Lâm Tế kiến giải về căn bệnh 'tìm cầu' trong Phật giáo ngày nay

Một nơi, giữa không gian trang nghiêm của một ngôi chùa, là dòng người đông đúc thành kính chen vai, hướng về một chiếc hộp ngọc lấp lánh. Bên trong đó, người ta tin rằng, là xá lị của Đức Phật – một thánh tích kết tinh lòng từ bi và tuệ giác của ngài. Trong những lời thì thầm cầu nguyện và những ánh mắt đầy hy vọng, người ta tìm kiếm một sự che chở, một phước lành hữu hình có thể chạm tới.

Ở một bối cảnh khác, hoàn toàn trái ngược, là con đường nhựa bỏng rát dưới ánh mặt trời. Trên đó, là bóng một nhà sư cô độc (vị sư mà ai cũng biết là ai) đó bước đi bằng đôi chân trần trên hành trình vạn dặm với chỉ một tấm y vá chằng đụp. Ngài không tìm cầu điều gì, nhưng hình ảnh khắc khổ của ngài lại dấy lên một cơn bão trên mạng xã hội. Hàng triệu người dõi theo, biến ngài thành một biểu tượng, một vị thánh sống, và dùng hình ảnh của ngài để khởi lên vô vàn cuộc tranh cãi, phán xét không hồi kết.

Một bên là sự bám víu vào thánh tích lộng lẫy, một bên là sự tôn sùng hình ảnh khổ hạnh đến tột cùng. Liệu đây có phải là hai con đường khác nhau dẫn đến giải thoát, hay chỉ là hai biểu hiện khác nhau của cùng một căn bệnh đã ăn sâu vào tâm thức con người qua bao thế hệ – căn bệnh tìm cầu?

Để chẩn đoán căn bệnh này, có lẽ không có vị thầy thuốc nào quyết liệt và chuẩn xác hơn Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Hơn một ngàn năm trước, với lưỡi gươm trí tuệ sắc bén, ngài không đến để xây dựng thêm niềm tin, mà để đập tan mọi ảo tưởng. Bài viết này xin được mượn lăng kính của ngài, mượn phương pháp ‘Đối trị căn cơ’ để soi chiếu vào hai thực tại của Phật giáo thời nay, thử xem đâu là bệnh, đâu là thuốc, và đâu là con đường chân thực dẫn đến tự do.

Trước khi mượn gươm báu của Lâm Tế, ta cần biết vị thầy đã rèn nên lưỡi gươm đó là ai, và tại sao lưỡi gươm ấy lại có liên quan mật thiết đến chúng ta ngày nay.

Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền (?-866) là một trong những ngôi sao sáng chói nhất của Thiền tông Trung Hoa đời Đường, và là đệ tử nối pháp của Thiền sư Hoàng Bích Hy Vận.

Nhưng đừng hình dung ngài là một nhà triết học hiền hòa với những bài giảng uyên bác. Toàn bộ cuộc đời và lời dạy của Lâm Tế là một tiếng hét vang trời, một cú đập long đất. Ngài tự nhận mục đích của mình không phải để xây dựng, mà là để "đánh phá, trị bệnh và cởi trói". Ngài là một vị thầy thuốc quyết liệt, nhìn thẳng vào tâm bệnh của chúng sinh – sự sợ hãi, sự bám víu, sự tự ti – và dùng những liệu pháp mạnh nhất để nhổ tận gốc rễ. Lưỡi gươm của ngài không chĩa ra ngoài, mà chĩa thẳng vào cái ngã ảo tưởng của mỗi người, buộc họ phải đối diện với "con người thật không có vị trí" ngay nơi chính mình.

Khí phách sấm sét ấy, tưởng chừng chỉ vang vọng ở Trung Hoa, lại theo dòng thời gian chảy về phương Nam và bén rễ sâu sắc vào mảnh đất Việt.

Vào thế kỷ 17, Thiền sư Nguyên Thiều - Siêu Bạch đã mang dòng thiền Lâm Tế vào Đàng Trong, và từ đó, tông phái này đã phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những dòng thiền có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Nhiều ngôi chùa lớn và các dòng truyền thừa trên khắp cả nước đến nay vẫn mang trong mình huyết mạch của Tông Lâm Tế.

Đáng chú ý hơn cả, dòng chảy đó không hề khô cạn. Một trong những thiền sư có ảnh hưởng lớn nhất trên thế giới trong thế kỷ 20 và 21, Thiền sư Thích Nhất Hạnh, chính là người thuộc thế hệ thứ 42 của dòng thiền Lâm Tế, phái Chúc Thánh.

Điều này cho thấy một sự thật kỳ diệu: tuệ giác của Lâm Tế có sức sống mãnh liệt và khả năng tùy duyên biến hóa. Khí phách "sấm sét" của Tổ sư có thể được biểu hiện qua "hơi thở chánh niệm" của đời sau. Dù phương tiện có khác nhau – một bên là tiếng hét, một bên là nụ cười – thì mục đích cuối cùng vẫn là một: cởi trói cho con người khỏi những khổ đau do chính tâm trí mình tạo ra.

Chính vì sự liên quan mật thiết và sống động này, việc dùng tuệ giác của Lâm Tế để soi chiếu vào thực tại Phật giáo Việt Nam không phải là một sự vay mượn xa lạ, mà là một cuộc trở về, một cuộc đối thoại với chính cội nguồn của mình.

Một bài viết chân thực không dựa vào uy tín của người xưa để áp đặt một quan điểm, mà phải dùng lý lẽ thẳng thắn để soi chiếu sự vật. Hãy tạm gác lại uy danh của Thiền sư Lâm Tế, chúng ta hãy cùng nhìn thẳng vào bản chất tâm lý và logic đằng sau hai hiện tượng này.

Khi một niềm tin và hy vọng được đặt trọn vẹn vào một đối tượng vật chất bên ngoài, dù đó là xá lị hay bất cứ thánh vật nào, một cơ chế tâm lý nguy hiểm sẽ tự động hình thành. Đó là cơ chế nương tựa và trao quyền.

Sự lệ thuộc được tạo ra: nguồn an lạc, phước lành hay sự che chở giờ đây được định vị là "ở ngoài kia", nằm trong vật thể đó. Một cách vô thức, chúng ta tự tạo ra một sự lệ thuộc: "Khi có thánh vật ở đây, tôi được an toàn; khi không có, tôi cảm thấy bất an." Sự bình an nội tại của chúng ta trở nên bấp bênh, bị điều kiện hóa bởi một thứ không thuộc về mình. Đây là bước đầu tiên của sự đánh mất tự do.

Sự tự do tối thượng mà Kinh Kim Cương chỉ dạy chính là một cái tâm không vướng mắc, không trụ vào đâu cả – "ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm" (nên không trụ vào đâu mà sinh ra tâm ấy). Lời dạy của Lâm Tế về việc tin vào bản thân chính là bước đầu tiên để ta thu hồi quyền năng về lại cho mình. Nhưng tuệ giác Bát Nhã còn đi xa hơn: kỳ thật cũng chẳng có một "cái mình" cố định để mà tin, huống chi là đem tâm trụ vào một vật thể bên ngoài. Nếu ngay cả cái "tôi" bên trong cũng chỉ là một khái niệm, một sự tập hợp tạm thời của năm uẩn, thì việc đem toàn bộ sự an lạc của mình ký thác vào một viên xá lị lại càng phi lý.

Hơn thế nữa, quy luật Vô Thường và Vô Ngã sẽ không loại trừ bất cứ điều gì. Chính Đức Phật, một bậc toàn giác, thân thể cũng tuân theo quy luật sinh diệt, thì không có lý gì xương của ngài lại tồn tại vĩnh viễn. Điều này dẫn đến một câu hỏi thực tế và không thể tránh khỏi: một ngàn hay hai ngàn năm nữa, khi viên xá lị kia cũng không thoát khỏi sự chi phối của thời gian mà tan hoại, thì cái tâm vốn đang nương tựa vào nó sẽ ra sao? Sự an lạc có tan biến theo không? Phước lành có mất đi không? Người ta sẽ trở nên đau khổ, bệnh tật chăng?

Một sự bình an phải phụ thuộc vào một vật vô thường bên ngoài, đó không thể là sự bình an chân thật. Chính vì thấy rõ sự bấp bênh này mà Lâm Tế gọi việc tôn thờ hình tướng Bụt là thờ "Ma Bụt", một ảo ảnh trói buộc con người.

Khi một hình ảnh về sự tu hành khắc kỷ được tôn vinh làm tiêu chuẩn tuyệt đối, một cơ chế tâm lý khác, tinh vi không kém, sẽ vận hành. Đó là cơ chế phân biệt và tạo dựng thần tượng.

Trước hết, nó tạo ra sự chia rẽ. Khi tuyên bố "đây là hình mẫu chân tu duy nhất", chúng ta ngay lập tức tạo ra một ranh giới nhị nguyên: "chân tu" và "không chân tu". Từ đó sinh ra sự phán xét, so sánh, chê bai và khen ngợi. Thay vì cùng nhau tu tập, người ta lại bận rộn phán xét cách tu tập của nhau.

Thứ hai, nó tạo ra sự nhầm lẫn giữa phương tiện và mục đích. Sự khổ hạnh, giống như mọi pháp môn khác, chỉ là một phương tiện (cái bè) để đạt đến mục đích là sự giải thoát (bờ bên kia). Việc tôn sùng chính cái bè và xem nó là đích đến là một sự nhầm lẫn tai hại. Lịch sử Thiền tông Việt Nam đã cho chúng ta một minh chứng hùng hồn qua cuộc đời của Vua Trần Thái Tông. Khi bị Thái sư Trần Thủ Độ ép phải từ am mây Yên Tử trở về ngai vàng, chẳng lẽ nhà vua đã mất đi con đường giải thoát? Nếu ngài tin rằng chỉ có đời sống tu hành trên núi mới là con đường duy nhất, hẳn ngài đã sống trong đau khổ và uất hận. Nhưng không, ngài đã biến chính triều đình thành đạo tràng, biến việc trị quốc an dân thành pháp môn tu tập của mình và cuối cùng vẫn đạt được tuệ giác.

Câu chuyện này dẫn chúng ta đến một lý luận thực chất và không thể chối cãi:

Nếu một người chưa có được tâm giải thoát, thì có vô lượng pháp môn để đạt đến đó, ngay cả trong cuộc sống đời thường. Việc bám chấp vào khổ hạnh hay không khổ hạnh khi ấy đều trở nên vô nghĩa.

Còn nếu một người đã đạt được tâm giải thoát rồi, thì còn cần đến hình thức khổ hạnh để làm gì nữa? Khi đó, nó lại trở nên thừa thãi.

Một người có thể thực hành khổ hạnh nhưng tâm vẫn đầy kiêu mạn, và một người sống trong điều kiện bình thường nhưng tâm lại có thể vô cùng thảnh thơi. Việc bám chấp vào hình thức bên ngoài, dù là hình thức nào, cũng đã làm chúng ta quên mất mục đích cốt lõi: chuyển hóa nội tâm. Đây chính là căn bệnh "yêu thánh ghét phàm" mà Lâm Tế cảnh báo, một sự phân biệt tinh vi khiến con người mãi chìm đắm trong luân hồi.

Khi đã thấy rõ tâm bệnh, một vị thầy thuốc như Lâm Tế sẽ không kê những liều thuốc an thần. Ngài sẽ dùng liệu pháp sốc, một nhát gươm để cắt bỏ khối u ảo tưởng, dù việc đó có thể gây đau đớn cho bệnh nhân lúc ban đầu.

Đối diện với dòng người đang thành kính trước một viên xá lị, Lâm Tế sẽ không chỉ hét. Tiếng hét vẫn còn là một sự công nhận rằng có "cái gì đó" đáng để hét vào. Có lẽ, hành động của ngài sẽ còn quyết liệt hơn.

Ngài là người đã dám tuyên bố "Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ". Một lời tuyên bố động trời nhắm thẳng vào những hình ảnh thiêng liêng nhất. Huống chi đây chỉ là một mảnh xương mà thật giả còn chưa rõ? Đối với ngài, việc tôn thờ nó cũng vô nghĩa như tôn thờ một hòn sỏi bên đường.

Có lẽ, ngài sẽ chỉ cười lớn, phất tay áo bỏ đi trong sự ngỡ ngàng của đám đông. Hoặc ngài sẽ hỏi một câu lạnh lùng, thực tế đến tàn nhẫn: "Xương này giúp ông hết đói được không? Giúp ông hết khổ được không? Nó còn chẳng tự cứu nó khỏi quy luật vô thường, thì cứu được ai?"

Liều thuốc ở đây là sự tước bỏ hoàn toàn sự thiêng liêng mà người ta gán cho vật thể. Ngài không cho họ một điểm tựa nào khác, buộc họ phải rơi vào khoảng không vô định của sự hụt hẫng, để từ đó họ buộc phải tự hỏi: "Vậy thì ta phải nương tựa vào đâu?" Câu trả lời duy nhất chỉ có thể là: nương tựa vào chính mình.

Dưới con mắt của ngài, đám đông hiếu kỳ vây quanh một người tu khổ hạnh không phải là những người hộ pháp. Họ chính là hóa thân của Ma vương thời hiện đại. Giống như đoàn quân của Ma vương đến quấy nhiễu Đức Phật trước đêm Ngài thành đạo, đám đông này, với danh nghĩa "ngưỡng mộ", đã làm điều tương tự: từ việc chặn đường phỏng vấn, đưa ra những câu hỏi vô nghĩa, đến việc tụ tập hiếu kỳ làm cản trở con đường tự do mà vị sư đã chọn. Đó là một lòng tốt "đầy ác ý", một sự yêu mến gây tổn hại.

Lâm Tế sẽ hỏi thẳng những người đang tôn sùng đó: "Việc tôn sùng một hình ảnh khổ hạnh có thực sự thôi thúc các vị sống một đời khổ hạnh không? Hay nó chỉ là một sự giải trí tinh thần tạm bợ, một cách để cảm thấy mình 'hướng đạo' mà không cần phải làm gì cả?"

Ngài sẽ chỉ ra sự thật phũ phàng: vị sư kia đang bị biến thành một "con chiên để tế lễ" cho sự hiếu kỳ của đám đông. Lợi ích thực sự ở đây chảy về đâu? Nó không chảy về người tu hành đang bị làm phiền, cũng không chảy về người hâm mộ đang lạc lối. Nó chỉ chảy về những "lượt xem", những món lợi từ việc "vắt kiệt một thần tượng một cách ác liệt nhất", đến mức in cả hình ảnh của ngài lên lịch, lên áo.

Trong cơn say mê đó, họ quên hỏi câu hỏi quan trọng nhất: "Còn tôi thì sao? Tôi thực sự cần gì? Hạnh phúc của tôi nằm ở đâu?"

Sau khi dùng gươm báu chặt đứt hai con đường hư vọng đó, Lâm Tế mới chìa ra liều thuốc thật sự. Đó không phải là một pháp môn, mà là một mẫu người: "con người vô sự" và "con người không có thứ bậc" (vô vị chân nhân).

Họ không cần xá lị, vì họ đã nhận ra "Bụt sống" chính là Tánh Giác sáng suốt nơi chính mình.

Họ không cần phải bắt chước hình ảnh khổ hạnh, vì họ đã nhận ra giải thoát không nằm ở hình thức, mà ở khả năng "tùy xứ tác chủ" – làm chủ tâm mình trong mọi hoàn cảnh, dù là ăn một bữa hay ba bữa, mặc y vá hay y lành.

"Con người vô sự" này không được định nghĩa bởi những gì họ sở hữu hay cách họ hành xử, mà bởi sự tự do nội tại tuyệt đối. Đây chính là đích đến chân thực mà cả hai nhóm người tìm cầu kia đều khao khát nhưng lại đi sai đường. Họ tìm kiếm sự an toàn và chân lý ở bên ngoài, trong khi Lâm Tế chỉ vào bên trong và nói: "Nó ở ngay đây. Đừng tìm nữa!"

Từ vỏ ngọc lấp lánh chứa xá lị đến tấm y vá trên đôi chân trần, hai hình ảnh tưởng chừng như một trời một vực cuối cùng lại cùng nhau chỉ về một tâm bệnh duy nhất: căn bệnh tìm cầu, sự từ chối tin vào quyền năng và tuệ giác vốn có nơi chính mình. Một bên tìm kiếm sự an toàn từ một vật thể bên ngoài, một bên tìm kiếm sự xác nhận qua một hình tượng bên ngoài. Cả hai đều là sự phóng ngoại, đều là đánh mất đi vị trí chủ nhân của chính mình.

Con đường giải thoát mà Lâm Tế vạch ra không phải là một sự lựa chọn giữa việc tôn thờ thánh tích hay noi theo khổ hạnh. Con đường đó mang tên "Tùy xứ tác chủ, lập xứ đắc chân" – Ở đâu cũng làm chủ, đứng đâu cũng là chân thật.

Đó là con đường của sự quay vào bên trong, của việc nhận lãnh trách nhiệm tuyệt đối cho sự bình an của chính mình. Đạo không nằm ở trên núi cao hay trong tháp cổ. Đạo nằm ngay dưới chân ta, trong từng hơi thở, trong khả năng làm chủ tâm mình trước mọi hoàn cảnh. Khi tâm đã làm chủ, thì dù ở trong triều đình như Vua Trần Thái Tông hay đi khất thực ngoài phố chợ như Tổ Phổ Hóa, nơi nào cũng là đạo tràng, việc gì cũng là tu tập.

Cuối cùng, "Gươm Báu Lâm Tế" không phải là một thanh gươm bằng thép. Nó là tuệ giác. Mục tiêu của nó không phải là xá lị hay tấm y vá. Mục tiêu của nó là sợi dây trói buộc vô hình trong tâm của mỗi chúng ta.

Một khi lưỡi gươm ấy được vung lên bởi chính ta để chặt đứt sợi dây mang tên "tìm cầu", đó là lúc "con người vô sự" chân thật hiển lộ, tự do và an lạc ngay giữa cuộc đời này