MUỐN TÁC GIẢ VIỆT VIẾT HAY HƠN? ĐỪNG BẮT HỌ 'CHẾT ĐÓI' TRÊN TÁC PHẨM CỦA MÌNH

Chúng ta, những người yêu sách, thường mang trong mình một nỗi trăn trở thầm lặng. Chúng ta lướt qua các bảng xếp hạng sách bán chạy, thấy ngập tràn những cái tên best-seller quốc tế được dịch lại. Chúng ta bàn luận sôi nổi về những tác phẩm đoạt giải Man Booker, về những trào lưu văn học từ Âu Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc. Và rồi, giữa những cuộc chuyện trò đó, một câu hỏi lại vang lên, đôi khi chỉ trong suy nghĩ: "Văn học Việt Nam đương đại đang ở đâu? Tại sao chúng ta dường như thiếu vắng những tác phẩm đỉnh cao, những cây bút có thể tạo ra sức ảnh hưởng mạnh mẽ, định hình cả một thế hệ?"

Chúng ta khao khát có thêm những Nguyễn Nhật Ánh của thời đại mới, những tác giả trinh thám sắc sảo như Keigo Higashino, những nhà văn khoa học viễn tưởng với trí tưởng tượng bay bổng như Lưu Từ Hân. Chúng ta muốn có sách hay để đọc, để bình phẩm, để tự hào. Nhưng giữa những mong muốn chính đáng đó, có bao giờ chúng ta thực sự dừng lại để hỏi một câu cơ bản nhất: "Để viết nên một cuốn sách hay, một tác giả cần những gì?"

Câu trả lời không chỉ là tài năng thiên bẩm. Nó là thời gian, là sự cô độc, là những đêm thức trắng bên bàn phím, là sự dũng cảm đối mặt với một trang giấy trắng ngày này qua tháng nọ. Và quan trọng hơn tất cả, nó là khả năng duy trì một cuộc sống tối thiểu để có thể toàn tâm toàn ý cho sự nghiệp sáng tạo. Bi kịch thay, chính chúng ta, những độc giả, với một cú click chuột tưởng chừng vô hại, đôi khi lại đang vô tình cắt đứt nguồn sống đó.

Khi cầm một cuốn sách trên tay hay tải về một file ebook, chúng ta thường chỉ thấy con chữ, thấy câu chuyện. Nhưng đằng sau những con chữ đó là cả một thế giới của sự lao động và hy sinh vô hình mà chúng ta hiếm khi nhìn thấu.

Đó không chỉ là vài tháng, mà có thể là hàng năm trời một tác giả phải dành ra để nghiên cứu tài liệu, thai nghén ý tưởng, xây dựng một thế giới phức tạp trong tâm trí trước khi đặt bút viết những dòng đầu tiên. Đó là những ngày dài giam mình trong phòng, từ chối những cuộc vui bạn bè, những chuyến du lịch, hy sinh thời gian quý báu bên gia đình để theo đuổi dòng chảy của câu chuyện. Đó là sự dằn vặt nội tâm, sự nghi ngờ bản thân, là nỗi cô đơn gần như tuyệt đối của người làm công việc sáng tạo.

Quan trọng hơn, đó là chi phí cơ hội. Khi một người quyết định dành 8 tiếng mỗi ngày để viết, họ đang từ bỏ một công việc ổn định ngoài kia với mức lương đều đặn, với cơ hội thăng tiến, với bảo hiểm xã hội. Họ đang đánh cược tương lai tài chính của mình vào một tác phẩm mà không có gì đảm bảo sẽ được đón nhận. Chúng ta đã quá quen với hình ảnh lãng mạn hóa về "nghệ sĩ nghèo", nhưng thực tế phũ phàng là không ai có thể sáng tạo với một cái bụng đói.

Tác giả không phải là những vị thần tiên sống bằng không khí và sương mai. Họ cũng là những con người bình thường, có hóa đơn tiền điện, tiền nước cần trả, có con cái cần tiền học, có những bữa ăn hàng ngày. Viết văn, đối với những người nghiêm túc, không phải là một cuộc dạo chơi lãng mạn, mà là một nghề, một sự nghiệp đòi hỏi sự đầu tư toàn tâm toàn ý. Nếu nghề viết không thể nuôi sống họ, họ buộc phải làm một công việc khác để kiếm sống. Và khi đó, viết lách chỉ còn là một đam mê bán thời gian, một thú vui được thực hiện vào những lúc rảnh rỗi hiếm hoi sau một ngày dài mệt nhoài vì công việc chính. Liệu chúng ta có thể trông chờ những tác phẩm đỉnh cao, những cuốn tiểu thuyết đồ sộ, những công trình nghiên cứu sâu sắc ra đời từ một môi trường làm việc bán chuyên, chắp vá như vậy?

Để một nền văn học có thể phát triển bền vững, nó cần một hệ sinh thái khỏe mạnh. Hệ sinh thái đó vận hành dựa trên một vòng tuần hoàn đơn giản nhưng cực kỳ mong manh, một dòng chảy kinh tế quyết định sự sống còn của sự sáng tạo:

1. Tác giả sáng tạo: Họ đầu tư thời gian, chất xám và tâm huyết để hoàn thành bản thảo.

2. Nhà xuất bản đầu tư: Họ bỏ ra một nguồn lực tài chính không hề nhỏ cho các khâu biên tập, thiết kế bìa, xin giấy phép, in ấn, marketing, phân phối...

3. Độc giả mua sách (giấy hoặc ebook bản quyền): Hành động mua hàng này tạo ra doanh thu, là bước quan trọng nhất để khởi động dòng chảy.

4. Doanh thu được phân phối: Nhà xuất bản thu hồi vốn để có thể tái đầu tư vào các dự án tiếp theo. Và một phần nhỏ trong đó, thường chỉ từ 8-10% giá bìa, được trả cho tác giả dưới dạng tiền bản quyền (royalty).

5. Tác giả có nguồn sống và động lực: Khoản tiền bản quyền này, dù có thể không nhiều, chính là dòng nước, là nguồn dinh dưỡng duy nhất để nuôi sống cái cây "tác giả". Nó cho phép họ trang trải cuộc sống, và quan trọng hơn, nó mang lại một sự công nhận bằng vật chất, một động lực tinh thần để họ có đủ dũng khí bắt tay vào viết cuốn sách tiếp theo.

Vòng tuần hoàn này giống như việc tưới nước cho một khu vườn. Tiền bản quyền chính là dòng nước nuôi dưỡng những hạt giống tài năng, để chúng có thể nảy mầm, lớn lên và đơm hoa kết trái, cho ra đời những tác phẩm mới, những khu vườn văn chương ngày càng phong phú.

Và ebook lậu, với sự tiện lợi và "miễn phí" của nó, chính là hành động đổ thuốc độc vào nguồn nước, cắt đứt dòng chảy nuôi dưỡng cả khu vườn văn học.

Mỗi một lượt tải lậu một cuốn ebook không phải là một hành động vô thưởng vô phạt. Nó là một thông điệp trực tiếp gửi đến tác giả: "Công sức hàng năm trời của anh/chị không đáng giá bằng một ly trà đá". Nó là một khoản doanh thu bị mất, một phần tiền bản quyền không bao giờ đến được tay người đã tạo ra nó. Khi 10.000, 20.000 lượt tải lậu diễn ra, tổng thiệt hại trở thành một con số khổng lồ, đủ sức khiến một tác giả nản lòng, kiệt quệ và phải từ bỏ sự nghiệp viết lách để tìm một công việc khác ổn định hơn.

Tác hại của nó còn mang tính hệ thống. Khi một nhà xuất bản nhận thấy các tác phẩm tâm huyết của họ bị vi phạm bản quyền tràn lan, họ sẽ trở nên e dè hơn. Họ sẽ không dám mạo hiểm đầu tư vào những tác giả trẻ chưa có tên tuổi, không dám thử nghiệm những thể loại mới lạ. Thay vào đó, họ sẽ chỉ tập trung vào những đầu sách "an toàn", những tác giả đã có sẵn danh tiếng. Điều này vô hình trung bóp nghẹt sự đa dạng, khiến nền văn học trở nên đơn điệu và thiếu sức sống. Những tài năng tiềm ẩn sẽ không có cơ hội được khám phá.

Hơn thế nữa, việc bình thường hóa ebook lậu đang dần làm mất giá trị của lao động trí tuệ trong mắt cả một thế hệ. Nó gieo vào đầu người đọc một tư tưởng sai lầm rằng sáng tạo là thứ gì đó miễn phí, có sẵn. Nó không chỉ ăn cắp một sản phẩm, nó đang ăn cắp tương lai, đang phá hủy chính khu vườn văn chương mà chúng ta hằng mong đợi sẽ trăm hoa đua nở.

Trong nỗ lực chống lại vấn nạn ebook lậu, thị trường Việt Nam đã chứng kiến sự ra đời của một số nền tảng cung cấp sách điện tử bản quyền. Tuy nhiên, đối với một độc giả thông thường, việc tìm kiếm một giải pháp hoàn hảo giống như đang lạc vào một mê cung phức tạp, đặc biệt khi họ là người dùng các thiết bị chuyên biệt.

Đây là nhóm phổ biến nhất, bao gồm những cái tên như Waka, Mibook, Fonos.

- Waka có lẽ là đơn vị có thư viện lớn nhất, hoạt động theo mô hình thuê bao (subscription), cho phép người đọc tiếp cận kho sách khổng lồ với một chi phí cố định. Đây là một mô hình hấp dẫn cho những người đọc nhiều và đa dạng.

- Fonos thì nổi lên như một thế lực trong lĩnh vực sách nói (audiobook), nhưng cũng đồng thời cung cấp cả ebook.

Điểm chung của các nền tảng này là chúng được thiết kế chủ yếu cho các thiết bị có màn hình LCD/OLED như điện thoại thông minh và máy tính bảng. Chúng là những hệ sinh thái khép kín, yêu cầu người dùng phải đọc sách ngay bên trong ứng dụng của họ. Điều này tạo ra một rào cản lớn cho một nhóm độc giả cực kỳ quan trọng.

Đây chính là phân khúc của những "hải tặc bất đắc dĩ" mà chúng ta đã nói ở trên. Người dùng máy đọc sách Kindle, Kobo, Boox... gần như không thể sử dụng các ứng dụng kể trên. Họ cần các file sách (thường ở định dạng .epub, .mobi, .azw3) để có thể chép vào thiết bị của mình và tận hưởng trải nghiệm đọc trên màn hình e-ink không gây mỏi mắt.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của Savi vào đầu năm 2025 đã tạo ra một lối rẽ khác biệt, bởi đây là nền tảng duy nhất tại Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại được phát triển với mục tiêu chính là phục vụ cộng đồng người dùng máy đọc sách. Thay vì bắt người dùng đọc trong một ứng dụng khép kín, Savi cho phép độc giả mua sách bản quyền và tải về các file được mã hóa để sử dụng trên chính thiết bị e-reader của họ.

Hướng đi này không chỉ là một sự khác biệt về công nghệ, mà còn là một sự thấu hiểu sâu sắc về hành vi người dùng:

- Tôn trọng trải nghiệm đọc: Savi hiểu rằng người dùng e-reader đã đầu tư vào thiết bị của họ vì chất lượng màn hình e-ink, và nền tảng này tôn trọng điều đó.

- Giải quyết đúng "nỗi đau": Nó nhắm thẳng vào vấn đề cốt lõi của nhóm độc giả sẵn sàng chi trả nhất nhưng lại thiếu lựa chọn nhất.

- Xây dựng cầu nối trực tiếp: Nó tạo ra một kênh minh bạch để dòng tiền bản quyền có thể chảy từ những độc giả tâm huyết nhất đến thẳng các tác giả và nhà xuất bản.

Cuộc chiến chống lại ebook lậu không phải là một cuộc chiến của các cơ quan chức năng hay của riêng các nhà xuất bản. Nó là một cuộc cách mạng trong nhận thức của chính những người đọc. Việc lựa chọn một nền tảng bản quyền thay vì một file sách miễn phí không chỉ là một hành động tiêu dùng. Đó là một tuyên ngôn, một lá phiếu, một hành động bảo trợ cho văn hóa.

Khi bạn trả tiền cho một cuốn ebook trên Waka, bạn đang giúp họ duy trì mô hình kinh doanh bền vững. Khi bạn mua một cuốn sách trên Fonos, bạn đang góp phần nuôi sống cả một đội ngũ sản xuất audiobook chuyên nghiệp. Và khi bạn chọn Savi để mua một file sách cho chiếc Kindle của mình, bạn không chỉ nhận về một sản phẩm chất lượng, bạn đang gửi một thông điệp mạnh mẽ rằng: "Có một thị trường cho những người đọc nghiêm túc, và chúng tôi sẵn sàng chi trả để các tác giả có thể tiếp tục sáng tạo".

Lần tới, khi đứng trước lựa chọn giữa một file ebook "miễn phí" trên mạng và một bản sách có bản quyền, hãy dừng lại một giây để suy nghĩ. Sự lựa chọn của chúng ta không chỉ ảnh hưởng đến một cuốn sách cho hôm nay, mà nó quyết định liệu chúng ta có cả một thư viện sách Việt chất lượng để đọc cho ngày mai hay không. Cuốn tiểu thuyết Việt Nam vĩ đại tiếp theo có thể không đang chờ đợi một nàng thơ, mà nó đang chờ đợi sự ủng hộ thực tế từ chính những độc giả như chúng ta.