Làm sao để nghiện học như nghiện mạng xã hội?

Trong một bài diễn thuyết TED Talk cực kỳ nổi tiếng mang tên How to Make Learning as Addictive as Social Media của Luis von Ahn - nhà sáng lập ứng dụng học ngoại ngữ đình đám Duolingo, ông đã đưa ra một ví dụ rất thú vị. Ông ấy nói học tập giống như bông cải xanh, còn mạng xã hội thì là món tráng miệng như bánh ngọt chứa nhiều đường.

Và bạn biết đấy, bông cải xanh tuy tốt cho sức khỏe, nhưng nếu đặt bên cạnh một chiếc bánh ngọt, hầu hết chúng ta sẽ không chọn bông cải. 

Ví dụ này có thể khiến chúng ta liên tưởng tới việc  có thể cày phim mười tiếng không chán nhưng lại dễ dàng gục ngã trước mười trang sách. Vấn đề thực sự không phải là lười, mà là do cách chúng ta học đang quá lỗi thời so với thuật toán hấp dẫn của TikTok hay các mạng xã hội hiện đại ngày nay

Dựa trên những phân tích của Luis von Ahn, hãy cùng nhau khám phá cách không cần gồng mình dùng ý chí, mà dùng mẹo tâm lý để thao túng lại bộ não, biến việc học trở nên hấp dẫn không kém gì lướt TikTok.

Để giải quyết vấn đề thì trước hết chúng ta cần hiểu rõ đối thủ của mình. Tại sao giữa một bên là kiến thức bổ ích giúp bạn kiếm tiền trong tương lai và một bên là video nhảy nhót vô thưởng vô phạt, bộ não lại mặc định chọn vế sau. Câu trả lời nằm ở cuộc chiến giữa niềm vui ngay lập tức và lợi ích lâu dài.

Khác hoàn toàn với thế giới game hay mạng xã hội, nơi mà bạn nhận được phần thưởng ngay lập tức, thì việc học lại bắt bạn phải chờ đợi quá lâu. Hãy thử tưởng tượng bạn đăng một tấm ảnh selfie lên facebook, chỉ cần vài giây sau điện thoại đã rung lên, thông báo có người thả tim và bình luận khen ngợi. Cảm giác được công nhận đó đến ngay tức thì.

Ngược lại, hãy nhìn vào việc học tiếng Anh ở môi trường đại học. Bạn học thuộc lòng 50 từ vựng ngày hôm nay nhưng chưa chắc ngày mai bạn đã dùng đến nó. Phải đợi đến tận bốn tháng sau, khi đi thi IELTS, hoặc bốn năm sau khi ra trường đi làm, bạn mới thấy được giá trị của 50 từ vựng đó. 

Vấn đề nằm ở chỗ bộ não nguyên thủy của chúng ta được thiết kế để ưu tiên sự sống còn ngay tức khắc. Tổ tiên chúng ta thà ăn ngay con mồi vừa săn được để chắc chắn không bị đói, còn hơn là để dành cho ngày mai với đầy rủi ro bị hỏng hoặc bị cướp mất. Chính vì tư duy ăn xổi này mà não bộ luôn gào thét đòi hỏi những phần thưởng nóng hổi ngay lập tức, còn những lợi ích xa xôi như bằng cấp hay sức khỏe trong tương lai thường bị nó thẳng thừng ngó lơ.

Bên cạnh vấn đề thời gian, chúng ta cũng đang gặp rắc rối lớn với một hiểu lầm tai hại về thứ được gọi là dopamine. Đa số mọi người thường nghĩ dopamine là chất gây sung sướng, kiểu như cảm giác phê khi trúng số. Nhưng thực tế lại hoàn toàn sai lầm. Các nhà thần kinh học tại Đại học Stanford đã chỉ ra rằng Dopamine thực ra là chất gây mong cầu. Nhiệm vụ chính của nó là thúc đẩy chúng ta hành động để tìm kiếm phần thưởng, chứ không phải là cảm giác thỏa mãn khi đã nhận được phần thưởng.

Mạng xã hội nắm rất rõ điều này, nên họ áp dụng một chiến thuật gọi là phần thưởng biến đổi ngẫu nhiên. Khi bạn kéo ngón tay để lướt một video mới trên TikTok, não bạn không biết chắc chắn nội dung tiếp theo là gì. Có thể là một video hài hước, một cô gái xinh đẹp, hoặc một quảng cáo nhàm chán. Chính cảm giác lấp lửng đó đẩy dopamine lên đỉnh điểm vì sự tò mò và mong chờ.

Trong khi đó, những trang sách giáo khoa lại quá dễ đoán. Trang một xong đến trang hai, chương một xong đến chương hai, kiến thức nằm yên ở đó và không có gì bất ngờ cả. Chính vì tẻ nhạt đã khiến nồng độ dopamine tụt dốc không phanh mỗi khi bạn buộc phải rời mắt khỏi màn hình điện thoại đầy cám dỗ để nhìn vào sách vở nhàm chán. Đó là lý do bạn cảm thấy chán nản và buồn ngủ ngay lập tức dù mới chỉ đọc được vài dòng.

Tiktok biết não bộ ghét sự chờ đợi, họ sử dụng các chiến thuật để giữ chân chúng ta ở lại. Và không chỉ thế, các ông lớn công nghệ cũng đang thao túng tâm lý chúng ta bằng cách biến mọi thứ thành canh bạc. Điều chúng ta cần làm là áp dụng nó trong chính cách học của mình.

Để hiểu rõ chiêu thức này, chúng ta phải quay ngược thời gian về những năm 1950 để gặp nhà tâm lý học lỗi lạc B.F. Skinner và chiếc hộp thí nghiệm nổi tiếng mang tên ông. Skinner đã thực hiện một thử nghiệm đơn giản: ông nhốt những con chuột vào lồng và cho chúng một cái cần gạt. Ban đầu, cứ mỗi lần chuột nhấn cần là thức ăn rơi ra. Lũ chuột rất vui vẻ, nhưng chúng chỉ nhấn khi đói và sau đó thì phớt lờ cái cần gạt.

Chuyện thú vị chỉ thực sự bắt đầu khi Skinner thay đổi luật chơi. Ông thiết lập chế độ mang tên “phần thưởng biến đổi”. Tức là khi chuột nhấn cần, lúc thì có thức ăn, lúc thì có rất nhiều thức ăn, nhưng cũng có lúc chẳng có gì cả. Kết quả thú vị là lũ chuột bắt đầu nhấn cần gạt điên cuồng, bất kể ngày đêm, bất kể đói hay no. Chúng bị nghiện cảm giác hồi hộp, không biết lần nhấn tiếp theo sẽ mang lại điều gì.

Nghe quen không? Đó chính xác là cảm giác của bạn khi lướt Newfeed mỗi ngày. Cái động tác vuốt màn hình của bạn chính là hành động nhấn cần gạt của con chuột trong thí nghiệm Skinner. Bạn không bao giờ biết nội dung tiếp theo hiện ra là gì. Chính sự không chắc chắn, cảm giác hên xui đó khiến não bộ hưng phấn tột độ, giữ chân bạn hàng giờ đồng hồ mà không dứt ra được.

Vậy tại sao chúng ta không áp dụng chính chiêu bài này cho việc học? Sai lầm lớn nhất của đa số mọi người là tự thưởng cho mình theo kiểu cố định nhàm chán: cứ học xong một tiếng thì được xem phim mười lăm phút. Quá dễ đoán và chẳng có gì kích thích cả.

Thay vào đó, hãy thử biến bàn học thành một sòng bài nhỏ. Bạn hãy nhờ bạn bè, hoặc tự mình chuẩn bị một chiếc hộp phần thưởng bí mật. Viết các phần thưởng vào những tờ giấy nhỏ và gấp lại. Trong đó có thể là những món quà xịn như một ly trà sữa, một vài phút thư giãn, nhưng cũng hãy cài cắm vào đó những tờ giấy ghi là chúc may mắn lần sau. Học xong một chương, bạn mới được bốc thăm một lần. Cảm giác hồi hộp khi thò tay vào hộp bốc thăm sẽ đánh thức bộ não đang buồn ngủ của bạn ngay lập tức.

Hoặc nếu muốn đơn giản hơn, hãy mua một con xúc xắc. Quy luật rất đơn giản: học xong một phần bài, bạn được quyền tung xúc xắc. Nếu ra số 6, bạn được thưởng nghe một bài nhạc yêu thích. Nếu ra bất kỳ số nào khác, xin chia buồn, bạn phải học tiếp mười lăm phút nữa mới được tung lại. Chính cái cảm giác suýt nữa thì thắng đó sẽ tạo ra động lực cày cuốc cực lớn, khiến bạn hăng say học tiếp chỉ để được cầm con xúc xắc lên và thử vận may thêm một lần nữa.

Nhưng khoan đã. Nếu chỉ dựa vào sự may rủi của xúc xắc thì chưa đủ. Sẽ có những ngày chúng ta mệt mỏi đến mức không muốn làm gì cả. Lúc này, chỉ niềm vui thôi không phải là điều có thể khiến chúng ta ngồi vào bàn học.

Các công ty công nghệ hiểu rất rõ điều này. Họ không chỉ tạo ra phần thưởng để thu hút, mà còn biết cách tạo ra áp lực tâm lý để giữ chân người dùng. 

Chính vì thế, chúng ta sẽ cùng bước sang phần quan trọng nhất của video này. Đó là ba nguyên tắc vàng để hack não, giúp bạn duy trì việc học một cách bền bỉ mà không cần gồng mình cố gắng. Và nguyên tắc đầu tiên chính là vũ khí bí mật đã làm nên đế chế tỷ đô của Duolingo.

Những bạn đã và đang sử dụng Duolingo, có ai tự hỏi tại sao ứng dụng Duolingo lại ám ảnh với việc nhắc nhở bạn duy trì chuỗi ngày học liên tục đến thế không? Hay tại sao Snapchat lại thiết kế biểu tượng ngọn lửa bùng cháy bên cạnh tên người bạn mà bạn nhắn tin hàng ngày? Câu trả lời nằm ở một hiệu ứng tâm lý cực hay mà ai cũng mắc phải.

Hãy tưởng tượng bạn đang đi dạo và vô tình nhặt được một tờ một trăm nghìn. Chắc chắn bạn sẽ thấy vui, đúng không. Nhưng cảm giác vui sướng đó sẽ trôi qua rất nhanh. Ngược lại, nếu bạn rút ví ra và phát hiện mình đã làm rơi mất một tờ một trăm nghìn. Cảm giác lúc này sẽ là tiếc nuối, bực bội. Và những cảm xúc này sẽ day dứt, ám ảnh bạn lâu hơn rất nhiều, dù giá trị tiền là như nhau. Khoa học đã chứng minh nỗi đau khi mất tiền luôn dằn vặt gấp đôi niềm vui khi kiếm được tiền, mặc dù chúng có cùng một giá trị.

Duolingo hay Snapchat đã vận dụng triệt để điều này. Họ biến việc học hay việc nhắn tin thành một nỗ lực mà bạn đã dày công vun đắp. Khi con số chuỗi ngày lên đến ba mươi, năm mươi, hay một trăm ngày, bạn không còn học vì khao khát kiến thức nữa. Lúc này, bạn học vì sợ. Bạn sợ rằng nếu hôm nay mình lười biếng, công sức cày cuốc suốt ba tháng qua sẽ tan thành mây khói, con số đẹp đẽ kia sẽ quay về số không tròn trĩnh. Chính nỗi sợ mất mát đó là động lực khủng khiếp kéo bạn quay lại ứng dụng mỗi ngày.

Vậy làm sao để áp dụng điều này cho việc tự học. Đừng chỉ học trong vô hình và ghi nhớ trong đầu. Hãy tạo một chuỗi ngày liên lục cho riêng mình. Hãy mua ngay một tờ lịch để bàn thật to, hoặc in một bảng theo dõi dán ngay trước mặt. Mỗi ngày hoàn thành xong nhiệm vụ, hãy cầm bút đỏ gạch một dấu X thật lớn vào ô ngày hôm đó.

Những ngày đầu tiên có thể bạn chưa thấy gì, nhưng hãy đợi đến khi chuỗi dấu X đỏ kéo dài được hai tuần, rồi một tháng. Lúc đó, cái chuỗi dấu X ấy chính là nỗ lực quý giá của bạn. Vào những ngày lười biếng nhất, khi nhìn thấy chuỗi ngày đỏ rực rỡ, bộ não của bạn sẽ tự động bật dậy và ép bạn ngồi vào bàn học, chỉ để bảo vệ thành quả đó không bị đứt đoạn. Đó chính là lúc bạn đã thành công trong việc hack vào nỗi sợ của chính mình.

Tuy nhiên, có một thực tế là dù bạn có sợ mất chuỗi thành tích đến đâu, thì việc bắt đầu ngồi vào bàn học vẫn luôn là bước khó khăn nhất. Cảm giác khi nghĩ đến khối lượng bài tập khổng lồ có thể đánh gục ý chí của bạn ngay từ giây phút đầu tiên.

Để vượt qua rào cản tâm lý này, chúng ta cần hiểu cơ chế sinh học đằng sau sự lười biếng đó. Nguyên tắc thứ hai sẽ giúp bạn giải quyết vấn đề này tận gốc bằng cách tác động trực tiếp vào bộ phận điều khiển nỗi sợ của não bộ.

Trước hết, chúng ta hãy nhìn vào cách TikTok vận hành. Nền tảng này không bao giờ yêu cầu bạn phải xem một bộ phim dài hai tiếng đồng hồ ngay từ đầu. Nó chỉ mời bạn xem một đoạn video ngắn mười mấy giây. Khi video đầu tiên kết thúc, não bộ của bạn đã hình thành quán tính xem, và bạn cứ thế trượt ngón tay sang video tiếp theo một cách tự động. Đó chính là cách mạng xã hội loại bỏ hoàn toàn sự trì hoãn của não bộ.

Ngược lại, khi bạn đối mặt với một khối lượng kiến thức lớn, một bộ phận trong não gọi là hạch hạnh nhân sẽ phản ứng ngay lập tức. Hiểu nôm na là còi báo động nỗi sợ. Khi bạn nghĩ đến việc phải ngồi học suốt mấy tiếng đồng hồ, hạch hạnh nhân sẽ đánh giá đây là một hoạt động gây đau khổ và mệt mỏi. Ngay lập tức, nó kích hoạt cơ chế phản kháng, khiến bạn cảm thấy sợ hãi và tìm mọi cách để trì hoãn việc học.

Cách giải quyết ở đây là bạn phải hạ thấp ngưỡng hành động xuống mức thấp nhất có thể. Đừng bao giờ tự nhủ rằng tôi sẽ học hai tiếng. Thay vào đó, hãy nói với não bộ rằng tôi sẽ chỉ mở sách ra và đọc đúng một dòng thôi. Khi nhiệm vụ trở nên quá dễ dàng và ngớ ngẩn như vậy, hạch hạnh nhân sẽ không kịp phát hiện ra nguy cơ nào để báo động cả.

Một khi bạn đã ngồi xuống và đọc được dòng đầu tiên, đà tâm lý sẽ xuất hiện và đẩy bạn tiếp tục làm việc. Lúc này, hiệu ứng tâm lý Zeigarnik sẽ tự động bật lên. Hiệu ứng này chỉ ra rằng não bộ con người có xu hướng ghi nhớ và thôi thúc hoàn thành những việc đang làm dở dang. Vì vậy, 80% khả năng là bạn sẽ tiếp tục học hết trang sách đó chỉ vì não bộ không chịu được cảm giác dừng lại giữa chừng.

Bản thân mình cũng thường xuyên áp dụng chiến thuật này. Mỗi khi cảm thấy lười học, mình hay tự nói với bản thân rằng mình chỉ mở sách ra đọc lướt qua cho biết thôi, tốn vài phút là xong. Nhưng thực tế là một khi đã mở sách ra rồi, quán tính và sự tò mò thường giữ chân mình lại, và kết quả là mình ngồi học luôn cả tiếng đồng hồ lúc nào không hay.

Việc lừa não bộ để bắt đầu học là rất quan trọng, nhưng để duy trì sự tập trung đó trong thời gian dài thì chúng ta cần thêm một yếu tố nữa. Đó là sự phản hồi liên tục. Bạn hãy để ý xem tại sao TikTok hay các trò chơi điện tử lại dễ gây nghiện đến thế. Câu trả lời nằm ở tốc độ phản hồi. Và đó cũng chính là nguyên tắc cuối cùng mình muốn nhắc đến.

Khi bạn chơi game, bạn biết ngay lập tức mình vừa ghi điểm hay vừa bị tiêu diệt. Khi bạn lướt Tiktok, chúng ta có thể thấy ngay số lượt tương tác nhảy lên. Bộ não con người cực kỳ yêu thích sự rõ ràng và tức thì này. Nó muốn biết hành động vừa rồi là đúng hay sai ngay lập tức chứ không muốn chờ đợi.

Ngược lại, cái nhàm chán của việc học truyền thống nằm ở sự im lặng. Bạn đọc xong mười trang sách nhưng chẳng có ai vỗ tay, cũng không có tiếng ting ting nào vang lên báo hiệu bạn đã làm tốt. Chính vì không được phản hồi, não bộ thấy chán nản, dẫn đến việc động lực bị nguội lạnh dần.

Để khắc phục điều này, bạn hãy chia nhỏ bài học thành các cột mốc cực ngắn và biến chúng thành các bài kiểm tra nhanh. Thay vì chỉ ngồi đọc sách một cách thụ động, bạn hãy sử dụng flashcards hoặc các ứng dụng trắc nghiệm trực tuyến. Mỗi khi bạn chọn đúng một đáp án và nghe thấy âm thanh thông báo chính xác vang lên, não bộ sẽ nhận được một liều dopamine tức thì. Chính cảm giác thỏa mãn nhỏ bé đó sẽ nuôi dưỡng động lực và thôi thúc bạn làm tiếp câu tiếp theo, biến quá trình học tập khô khan thành một chuỗi những chiến thắng liên tiếp.

Suốt khoảng thời gian học đại học, điểm số của mình luôn nằm ở mức ổn định, không phải do mình quá chăm chỉ hay thông minh, mà bởi mình biết cách học bằng thẻ ghi nhớ. Cứ mỗi lần lật mặt sau của tấm thẻ ra và thấy mình trả lời đúng, cảm giác phấn khích lắm. Chính những chiến thắng nhỏ liên tiếp đó đã nuôi dưỡng động lực và thôi thúc mình đi tiếp, biến quá trình học tập khô khan thành một chuỗi những niềm vui nhỏ bé.

Chốt lại vấn đề, muốn nghiện học thì chúng ta phải biết cách lợi dụng nỗi sợ mất chuỗi thành tích, phải biết lừa cái não lười biếng bằng cách bắt đầu thật nhỏ, và quan trọng nhất là phải tự tạo ra cảm giác sướng ngay lập tức sau mỗi bài tập.

Thực tế là các ông lớn như TikTok hay Facebook đang trả lương cả triệu đô la cho hàng nghìn kỹ sư tâm lý chỉ để làm một việc duy nhất, đó là giữ chân bạn thêm vài giây. Họ hiểu rõ điểm yếu của não bộ con người hơn chính chúng ta. Thế thì tại sao chúng ta không ăn cắp luôn công thức của họ nhỉ? Họ dùng dopamine để bán quảng cáo và lấy tiền của bạn, còn chúng ta sẽ dùng dopamine để nâng cấp bản thân.

Hãy thiết kế lại cuộc chơi ngay từ hôm nay. Đừng để não bộ điều khiển mình theo bản năng nữa. Và nếu bạn có chiêu nào hay hơn để nghiện học thì đừng ngại bình luận xuống bên dưới nhé.