Hãy cùng nhau khởi động bằng việc trả lời câu hỏi sau đây. Bạn tin rằng sự thông minh là do trời sinh hay là kết quả của một quá trình cày cuốc?
Nếu bạn chọn vế đầu, có vẻ bạn đang tự xây một cái lồng nhốt chính mình lại. Còn nếu bạn tin vào sự rèn luyện, thì chúc mừng, bạn đang nắm trong tay chiếc chìa khóa mà những người thành công nhất thế giới luôn mang theo bên mình.
Sự thật là, phần lớn chúng ta bị kẹt lại không phải vì thiếu năng lực, mà vì cách chúng ta nghĩ về năng lực. Tiến sĩ Carol Dweck của đại học Stanford gọi đó là Growth Mindset (Tư duy phát triển). Thay vì nói “mình không làm được”, những người này lựa chọn thay thế nó bằng một trạng thái mở hơn với từ “chưa”: Mình chưa làm được.

Đừng để tư duy cố định cầm tù tiềm năng của bạn

Trước khi đi sâu vào, tôi muốn chúng ta cùng làm rõ, rốt cuộc tư duy phát triển là cái gì mà nghe kêu thế? Nói một cách dân dã nhất, đó là sự khác biệt giữa việc bạn coi bộ não của mình là một phần cứng đã chốt cấu hình hay là một phần mềm liên tục được cập nhật.
Tư duy cố định hay fixed mindset như chiếc lồng vô hình giam cầm suy nghĩ của chúng ta. Những người có tư duy này tin rằng thông minh hay tài năng là do số phận. Sinh ra không có năng khiếu vẽ thì cả đời không cầm cọ được. Khi gặp thất bại, thay vì tìm cách sửa, họ thường tự dán nhãn bản thân là mình không có khiếu hoặc mình chỉ đến thế thôi.
Ngược lại, người có Growth mindset cho rằng thông minh chỉ là điểm khởi đầu. Họ nhìn năng lực giống như cơ bắp: càng tập càng khỏe, càng dùng càng nhạy.
Điều này đã được tiến sĩ Carol Dweck tại Đại học Stanford chứng minh qua 20 năm nghiên cứu. Bà đã thực hiện một thí nghiệm cực kỳ thú vị trên hàng ngàn học sinh. Bà chia các em thành hai nhóm để giải đố. Khi hoàn thành, một nhóm được khen là con rất thông minh, nhóm còn lại được khen là con đã rất nỗ lực. Kết quả sau đó thực sự làm cho mọi người bất ngờ. 
Nhóm được khen thông minh bắt đầu có xu hướng từ chối thử thách vì sợ mình sẽ trông kém cỏi nếu làm sai. Họ bị mắc kẹt trong cái mác giỏi giang mà người khác dán cho mình. Trong khi đó, nhóm được khen nỗ lực lại hào hứng lao vào những bài toán khó hơn. Họ không sợ sai, vì với họ, thất bại chỉ đơn giản là một tín hiệu cho thấy mình cần tập luyện thêm.
Hóa ra, sự khác biệt này không nằm ở chỉ số IQ, mà nằm ở cách các em định nghĩa về sự thất bại. Nếu bạn tin rằng tài năng là thứ bất biến, bạn sẽ luôn sống trong nỗi sợ bị lộ ra điểm yếu. Bạn lẩn tránh thử thách để bảo vệ cái danh tiếng ảo của mình. Còn khi bạn tin vào tư duy phát triển, mỗi sai lầm là một lần nâng cấp hệ điều hành. Bạn không còn quan tâm mình trông có vẻ ngớ ngẩn hay không, mà chỉ quan tâm hôm nay mình đã học được thêm điều gì mới.
Để bạn dễ hình dung, chúng ta hãy thử đặt hai loại tư duy này lên bàn cân trong 5 tình huống thực tế mà bạn chắc chắn sẽ gặp mỗi ngày. Bạn hãy thử xem mình đang thuộc phe nào ở mỗi tình huống nhé.

5 Khía cạnh khác biệt trong cuộc sống hàng ngày

Đối diện với cái mới

Đầu tiên là chuyện đối mặt với cái mới. Nếu mang tư duy cố định, bạn sẽ sợ sai đến mức không dám làm gì. Chẳng hạn muốn làm video nhưng sợ bị chê giọng dở, thế là bạn từ bỏ luôn cho nhanh. Còn người có tư duy phát triển thì khác, họ cứ bấm máy cái đã. Họ không cần hoàn hảo ngay, họ chỉ cần dám thử là đủ.

Xử lý trở ngại

Và đời đâu có êm đềm, biến cố thường ập đến bất cứ lúc nào. Trong trường hợp bạn đã dồn toàn lực làm xong một dự án, bỗng nhiên khách hàng quay xe bắt làm lại từ đầu, bạn sẽ làm gì? Người tư duy cố định sẽ nản lòng, oán trách số đen hoặc đổ lỗi cho khách hàng khó tính rồi làm đối phó cho xong. Còn người có tư duy phát triển thì coi đây là bài kiểm tra độ lì. Họ chấp nhận thực tế, bình tĩnh phân tích xem tại sao phương án cũ bị loại để lần này làm ra cái tốt hơn hẳn.

Cái nhìn về sự nỗ lực

Ngay cả cách nhìn về sự nỗ lực cũng khác hẳn. Nhiều người thấy bạn mình nói tiếng Anh như gió thì chỉ biết tặc lưỡi: “Nó có năng khiếu sẵn rồi”. Đó chính là cái bẫy của tư duy cố định. Trong khi đó, người có tư duy phát triển hiểu rằng tài năng mà không nỗ lực thì chẳng đi đến đâu. Họ biết đứa bạn kia đã phải cày mờ mắt mới được như vậy, nên họ cứ bền bỉ mà đi thôi.

Đối mặt với lời phê bình

Cái tôi cũng là nơi thể hiện rõ nhất sự khác biệt giữa hai loại tư duy này. Tôi nhớ hồi trước, cứ ai chê bài mình làm là tôi thấy nóng mặt, sẵn sàng nhảy vào cãi tay đôi ngay vì cảm giác như mình đang bị xúc phạm cá nhân vậy. Trong khi đó, tôi có đứa bạn lại rất ngược đời, lúc nào nó cũng tha thiết nhờ tôi soi lỗi sai trong bài của nó cho bằng được. Sau này tôi mới hiểu, sự nóng nảy của mình chính là dấu hiệu của tư duy cố định, luôn sợ người khác thấy mình kém cỏi. Còn bạn tôi mang tư duy cầu tiến, nó coi lời chê là một dạng dữ liệu miễn phí để giúp nó giỏi lên. Nó không sợ bị chê, nó chỉ sợ mình dậm chân tại chỗ mà không biết lý do thôi.

Thái độ với thành công của người khác

Cuối cùng là thái độ trước thành công của người khác. Thấy đồng nghiệp thăng chức, nếu mang tư duy cố định, bạn sẽ nảy số ngay: "Chắc nó khéo nịnh hoặc nhà có gốc thôi". Còn người có tư duy cầu tiến, họ sẽ nhìn vào đó để học hỏi và phát triển. Họ chọn tìm cái mình còn thiếu để bổ sung, thay vì ngồi im một chỗ đố kỵ.
Đến đây rồi thì bạn có nhận ra mình thuộc nhóm Fixed mindset hay Growth mindset chưa? Có thể nhiều bạn sẽ thấy thấp thoáng hình ảnh của mình trong cả hai phe. Sẽ có những lúc chúng ta cũng sợ bị đánh giá, cũng thấy nản lòng khi gặp khó khăn quá lớn.
Nhưng vấn đề không phải là chúng ta đang đứng ở đâu, mà là chúng ta chọn đi về hướng nào. Tại sao việc chuyển mình từ tư duy cố định sang tư duy phát triển lại quan trọng đến mức có thể thay đổi cả cuộc đời bạn? Câu trả lời nằm ở một thứ tưởng chừng như đơn giản nhưng lại rất có quyền năng.
Đó chính là sức mạnh của từ “Chưa”

Vì sao cần rèn luyện Growth Mindset?

Thay vì nói “tôi không làm được” rồi bỏ cuộc, bạn hãy thử nói “tôi chưa làm được”. Chỉ một từ này thôi đã thay đổi hoàn toàn cách bộ não vận hành. Khoa học đã chứng minh bộ não chúng ta có khả năng thay đổi không ngừng. Mỗi khi bạn nỗ lực học một kỹ năng mới, các kết nối thần kinh sẽ trở nên mạnh mẽ hơn. Nghĩa là, bạn thực sự có thể trở nên thông minh hơn thông qua việc rèn luyện.
Việc sở hữu tư duy phát triển sẽ mang lại cho bạn những giá trị rất thực tế:

Giải phóng tiềm năng bên trong con người bạn

Khi có tư duy này, bạn sẽ cởi mở hơn với những thử thách. Bạn không còn tự giới hạn khả năng của mình hay bằng lòng với những gì đang có. Thay vì ngủ quên trong chiến thắng, bạn luôn tìm cách để nâng cao bản thân và tiến xa hơn qua từng giai đoạn của cuộc đời.

Tạo động lực vượt qua thử thách

Tư duy phát triển chính là vũ khí giúp bạn đối mặt với sự sợ hãi. Nó tạo ra một chu trình tích cực: khi bạn có động lực, bạn sẽ bắt tay vào hành động; hành động mang lại kết quả và thành công; và từ những thành công đó, sự tự tin của bạn sẽ được bồi đắp vững chắc hơn.

Thúc đẩy sự sáng tạo và linh hoạt

Cuộc sống luôn có những biến động bất ngờ. Người có tư duy phát triển thường linh hoạt hơn, họ không bám lấy những cách làm cũ kỹ mà chủ động tìm kiếm các giải pháp mới cho những vấn đề phức tạp. Họ dám thử nghiệm vì họ coi mỗi lần thử là một lần học hỏi.

Nâng cao khả năng giải quyết vấn đề

Khả năng học tập không ngừng giúp bạn xử lý công việc hiệu quả hơn. Thay vì bối rối trước khó khăn, bạn sẽ tập trung vào việc học những kỹ năng cần thiết để vượt qua nó.

Tinh thần học tập trọn đời

Sau cùng, tư duy này giúp bạn luôn giữ được sự tò mò và ham học hỏi. Bằng sự chăm chỉ và một tâm thế cởi mở, bạn sẽ không ngừng mở mang tri thức và thực sự thay đổi bản thân mình theo hướng tốt đẹp hơn mỗi ngày.
Nhưng hiểu được “vì sao” là vẫn chưa đủ. Biết mình cần tư duy phát triển mà không biết cách rèn luyện thì cũng giống như biết tập thể dục tốt cho sức khỏe nhưng không bao giờ bước ra khỏi nhà. Vì vậy, hãy cùng điểm qua các cách rèn luyện Growth mindset sau đây mà tôi tham khảo được nhé

Các phương pháp rèn luyện tư duy tăng trưởng

Thay đổi ngôn ngữ nhỏ

Bước đầu tiên bắt đầu từ thứ rất nhỏ: ngôn ngữ mình dùng hằng ngày. Khi gặp một việc khoai, phản xạ quen thuộc của nhiều người là thốt lên “Khó quá” hoặc “Chịu, không làm nổi”. Câu nói đó nghe thì chỉ là lời than vãn vô hại, nhưng với não bộ, nó giống như một bản án chung thân khiến mọi cánh cửa học hỏi đóng sập lại ngay lập tức.
Hồi mới đi làm, có lần tôi nộp bản content 10 trang và bị sếp mắng thẳng mặt: Logic của em có vấn đề à? Lúc đó vừa nhục vừa sợ, tôi định bụng bao biện là việc này quá khó, mình mới làm nên chỉ được thế thôi. Nhưng thay vì thốt ra lời bào chữa đó, tôi tự nhủ là mình chưa quen nên làm chưa tốt rồi nhắn sếp xin thời gian sửa lại.
Chính chữ “chưa” này đã thay đổi hoàn toàn cục diện. Nó buộc tôi phải nhìn thẳng vào cái dở của bản thân thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh. Nó không phủ nhận khó khăn trước mắt, mà mở ra một lời hứa rằng việc này cần thêm thời gian và cách làm khác. Luyện được thói quen này, bạn sẽ thấy cách mình đối diện với thất bại không còn là dấu chấm hết, mà là một hành trình đang tiếp diễn.

Đặt 1 vạn câu hỏi vì sao

Tiếp theo, hãy biến sự hiếu kỳ thành hành động thay vì chỉ ngồi nhìn và ngưỡng mộ. Trong khi tư duy cố định vội vàng đưa ra kết luận, thì tư duy phát triển lại luôn đặt câu hỏi tại sao. Vì sao mình làm sai chỗ này? Vì sao người khác làm được mà mình thì không? Vì sao cách cũ không còn hiệu quả? Khi bạn liên tục đặt câu hỏi, bạn buộc não phải vận động, phải tìm đường mới. Và điều quan trọng là không chờ ai đó đến giải thích giùm. Người có tư duy phát triển là người chủ động đi tìm câu trả lời, kể cả khi chưa ai yêu cầu họ phải làm vậy.
Nhắc đến đây tôi lại nhớ đến một cậu em. Lúc mới quen, tôi thấy hắn phiền vô cùng. Bất kể chuyện gì hay vấn đề nào, em ấy cũng có thể tuôn ra một rổ câu hỏi. Hỏi đến mức tôi phát bực và cảm thấy cậu này sao mà lắm chuyện thế. Nhưng sau này biết về tư duy phát triển, tôi mới thấy mình đã hơi chủ quan. Hóa ra cái sự phiền đó lại là cái hay. Cậu em này không bao giờ chấp nhận những gì bề nổi, cái gì cũng phải hỏi cho ra ngô ra khoai mới thôi. Và chính cái việc bị ép phải trả lời những câu hỏi hóc búa của em ấy đã khiến tôi cũng phải vận não, phải tìm tòi thêm để mà giải đáp. Thế là tự nhiên cả hai cùng khá lên lúc nào không hay.

Tách cảm xúc ra khỏi lời chê

Thử nhớ lại lần gần nhất bạn bị chê đi, có phải lúc đó bạn thấy nóng mặt, thậm chí là muốn bật lại không?
Cách đây không lâu, tôi từng đưa cho một ông bạn xem cái video mình cực kỳ tâm đắc, nhưng nhận về đúng một câu: “Nhìn phèn thế, chả có gì đặc sắc”. Lúc đó tôi cay lắm, trong đầu chỉ muốn gào lên là “ông thì biết cái gì!”. Nhưng rồi tôi buộc mình phải nuốt cục tức xuống để tự hỏi cái phèn mà bạn ý nói nằm ở đâu. Do màu sắc tối quá, hay do nhịp dựng chậm? Khi tôi tách được cái sự bực bội ra và nhìn vào lỗi kỹ thuật, tôi thấy bạn nói đúng. Màu phim hơi xỉn thật. Thế là tôi chỉnh lại màu, tăng nhịp nhanh lên, và kết quả là video vượt ngoài mong đợi.
Thế nên, khi bị chê, đừng tự ái mà hãy coi đó là dữ liệu miễn phí. Đừng quan tâm thái độ của người ta, chỉ cần nhặt lấy thông tin để sửa cho lần sau họ hết đường mà nói. Đó mới là cách để giỏi lên nhanh nhất mà không bị tổn thương cái tôi.

Nguyên tắc Micro-steps: Đừng nhìn vào đỉnh núi, hãy nhìn vào bước chân

Nhiều người bỏ cuộc vì ham kết quả nhanh quá. Kiểu mới học tiếng Anh vài bữa đã muốn bắn như người bản xứ, hay tập gym một tuần đã đòi có bụng sáu múi. Không thấy kết quả ngay là bắt đầu nản, rồi tự dán nhãn mình là không có khiếu.
Thay vì nhìn vào cái đích xa tít tắp đó, hãy tập trung vào việc nhích thêm một chút mỗi ngày thôi. Lấy việc chạy bộ làm ví dụ. Ngày đầu xỏ giày chạy được vài trăm mét là phổi muốn nổ tung rồi. Nếu lúc đó cứ nhìn mấy ông chạy marathon hàng chục cây số thì đảm bảo bạn vứt giày vào xó ngay. Nhưng nếu hôm nay chạy 500 mét, ngày mai cố thêm đúng 50 mét thôi, thì sau vài tháng bạn sẽ kinh ngạc khi thấy mình chạy được cả 5 cây số mà không cần nghỉ.
Đi chậm không đáng sợ, đứng yên mới đáng sợ. Chỉ cần hôm nay bạn nhỉnh hơn hôm qua một tí, đó đã là thành công rồi.

Tái cấu trúc chiến thuật: Đừng nỗ lực mù quáng

Có một cái bẫy mà nhiều người chăm chỉ hay mắc phải, đó là nỗ lực mù quáng. Làm một việc theo một cách cũ đến lần thứ tư mà vẫn hỏng, nhưng vẫn cứ cố làm lại vì nghĩ là mình chưa đủ chăm. Nó giống như việc bạn muốn mở một cánh cửa khoá, thay vì đi tìm chìa thì bạn lại cố lấy vai húc mạnh hơn. Húc đến hỏng cả vai thì cửa vẫn khoá.
Tôi từng quen một bạn kinh doanh online, bạn ấy cứ chạy quảng cáo một mẫu duy nhất suốt 3 tháng, tiền thì cứ đốt mà đơn thì chả thấy đâu. Thay vì cứ cố đổ thêm tiền, bạn ấy dừng lại, đổi hẳn concept hình ảnh và tập trung vào một nhóm khách hàng hoàn toàn khác. Đơn bắt đầu nổ ngay sau đó.
Tư duy phát triển không phải là cứ cày cuốc như một cái máy, mà là phải biết khi nào cần xoay chuyển. Nếu thấy bế tắc, hãy mạnh dạn vứt bỏ cách cũ để thử một phương án mới liều lĩnh hơn. Đó mới là lúc bạn thực sự phá vỡ được cái giới hạn của bản thân.

Tư duy thay đổi bắt đầu từ một khoảnh khắc

Tư duy phát triển không phải là thứ làm bạn trở nên giỏi ngay lập tức. Nó chỉ ngăn bạn kết luận vội một câu không làm được. 
Sau tất cả, tư duy phát triển không phải là thứ gì đó quá cao siêu. Nó đơn giản là việc bạn chọn làm một người lì lợm hơn, dám đối mặt với cái chưa biết và không ngừng nâng cấp chính mình. Đừng để những giới hạn tự mình đặt ra cầm tù tiềm năng của bạn thêm một ngày nào nữa.