng để đọc tin tức, tìm kiếm thông tin, tra cứu, giải trí… mà còn lên mạng để viết blog, bộc lộ cá tính, sở thích của bản thân mình, trong đó, không ít người đã sử dụng internet như một công cụ để chuyển tải các sáng tác của mình đến với công chúng. Theo truyền thống, các phương tiện truyền thông được sử dụng để truyền tải tài liệu văn học, chẳng hạn như sách, truyền hình, đài phát thanh và rạp hát chỉ dành cho những người có đủ khả năng chi trả hoặc tiếp cận các địa điểm. Do đó, sự lan truyền của nội dung văn học bị giới hạn ở những lĩnh vực cụ thể. Tuy nhiên, sự tiến bộ của truyền thông và công nghệ thông tin đã tạo ra sự thay đổi mô hình trong việc sản xuất và phổ biến nội dung văn học có thể nhìn nhận rõ ràng qua một số nền tảng mạng xã hội nổi bật như:
X hay Twitter, một trang mạng xã hội và blog vi mô cho phép người dùng thể hiện bản thân trong giới hạn 140 từ, sau này được mở rộng lên 280 từ. Mặc dù ban đầu Twitter chỉ là một phương tiện giao tiếp nhưng ngày nay người dùng đã tận dụng còn xa hơn cả giới hạn của nó và họ đang sử dụng nó để viết tiểu thuyết. Cuốn sách xuất bản đầu tiên được sáng tác hoàn toàn trên Twitter là Electric Aphorisms của John Roderick (nhạc sĩ) mà ông đã sáng tác trong các tweet riêng lẻ từ tháng 12 năm 2008 đến tháng 5 năm 2009. Tuy nhiên nó đã bị xưởng xuất bản xóa sau khi xuất bản thành sách. Ngày nay, tính năng viết blog vi mô của Twitter có một bản sắc riêng là Twitterature, (một thuật ngữ portmanteau) bao gồm nhiều thể loại khác nhau như câu cách ngôn, thơ và tiểu thuyết được viết bởi các cá nhân hoặc cộng tác. Có những tài khoản twitter dành cho nhân vật trong phim, phim truyền hình dài tập và sách được gọi là Fan Fiction. Qua các fanfic, chúng ta có thể thấy được sự sáng tạo độc đáo khi họ kể lại các tác phẩm văn học kinh điển và tiểu thuyết thông qua các nhân vật phụ hoặc góc nhìn khác trên twitter. Tiểu thuyết Twitter kéo dài đến hàng trăm tweet và có thể kéo dài hàng tuần và hàng tháng. Ngoài ra còn có những tác phẩm hợp tác bởi nhiều tác giả trên twitter. Ví dụ như Neil Gaiman từng đặt ra thuật ngữ "Twitter Twovel" nhằm mục đích cộng tác với những người theo dõi ông cùng sáng tác tiểu thuyết và tác phẩm đã được xuất bản dưới dạng sách nói với tựa đề “Heart, Keys & Puppetry”.
Giống như X, Facebook cũng là một nền tảng truyền thông xã hội với 3 tỷ người dùng hoạt động mỗi tháng. Các tính năng trên ứng dụng này có lợi cho mọi người trong việc thể hiện những cảm xúc và cảm nhận của mình qua việc đăng tải các bài đăng hoặc thảo luận cùng mọi người về một vấn đề qua mục bình luận. Facebook cũng cung cấp khả năng tạo nhóm để mọi người có thể chia sẻ quan điểm của họ với cộng đồng có cùng chí hướng. Có hàng trăm nhóm trên FB dành cho từng loại người. Về vấn đề viết lách và văn học, có các nhóm dành cho mọi loại người yêu văn học tạo điều kiện cho họ tiếp cận với các thể loại khác nhau. Các nhóm này hỗ trợ người dùng xuất bản câu chuyện của họ, đưa ra hướng dẫn cho những người đang nghiêm túc tìm kiếm nó và cổ vũ họ bằng những nhận xét tích cực. Một mặt, nó chứng tỏ là một nền tảng tuyệt vời để các nhà văn nghiệp dư phô trương kỹ năng của mình và mặt khác, các chuyên gia sử dụng chúng để quảng cáo và quảng bá tác phẩm của họ và cũng để cung cấp sự bảo trợ cho các nhà văn mới chớm nở. Trên thực tế, FB phải được ghi nhận vì đã đào tạo ra rất nhiều nhà văn cũng như vì đã khuyến khích và truyền bá hoạt động văn học. Instagram, Threads, Reddit, Pinterest và VK cũng là những ứng dụng truyền thông cung cấp cho các tác giả một con đường cho sự bùng nổ sáng tạo của họ.
Sử dụng công nghệ số hóa, tác giả không chỉ có khả năng phổ biến tác phẩm một cách rộng rãi mà còn tạo ra một kênh tương tác mở và tích cực với độc giả. Các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Twitter, và Tiktok cung cấp một không gian cho tác giả để chia sẻ thông tin về tác phẩm, quá trình sáng tác, hoặc ý kiến cá nhân. Đồng thời, các diễn đàn trực tuyến và các hệ thống bình luận trên các trang web cho phép độc giả đưa ra phản hồi và nhận xét về tác phẩm. Tương tác và phản hồi từ độc giả không chỉ giúp tác giả hiểu rõ hơn về mong muốn và nhu cầu của độc giả mà còn giúp họ cải thiện và phát triển tác phẩm của mình. Những ý kiến đóng góp từ độc giả có thể là nguồn cảm hứng mới, đưa ra góc nhìn mới, hoặc chỉ ra những điểm mạnh và yếu của tác phẩm. Điều này giúp tác giả xây dựng một môi trường phản hồi tích cực và hỗ trợ, đồng thời củng cố mối quan hệ giữa tác giả và độc giả, tạo ra sự gắn kết mạnh mẽ hơn trong cộng đồng văn học.
Trong lĩnh vực in ấn, việc có được lượng độc giả lớn là một nhiệm vụ khó khăn và ngay cả khi có được thì cũng có thể phải mất một thời gian dài. Nhưng phương tiện truyền thông xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho những người sáng tạo nội dung văn học, các nhà văn được mọi người trên thế giới biết đến và đọc được tác phẩm của họ những nền tảng mạng xã hội này.

3. Mạng xã hội và truyền thông số hoá thay đổi phương thức sáng tác

Theo nhà lý luận văn học người Đức Friedrich Kittler, văn học chỉ là một thể loại trong một phương tiện truyền thông rộng lớn hơn (Trüper, 2019). Đó chỉ là một cách mà thông tin được tạo ra. Mạng xã hội truyền thông đã mang lại nhiều phương thức sáng tác mới, khác với những phương thức sáng tác truyền thống, cho ra đời nhiều tác phẩm nội dung độc đáo được kết hợp với đa phương tiện. Đi kèm theo đó là những hoạt động đa dạng, phong phú trên mạng về mọi lĩnh vực, trong đó có văn hóa nghệ thuật, với sự ra đời của văn học mạng.
Văn học hiện đại đã có một hình dáng mới do sự phát triển kỹ thuật và sự gia tăng của các phương tiện truyền thông (Kumar, 2020). Do khả năng tiếp cận rộng rãi của văn học và nhiều phương pháp để diễn đạt những suy nghĩ và cảm xúc sâu kín nhất của một người. Có lẽ ngày nay trên thế giới có nhiều tác giả và độc giả hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử.
Thời đại thay đổi, có những xu hướng mới được đặt ra như những câu văn dài dòng và những mô tả chi tiết về cảnh quan giờ đã trở thành quá khứ. Một thế hệ phụ thuộc vào công nghệ không có thời gian cũng như sự kiên nhẫn để nghiền ngẫm những cuốn tiểu thuyết đáng suy ngẫm nên chúng đã làm thay đổi bộ mặt văn học. Có vẻ hợp lý khi kết luận rằng chia sẻ tác phẩm viết trên mạng xã hội là một trong những hành vi đã xóa bỏ hoàn toàn không chỉ các hình thức văn học truyền thống mà còn cả văn học (Gorkhali & Chowdhury, 2022). Một nguyên nhân cơ bản là thiếu thời gian, điều này cản trở việc phát triển các kiệt tác. Phát triển một tác phẩm kinh điển vượt thời gian là một quá trình tốn nhiều công sức, đòi hỏi đủ thời gian, nghỉ ngơi và suy nghĩ sâu sắc.
Lối sống hiện đại, cơ giới hóa khiến ít có thời gian để đọc những tác phẩm dài, nhưng cuộc sống cũng không thể hoạt động nếu không có văn học, và từ đó xuất hiện những thể loại văn học phù hợp với lối sống này có thể được tiếp cận rộng rãi trên mạng xã hội. Ngày nay chúng ta có những tác phẩm hư cấu hết sức ngắn gọn được gọi là Flash Fiction. Họ luôn cởi mở để phát triển hơn nữa về cốt truyện và nhân vật. Chúng bao gồm truyện sáu từ, truyện 280 từ, Dribble là truyện 50 từ còn được gọi là Minisaga, Drabble là truyện 100 từ còn được gọi là Micro-fiction, Sudden Fiction là truyện 750 từ và tương tự có truyện 1000 từ… Tất nhiên, mặc dù có những bài viết dài như tiểu thuyết, tiểu luận, tuyển tập truyện nhưng những bài viết có sẵn trên mạng xã hội khá ngắn và ngắn gọn. Có những người viết để giải trí và bài viết của họ thường ngắn, họ không có thời gian hoặc không đủ kiên nhẫn và trường hợp của độc giả trên mạng xã hội cũng vậy.

Tổng kết

Mạng xã hội đã chứng tỏ là bệ phóng cho nhiều nhà văn. Ngày nay mọi người đều có khả năng tiếp cận mọi kiến thức của thế giới; bạn có thể lấy tài liệu trực tuyến, thậm chí kiểm tra và sửa chữa nếu bạn biết cách sử dụng các công cụ trực tuyến, vì vậy việc viết một bài đăng dài 3 - 4 dòng không phải là vấn đề lớn đối với những người đã được đào tạo bài bản. Để trích dẫn nó một cách tích cực, những nền tảng này cám dỗ những người có thể viết nhưng không muốn tham gia vào nó một cách chuyên nghiệp và cả những người không có chút năng khiếu văn chương nào.
Ngoài ra, những nền tảng này còn cung cấp tài liệu thực nghiệm. Mọi người viết theo bất cứ cách nào họ có thể. Không có hạn chế về hình thức hoặc phong cách. Nó hoàn toàn không chính thức. Mọi người có thể tự do bày tỏ suy nghĩ, ý tưởng của mình theo cách mình thích mà không sợ bị chỉnh sửa hay chỉ trích. Họ có thể viết thơ, kịch, tiểu thuyết,... và chia sẻ nó với thế giới, miễn là họ viết.
Truyện ngắn Thơ Truyện dài Fiction Non-fiction Tác giả Bàn về sách