Khi Tiên Tri Trở Thành Thương Hiệu: Giải Phẫu Toàn Diện Predictive History và Những Gì Ẩn Sau Ánh Hào Quang của Jiang Xueqin

Tháng 5 năm 2024, trong một lớp học ở Bắc Kinh, có một người đàn ông đứng trước những học sinh của mình và đưa ra ba dự đoán. Bối cảnh lúc đó rất khác hiện tại. Joe Biden vẫn là tổng thống Hoa Kỳ. Phần lớn giới quan sát chính trị thì cho rằng Donald Trump khó có thể quay lại Nhà Trắng. Và ý tưởng về một cuộc chiến toàn diện giữa Hoa Kỳ và Iran vẫn nằm đâu đó giữa suy đoán chiến lược và kịch bản của một bộ phim hành động hạng B.

Trong bối cảnh ấy, người đàn ông đó đã nói ra ba điều một cách dứt khoát: Trump sẽ thắng cử. Mỹ sẽ gây chiến với Iran. Và điều thứ ba, điều khiến cả chuỗi dự đoán trở nên đáng chú ý, là tuyên bố rằng Mỹ sẽ thua cuộc chiến đó.

Hai dự đoán đầu tiên đã trở thành hiện thực. Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, kênh YouTube của ông đã tăng vọt lên hơn 1,8 triệu người đăng ký. Truyền thông quốc tế nhanh chóng gắn cho ông một danh xưng mang tính biểu tượng: “Nostradamus của Trung Quốc.” Tạp chí Newsweek dành hẳn một bài phân tích dài về hiện tượng này. Và khi cuộc chiến Mỹ–Iran bắt đầu leo thang từng ngày, chương trình podcast chính trị lớn nhất tại Hoa Kỳ, Breaking Points, đã mời ông xuất hiện trực tiếp để nói về các dự đoán của mình.

Người đàn ông đó chính là Jiang Xueqin. Nhưng câu chuyện về ông không chỉ đơn giản là câu chuyện của một người dự đoán đúng vài sự kiện lớn. Mà nó còn phản ánh một điều rộng lớn hơn nhiều: cách mà tri thức, dự báo, và quyền lực diễn ngôn đang được tiêu thụ trong kỷ nguyên mạng xã hội. Trong một môi trường nơi thuật toán thưởng cho sự táo bạo và khán giả thì bị cuốn hút bởi những lời tiên tri lớn, ranh giới giữa phân tích nghiêm túc và biểu diễn trí tuệ bắt đầu trở nên khó phân biệt hơn.

Bài viết này sẽ lần theo toàn bộ câu chuyện đó. Không phải phiên bản được đánh bóng bởi truyền thông, và cũng không phải phiên bản được thổi phồng bởi cộng đồng hâm mộ. Thay vào đó, mục tiêu của bài viết là nhìn thẳng vào cả hai mặt của hiện tượng ấy: ánh hào quang của một người dường như nhìn thấy điều người khác không thấy, và cả những khoảng tối nơi các dự báo lớn dễ dàng trượt sang lãnh địa của sự suy đoán và huyền thoại cá nhân.

Và khi câu chuyện kết thúc, câu hỏi quan trọng nhất sẽ không còn là liệu Jiang Xueqin có đúng hay sai, mà là trong thế giới hiện nay, ranh giới giữa một nhà tư tưởng xuất sắc và một người bán thuyết âm mưu thực sự cách nhau bao nhiêu milimet?

Để có thể hiểu về Predictive History, trước hết, ta cần hiểu về con người đang đứng đằng sau nó.

Jiang sinh năm 1976, là con trai của một gia đình người Hoa di cư sang Canada. Cha ông làm đầu bếp, còn mẹ là thợ may. Xuất thân này không thuộc về tầng lớp tinh hoa học thuật truyền thống. Đó là câu chuyện của một cá nhân đi lên bằng con đường tự lực, một quỹ đạo thường tạo ra hai điều cùng một lúc: một động lực trí tuệ mạnh mẽ và một xu hướng hoài nghi sâu sắc đối với những hệ thống quyền lực đã định hình thế giới.

Ông theo học tại Yale và tốt nghiệp năm 1999 với bằng Văn học Anh. Không phải kinh tế học, không phải khoa học chính trị, và cũng không phải lịch sử hay toán học. Văn học Anh. Chi tiết tưởng như phụ này thực chất mang ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với vẻ bề ngoài của nó. Một nền tảng được đào tạo trong văn học thường buộc người học phải suy nghĩ về cấu trúc câu chuyện, biểu tượng, nhịp điệu của lịch sử, và các mô hình tâm lý tập thể. Chính lăng kính đó sau này đã trở thành một sợi chỉ xuyên suốt trong cách Jiang diễn giải lịch sử và dự báo tương lai.

Sau khi tốt nghiệp, ông chuyển đến Trung Quốc và xây dựng một sự nghiệp đáng chú ý trong lĩnh vực giáo dục. Từ năm 2008 đến 2010, ông giữ vị trí phó hiệu trưởng tại Trường Trung học Thâm Quyến. Từ 2010 đến 2012, ông là giám đốc chương trình tại trường quốc tế thuộc Đại học Bắc Kinh. Từ năm 2022 đến nay, ông giảng dạy tại Moonshot Academy ở Bắc Kinh. Bên cạnh đó, Jiang từng là một nhà nghiên cứu tại Sáng kiến Đổi mới Giáo dục Toàn cầu của Harvard, là thành viên của Hội Nghệ thuật Hoàng gia Anh, và đã viết bài cho Wall Street Journal, New York Times bản tiếng Trung, và cả CNN. Nếu chỉ nhìn vào những cột mốc này, hồ sơ của ông hoàn toàn phù hợp với hình ảnh của một nhà trí thức quốc tế thành đạt.

Nhưng tiểu sử của Jiang Xueqin còn có một chương khác ít được nhắc tới, và chính chương đó khiến câu chuyện còn trở nên phức tạp hơn nhiều.

Năm 2002, ông bị lực lượng an ninh Trung Quốc bắt giữ và trục xuất khỏi nước này. Thời điểm đó, Jiang đang bí mật quay một bộ phim tài liệu về các cuộc biểu tình của công nhân tại thành phố Đại Khánh. Đây là những cuộc biểu tình được xem là lớn nhất kể từ sự kiện Thiên An Môn năm 1989. Bộ phim được thực hiện cho kênh PBS của Hoa Kỳ nhưng không có giấy phép hoạt động chính thức. Cảnh sát cáo buộc ông đã quay phim bất hợp pháp và gắn cho ông nhãn “gián điệp”. Tổ chức CPJ (Committee to Protect Journalists) đã lên tiếng phản đối, cho rằng việc trục xuất này phản ánh nỗ lực kiểm duyệt thông tin về bất ổn lao động. Jiang bị đưa lên máy bay trở về Vancouver chỉ một ngày sau đó.

Điều khiến câu chuyện trở nên khó hiểu hơn là những gì xảy ra sau đó. Không lâu sau vụ việc, Jiang quay lại Trung Quốc. Và kể từ đó, ông tiếp tục sinh sống và làm việc tại Bắc Kinh cho đến ngày nay.

Sự kiện này đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho nhiều suy đoán trái chiều. Một số người cho rằng Jiang có liên hệ với CIA, dựa trên việc Yale từ lâu bị đồn đại là nơi tuyển dụng của cơ quan này. Những người khác thì đặt câu hỏi theo hướng ngược lại: tại sao chính quyền Trung Quốc lại cho phép một người từng bị buộc tội gián điệp Mỹ quay lại và hoạt động bình thường trong hệ thống giáo dục tại Bắc Kinh. Không có bằng chứng xác thực cho bất kỳ giả thuyết nào trong số đó. Nhưng có một thực tế khó có thể phủ nhận: quỹ đạo cuộc đời của Jiang Xueqin, từ di dân đến Yale, từ bị trục xuất đến quay trở lại Trung Quốc, không hề đơn giản và cũng không dễ để đặt vào bất kỳ khuôn mẫu nào.

Và theo một nghĩa nào đó, chính sự khó phân loại này cũng phản chiếu hoàn hảo bản chất của dự án trí tuệ mà ông đang xây dựng: kênh Predictive History của ông.

Predictive History. Chỉ riêng cái tên đã nói rõ tham vọng của dự án này. Nó không đơn thuần là một kênh giải thích lịch sử hay bình luận thời sự. Nó còn tự đặt mình vào một mục tiêu lớn hơn: sử dụng lịch sử như một công cụ để dự báo tương lai của các nền văn minh.

Cấu trúc nội dung của kênh được tổ chức thành bốn series chính. Series “Civilization” cố gắng truy nguyên sự tiến hóa của các xã hội loài người thông qua lăng kính của hệ thống tín ngưỡng và những câu chuyện nền tảng định hình bản sắc tập thể. Series “Geo-Strategy” chuyển trọng tâm sang địa chính trị hiện đại, phân tích cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc trong bối cảnh hệ thống quốc tế đang được tái cấu trúc. Series thứ ba, “Secret History”, tập trung vào lịch sử của các hội kín và ảnh hưởng của chúng đối với các biến động chính trị toàn cầu. Đây cũng là phần sẽ thu hút sự chú ý nhiều nhất trong toàn bộ câu chuyện này. Bên cạnh ba mảng đó, Jiang còn phát triển một khóa học riêng về Triết học Phương Tây, nơi ông cố gắng đặt các tranh luận hiện đại vào bối cảnh dài của tư tưởng châu Âu.

Đằng sau cấu trúc nội dung đó là một phương pháp luận mà Jiang hay thường xuyên nhắc tới. Theo cách ông mô tả, Predictive History vận hành dựa trên bốn trụ cột phân tích. Thứ nhất là lý thuyết chu kỳ văn minh, được lấy cảm hứng từ những công trình của Oswald Spengler và Peter Turchin về sự trỗi dậy và suy tàn của các xã hội phức tạp. Thứ hai là cách tiếp cận từ lý thuyết trò chơi trong địa chính trị, nơi hành vi của các quốc gia được xem như những nước đi chiến lược trong một bàn cờ dài hạn. Thứ ba là phân tích tài chính và thể chế nhằm hiểu các động lực quyền lực ẩn sau những quyết định chính trị. Và cuối cùng là vai trò của huyền thoại và tôn giáo như những lực kết dính tâm lý của cộng đồng.

Jiang gom toàn bộ khung tư duy đó vào một khái niệm duy nhất mà ông gọi là psychohistory. Thuật ngữ này được mượn từ bộ tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Foundation của Isaac Asimov. Trong thế giới hư cấu đó, nhà khoa học Hari Seldon phát triển một ngành khoa học có khả năng dự đoán chuyển động của toàn bộ nền văn minh chỉ bằng các mô hình toán học và xác suất. Bằng cách sử dụng khái niệm này, Jiang ngầm đặt dự án của mình vào một tham vọng rất lớn: biến lịch sử thành một hệ thống có thể đọc được trước khi nó xảy ra.

Trên bề mặt, ý tưởng đó có sức hấp dẫn mạnh mẽ. Và phải thừa nhận rằng một số phần của kênh thực sự đáng chú ý. Jiang có khả năng đặt các sự kiện hiện đại vào những đường cong của lịch sử, liên kết văn học cổ điển với chính trị đương đại, và xây dựng các câu chuyện có cấu trúc chặt chẽ. Trong một môi trường truyền thông nơi phần lớn phân tích địa chính trị bị thu hẹp vào chu kỳ tin tức hai mươi bốn giờ, việc cố gắng nhìn nhận lịch sử ở quy mô thế kỷ hoặc thậm chí thiên niên kỷ là một nỗ lực hiếm gặp. Chỉ riêng việc khôi phục tầm nhìn dài hạn đó đã là một đóng góp đáng chú ý.

Tuy nhiên, sức hấp dẫn trí tuệ và độ chính xác phân tích không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Một mô hình có thể cuốn hút, thậm chí thuyết phục về mặt kể chuyện, nhưng điều đó không tự động khiến nó trở thành một công cụ dự báo đáng tin cậy. Và chính tại điểm giao nhau giữa câu chuyện hấp dẫn và tính đúng đắn trong phân tích, hiện tượng Predictive History bắt đầu trở nên thực sự thú vị.

Hãy bắt đầu bằng cách nhìn thẳng vào những gì thực sự đã xảy ra.

Tháng 5 năm 2024, trong một bài giảng được ghi hình cho học sinh của mình, Jiang Xueqin đã đưa ra ba dự đoán cụ thể. Thứ nhất, Donald Trump sẽ thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ tháng 11 năm 2024. Thứ hai, Hoa Kỳ sẽ bước vào một cuộc chiến tranh với Iran. Và thứ ba, Hoa Kỳ sẽ thất bại trong cuộc chiến đó. Hai dự đoán đầu tiên đã trở thành hiện thực. Dự đoán thứ ba, rằng Mỹ sẽ thua, vẫn đang là tâm điểm tranh cãi vào thời điểm bài viết này được thực hiện, tháng 3 năm 2026.

Sức hấp dẫn của câu chuyện này không hề khó hiểu. Trong một thế giới nơi mà các hệ thống dự báo ngày càng tỏ ra bất lực trước những cú sốc địa chính trị, bất kỳ ai nói trước một sự kiện lớn rồi thấy nó xảy ra đều lập tức thu hút được sự chú ý. Tâm lý học tiến hóa thậm chí còn cung cấp một lời giải thích khá rõ ràng: bộ não con người được thiết kế để tìm kiếm những cá nhân có khả năng nhìn thấy nguy hiểm trước khi nó xảy ra. Trong lịch sử cổ đại của loài người, tin theo người có vẻ “nhìn thấy tương lai” thường đồng nghĩa với việc sống sót được lâu hơn.

Nhưng chính tại điểm này, việc dừng lại và suy nghĩ cẩn thận thật sự trở nên cần thiết.

Hãy xem xét từng dự đoán một cách tách biệt. Dự đoán rằng Trump có thể thắng cử vào năm 2024, nếu đặt trong bối cảnh đầu năm đó, hoàn toàn không phải một lời tiên tri dị thường. Thị trường cá cược chính trị, nhiều nhà phân tích tại Washington, và phần lớn các mô hình bầu cử đều cho thấy một cuộc đua cực kỳ sít sao, trong đó Trump thực sự có một lợi thế đáng kể trong một số kịch bản quan trọng. Nói cách khác, đây là một dự đoán nằm trong vùng hợp lý của nhiều nhà quan sát chứ không phải một cú đột phá trí tuệ.

Dự đoán thứ hai, về khả năng Mỹ sẽ gây chiến với Iran, cũng cần được đặt vào bối cảnh lịch sử rộng hơn. Quan hệ Mỹ - Iran đã ở trạng thái đối đầu cấu trúc trong nhiều thập kỷ. Trong nhiệm kỳ đầu của Trump, Washington đã từng tiến rất gần đến việc chiến tranh sau vụ ám sát tướng Qassem Soleimani năm 2020. Vậy nên viễn cảnh của một chính quyền Trump nhiệm kỳ hai leo thang căng thẳng với Tehran không phải là một điều khó hình dung. Nó là một sự suy luận địa chính trị hợp lý, không phải một khải thị bất ngờ.

Điều quan trọng ở đây không phải là Jiang đã sai về hai dự đoán đầu. Ông đã đúng. Điều đáng bàn là cơ chế tâm lý khiến công chúng nhanh chóng diễn giải hai kết quả đúng đó như bằng chứng của một năng lực tiên tri đặc biệt. Và chính khi chuyển sang dự đoán thứ ba, câu chuyện đã bắt đầu bộc lộ những vấn đề thú vị hơn nhiều.

Dự đoán cuối cùng của Jiang không chỉ đơn giản là nói rằng Hoa Kỳ sẽ gặp khó khăn trong một cuộc xung đột với Iran. Ông còn khẳng định Mỹ sẽ thua. Không phải là thất bại một phần, không phải là đạt được kết quả dưới kỳ vọng, mà là một thất bại chiến lược rõ ràng. Đó là một tuyên bố mạnh mẽ và khác biệt so với phần lớn phân tích chính thống.

Diễn biến thực tế sau đó phức tạp hơn nhiều so với kịch bản này. Tháng 6 năm 2025, Hoa Kỳ tiến hành Operation Midnight Hammer, một chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu của Iran. Tuy nhiên, thay vì dẫn tới một cuộc chiến toàn diện kéo dài, chính quyền Trump sau đó đã môi giới một thỏa thuận ngừng bắn. Iran không sụp đổ. Hoa Kỳ cũng không chịu thất bại quân sự rõ ràng trên chiến trường. Cuộc xung đột không phát triển theo kịch bản “Mỹ sa lầy và thua cuộc” mà dự đoán ban đầu đã vẽ ra.

Nhưng điểm đáng chú ý nhất không nằm ở diễn biến của chính cuộc chiến. Địa chính trị luôn phức tạp, và không có một nhà phân tích nào có thể dự đoán chính xác mọi bước ngoặt. Điều đáng chú ý nằm ở phản ứng của Jiang khi thực tế bắt đầu đi chệch khỏi kịch bản ban đầu.

Thay vì nói rằng dự đoán của mình có thể đã sai hoặc cần phải được điều chỉnh, ông lại liên tục tái diễn giải các sự kiện mới để chúng vẫn phù hợp với mô hình ban đầu. Ngừng bắn được giải thích như một bước đi chiến thuật trong một cuộc đấu dài hạn. Việc Mỹ không bị đánh bại trên chiến trường được diễn giải như dấu hiệu của một thất bại sâu hơn – ở cấp độ kinh tế, ngoại giao, và uy tín toàn cầu. Trong cách tiếp cận này, bất kỳ kết quả nào cũng có thể được gắn vào khung dự báo ban đầu.

Trong triết học khoa học, hiện tượng này có một tên gọi khá rõ ràng: moving the goalposts. Khi các tiêu chí đánh giá một dự đoán liên tục được điều chỉnh sau khi các sự kiện đã xảy ra, dự đoán đó trở nên miễn nhiễm với việc bị chứng minh sai. Một lý thuyết không thể bị chứng minh sai thì không còn là một lý thuyết có thể kiểm chứng được.

Tâm lý học nhận thức còn cung cấp thêm một khái niệm bổ sung để ta hiểu hiện tượng này: hindsight bias. Khi một sự kiện đã xảy ra, bộ não con người có xu hướng tái cấu trúc ký ức về những dự đoán trước đó để chúng trông có vẻ chính xác và chắc chắn hơn so với thực tế. Nếu Trump thua trong cuộc bầu cử năm 2024, bài giảng của Jiang rất có thể đã bị lãng quên như hàng nghìn dự đoán khác trên internet. Nhưng chính vì Trump thắng, toàn bộ bài giảng đột nhiên được nhìn lại như một khoảnh khắc tiên tri.

Vẫn còn một vấn đề khác mà liên quan đến cái mà các nhà thống kê gọi là base rates, tức tỷ lệ nền. Một nhà dự báo thực sự có phương pháp thường không tuyên bố đơn giản rằng một sự kiện sẽ xảy ra. Họ sẽ gán cho nó một xác suất cụ thể. Ví dụ, họ có thể nói rằng khả năng xảy ra là 70 phần trăm trong một tập hợp các điều kiện nhất định. Sau đó, theo thời gian, người ta có thể kiểm tra xem các xác suất đó có được hiệu chỉnh chính xác hay không. Nếu một nhà phân tích nói “70 phần trăm” một trăm lần, sự kiện đó có thực sự xảy ra khoảng bảy mươi lần hay không.

Jiang không sử dụng phương pháp này. Các dự đoán của ông được trình bày như những tất yếu của lịch sử. Khi dự báo được diễn đạt như định mệnh thay vì xác suất, khả năng kiểm tra phương pháp gần như biến mất hoàn toàn.

Cuối cùng còn một thực tế đơn giản hơn nhiều. Internet hiện nay chứa hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người tự nhận là nhà phân tích địa chính trị. Mỗi năm họ đưa ra hàng nghìn dự đoán khác nhau. Trong một tập hợp đủ lớn các dự đoán, một số người chắc chắn sẽ đúng về những sự kiện lớn. Điều đó không nhất thiết chứng minh sức mạnh của phương pháp. Nó thường chỉ phản ánh cách xác suất thống kê được vận hành.

Tất cả những điều này không có nghĩa rằng Jiang Xueqin hoàn toàn không có những quan sát có giá trị. Có thể ông thực sự nhìn thấy được một số xu hướng mà những người khác đã bỏ qua. Nhưng khi không thể phân biệt giữa “đúng vì phương pháp đáng tin cậy” và “đúng vì may mắn hoặc vì dự đoán đủ linh hoạt để phù hợp với nhiều kết quả,” danh hiệu “nhà tiên tri” trở nên ít có ý nghĩa hơn nhiều so với vẻ bề ngoài của nó.

Một trong những dấu ấn trí tuệ nổi bật nhất của Predictive History là việc Jiang Xueqin liên tục viện dẫn lý thuyết trò chơi như một nền tảng phương pháp luận. Ông không dùng khái niệm này chỉ như một hình ảnh minh họa. Trái lại, ông khẳng định khá rõ ràng rằng đó là cơ sở phân tích của mình. Trên trang Patreon, Jiang đã từng viết trực tiếp rằng ông tin mọi người có thể sử dụng phân tích lý thuyết trò chơi để hiểu được lịch sử tốt hơn.

Để đánh giá tuyên bố này một cách nghiêm túc, ta cần quay lại một câu hỏi cơ bản hơn: lý thuyết trò chơi thực sự là gì.

Ngành học này được hình thành từ những năm 1940 với các công trình của John von Neumann, sau đó được phát triển mạnh mẽ bởi John Nash, người sau này trở nên nổi tiếng rộng rãi qua bộ phim A Beautiful Mind. Lý thuyết trò chơi không phải là một tập hợp các phép ẩn dụ triết học. Nó là một ngành toán học với cấu trúc định nghĩa cực kỳ chặt chẽ.

Để áp dụng lý thuyết trò chơi vào một tình huống cụ thể, nhà phân tích phải xác định được một tập hợp các yếu tố rõ ràng. Trước hết là các người chơi trong hệ thống. Tiếp theo là tập hành động mà mỗi người chơi có thể lựa chọn. Sau đó là cấu trúc thông tin, tức mỗi bên biết gì về lựa chọn của đối thủ. Một yếu tố trung tâm khác là hàm lợi ích, thứ mô tả chính xác mục tiêu mà mỗi tác nhân đang cố gắng tối ưu hóa. Khi tất cả các thành phần đó được xác định, nhà phân tích mới có thể tìm kiếm trạng thái cân bằng Nash, điểm mà tại đó không người chơi nào có lợi khi đơn phương thay đổi chiến lược của mình.

Những ứng dụng nghiêm túc của lý thuyết trò chơi trong khoa học xã hội đều tuân thủ logic này. Ví dụ nổi tiếng nhất là công trình của Thomas Schelling về chiến lược răn đe hạt nhân trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Phân tích của ông xây dựng các mô hình chiến lược cụ thể, dựa trên những giả định có thể bị bác bỏ và dẫn tới các dự đoán có thể được kiểm tra. Công trình đó sau này đã mang lại cho Schelling giải Nobel Kinh tế năm 2005. Đó là cách lý thuyết trò chơi vận hành khi nó được sử dụng như một công cụ khoa học thực sự.

Khi chuyển sang Predictive History, điều đáng chú ý là các yếu tố cốt lõi này gần như không được xuất hiện. Không có ma trận lợi ích. Không có mô hình trạng thái cân bằng. Không có đặc tả về cấu trúc thông tin giữa các tác nhân. Và cũng không có bất kỳ biểu thức toán học nào được trình bày để kiểm chứng các kết luận. Thay vào đó, khái niệm “lý thuyết trò chơi” thường được dùng như một nhãn dán khái quát cho những lập luận kiểu: Iran hiểu rằng họ không thể thắng nhanh chóng nên đã chọn chiến lược tiêu hao dài hạn.

Những nhận xét như vậy hoàn toàn có thể hợp lý về mặt chiến lược. Chúng phản ánh một dạng suy luận địa chính trị quen thuộc. Tuy nhiên, việc gắn nhãn chúng là “lý thuyết trò chơi” đã tạo ra một ấn tượng khác hẳn so với bản chất thực sự của lập luận.

Và chính tại đây xuất hiện một vấn đề quan trọng. Thuật ngữ kỹ thuật luôn mang theo một hào quang trí tuệ riêng. Khi người nghe bắt gặp cụm từ “phân tích lý thuyết trò chơi”, họ thường mặc định rằng phía sau kết luận là một hệ thống được mô hình hóa nghiêm ngặt. Điều này vô tình nâng cao mức độ tin cậy của lập luận vượt quá những gì thực sự được chứng minh. Hiệu ứng này tạo ra một ảo giác về tính chặt chẽ và khả năng đã được kiểm chứng, ngay cả khi những yếu tố cần thiết của phương pháp chưa từng được trình bày.

Một nhà phân tích độc lập từng tóm tắt điểm yếu này khá trực diện trong một cuộc thảo luận trực tuyến. Theo nhận xét đó, Jiang thường hay đưa ra những dự đoán thú vị nhưng dựa trên nhiều giả định, các ví dụ lịch sử đôi khi bị tách khỏi bối cảnh ban đầu, và khái niệm “lý thuyết trò chơi” được nhắc đến thường xuyên mà không bao giờ được chứng minh bằng những mô hình cụ thể. Đó chính là sự phê bình cốt lõi, và cho đến nay nó vẫn được đứng vững trước mọi phản biện nghiêm túc.

Luận điểm địa chính trị nổi tiếng nhất của Jiang Xueqin, và cũng là luận điểm được truyền thông trích dẫn thường xuyên nhất, xoay quanh một phép so sánh lịch sử táo bạo. Ông đặt cuộc xung đột Mỹ–Iran trong khuôn khổ của Sicilian Expedition, một chiến dịch quân sự tai tiếng của Athens trong Peloponnesian War.

Câu chuyện lịch sử này từ lâu đã được xem như một trong những bài học kinh điển về sự tự tin quá mức của các cường quốc. Vào năm 415 trước Công nguyên, Athens lúc đó vẫn đang ở đỉnh cao quyền lực. Thành bang đã này bị thuyết phục bởi một chính khách đầy tham vọng, Alcibiades, rằng họ nên mở một chiến dịch viễn chinh tới Sicily. Nhưng bản thân mục tiêu chiến lược lại rất mơ hồ, hậu cần thì chưa được chuẩn bị đầy đủ, và khoảng cách địa lý khiến chiến dịch trở nên cực kỳ rủi ro. Kết cục là thảm họa hoàn toàn. Hạm đội Athens bị tiêu diệt, lực lượng viễn chinh bị xóa sổ, và cú sốc đó trở thành bước ngoặt quan trọng mở đường cho sự suy tàn của đế chế Athens.

Trong cách diễn giải của Jiang, câu chuyện này cung cấp một khuôn mẫu để hiểu được cuộc đối đầu giữa Hoa Kỳ và Iran. Hình ảnh mà ông xây dựng là khá rõ ràng. Một siêu cường đang bước vào giai đoạn suy giảm tương đối. Một tầng lớp chính trị bị thúc đẩy bởi danh vọng cá nhân. Và một quyết định tấn công vào một “pháo đài” xa xôi mà sức mạnh quân sự, dù áp đảo trên giấy tờ, không thể dễ dàng chinh phục. Ở cấp độ trực giác, phép so sánh này là rất sắc bén và hấp dẫn.

Nhưng chính tại điểm này, câu hỏi phương pháp bắt đầu trở nên quan trọng. So sánh lịch sử không chỉ là nghệ thuật kể lại hai câu chuyện giống nhau ở bề mặt. Trong một nghiên cứu học thuật nghiêm túc, so sánh lịch sự còn đòi hỏi một bộ tiêu chuẩn chặt chẽ hơn nhiều. Công trình của Theda Skocpol về các cuộc cách mạng lớn là một ví dụ nổi bật. Khi so sánh các cuộc cách mạng tại Pháp, Nga, và Trung Quốc – Skocpol không chỉ liệt kê những điểm tương đồng. Bà còn xác định rõ các đơn vị so sánh, kiểm soát các biến số có thể gây nhiễu, và đặc biệt chú ý tới các trường hợp phản ví dụ. Một phép so sánh nghiêm túc luôn phải đối mặt với một câu hỏi quan trọng: những điểm khác biệt có làm sụp đổ toàn bộ phép tương đồng hay không.

Khi đặt chiến dịch Sicily của Athens bên cạnh cuộc xung đột hiện đại giữa Hoa Kỳ và Iran, danh sách khác biệt đó lập tức trở nên dài và mang tính cấu trúc. Athens của thế kỷ thứ năm trước Công nguyên không sở hữu vũ khí hạt nhân, không có tên lửa hành trình, và cũng không có máy bay ném bom tàng hình. Athens không đứng đầu một mạng lưới liên minh quân sự gồm hàng chục quốc gia với khả năng phối hợp toàn cầu. Hải quân Athens không thể phóng sức mạnh quân sự từ nhiều hướng và nhiều lớp chiến trường cùng một lúc như các lực lượng hiện đại. Bản thân các cuộc chiến tranh cổ đại dựa chủ yếu vào bộ binh và hải quân chiến đấu trong cùng một không gian địa lý tương đối hạn chế.

Ngoài khía cạnh quân sự, sự khác biệt về nền tảng kinh tế cũng mang tính quyết định. Athens không có nền kinh tế công nghiệp, không vận hành trong một hệ thống tài chính toàn cầu, và cũng không sở hữu các chuỗi cung ứng phức tạp cho phép duy trì chiến tranh ở quy mô và thời gian mà các cường quốc thế kỷ hai mươi mốt có thể thực hiện. Những khác biệt này không phải là những chi tiết phụ. Chúng là các yếu tố cấu trúc định hình bản chất của cuộc chiến tranh hiện đại.

Khi những yếu tố cấu trúc bị bỏ qua, các phép so sánh lịch sử sẽ bắt đầu chuyển từ phân tích sang ẩn dụ. Ẩn dụ có thể đẹp, thậm chí giàu sức gợi. Nhưng ẩn dụ không phải là công cụ đáng tin cậy để dự báo kết quả của một cuộc chiến thực sự.

Trong phương pháp luận, hiện tượng này thường được gọi bằng một thuật ngữ quen thuộc: cherry picking. Khi một nhà phân tích chọn ra những điểm tương đồng phù hợp với kết luận mong muốn và bỏ qua các khác biệt mâu thuẫn với nó, phép so sánh sẽ trở nên thiên lệch. Và khi nguồn dữ liệu là toàn bộ lịch sử nhân loại kéo dài hàng nghìn năm, việc tìm thấy một tiền lệ “phù hợp” với bất kỳ lập luận nào gần như là luôn có thể thực hiện được. Sự tồn tại của một tiền lệ lịch sử không phải là bằng chứng để nói rằng kết luận được rút ra từ nó là đúng.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng hơn về trí tuệ lịch sử: sự uyên bác không nằm ở khả năng phát hiện ra những điểm tương đồng gây ấn tượng, nó nằm ở khả năng nhận ra khi một phép tương đồng có nguy cơ dẫn dắt tư duy đi sai hướng.

Jiang Xueqin mô tả dự án trí tuệ của mình bằng một thuật ngữ đầy tham vọng: psychohistory. Ông cho rằng Predictive History là một phiên bản hiện đại của khoa học dự báo lịch sử, lấy cảm hứng từ thế giới tưởng tượng của Isaac Asimov. Chỉ riêng việc lựa chọn tham chiếu này đã tiết lộ khá nhiều về cách ông nhìn nhận dự án của mình.

Khái niệm psychohistory lần đầu tiên được xuất hiện trong tiểu thuyết Foundation. Trong câu chuyện đó, một nhà khoa học hư cấu tên là Hari Seldon đã phát triển một ngành khoa học có khả năng dự đoán xác suất các biến động lịch sử ở quy mô của toàn bộ nền văn minh. Điều quan trọng là bản thân Asimov đã từng thừa nhận rằng ông không tin một ngành khoa học như vậy có thể tồn tại trong thế giới thực. Lý do rất đơn giản và cũng rất sâu sắc. Hành vi của con người ở cấp độ cá nhân và nhóm nhỏ là quá phức tạp, đồng thời cực kỳ nhạy cảm với điều kiện ban đầu.

Trong các hệ thống phức tạp như xã hội loài người, những thay đổi nhỏ có thể dẫn đến các kết quả hoàn toàn khác biệt. Hiện tượng này thường được gọi bằng một hình ảnh quen thuộc trong lý thuyết hỗn loạn: hiệu ứng cánh bướm. Nó không chỉ là một ẩn dụ văn chương, mà là một thuộc tính toán học đã được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khoa học. Một sự kiện nhỏ và khó đoán, một cuộc gặp gỡ tình cờ, một quyết định cá nhân tưởng chừng không đáng kể, hay một dịch bệnh bất ngờ, đôi khi có thể làm thay đổi toàn bộ quỹ đạo của lịch sử.

Nhìn rộng hơn, tham vọng xây dựng một ngành “khoa học của lịch sử” không phải là một điều mới. Trong suốt hai thế kỷ qua, lĩnh vực khoa học xã hội đã chứng kiến nhiều nỗ lực theo hướng đi này. Triết học lịch sử của Georg Wilhelm Friedrich Hegel từng mô tả lịch sử như sự vận động của Tinh thần Tuyệt đối. Hệ thống này cực kỳ thanh lịch về mặt triết học, nhưng nó không tạo ra các dự đoán cụ thể để có thể kiểm tra. Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx lại đề xuất rằng lịch sử bị chi phối bởi các cuộc đấu tranh giai cấp và điều kiện vật chất. Tuy nhiên, nhà triết học khoa học Karl Popper sau đó đã chỉ ra một vấn đề căn bản. Theo Popper, hệ thống của Marx mang tính “không thể bác bỏ”. Khi một lý thuyết có thể giải thích mọi kết quả bằng cách điều chỉnh diễn giải của mình, nó không còn là một lý thuyết có thể được kiểm chứng theo nghĩa khoa học.

Một ví dụ khác đến từ công trình nổi tiếng The Decline of the West của Oswald Spengler. Spengler mô tả các nền văn minh như những sinh thể sống trải qua các chu kỳ sinh trưởng, trưởng thành, và suy tàn. Tác phẩm của ông có sức hấp dẫn trí tuệ rất lớn và ảnh hưởng mạnh đến nhiều nhà tư tưởng sau này, trong đó có Jiang. Nhưng khi nhìn từ góc độ dự báo cụ thể, những chu kỳ văn minh của Spengler hiếm khi tạo ra các dự đoán chính xác mà có thể được kiểm chứng theo thời gian.

Điểm chung của tất cả những hệ thống này là chúng đánh đổi tính chính xác để lấy sự toàn diện và vẻ đẹp lý thuyết. Một lý thuyết có khả năng giải thích mọi hiện tượng thường phải trả giá bằng việc từ bỏ khả năng bị chứng minh sai. Và trong khoa học, đó là một cái giá rất lớn. Nếu mọi kết quả đều có thể được phù hợp với một mô hình, mô hình đó thực ra không nói lên điều gì để có thể kiểm tra được về thế giới.

Một chi tiết đáng chú ý là Jiang dường như vô tình thừa nhận vấn đề này trong một cuộc trao đổi về các dự đoán sai. Khi được hỏi điều gì sẽ xảy ra nếu các dự báo của ông không chính xác, ông đã trả lời rằng khi dự đoán sai thì ông sẽ điều chỉnh mô hình. Một số người bình luận đã xem câu trả lời đó như dấu hiệu của sự linh hoạt trí tuệ, thậm chí là bằng chứng về chiều sâu của dự án.

Nhưng trong logic của khoa học thực nghiệm, cách diễn giải này có vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều. Khi một dự đoán bị sai, nhiệm vụ đầu tiên của nhà khoa học không phải là sửa mô hình để nó tiếp tục đúng. Nhiệm vụ thực chất là đặt câu hỏi rằng liệu mô hình đó có sai từ gốc rễ hay không. Nếu một hệ thống lý thuyết liên tục được điều chỉnh sau mỗi sai lệch để nó luôn phù hợp với kết quả đã xảy ra, hệ thống đó dần dần trở nên miễn nhiễm với việc bị kiểm tra.

Khả năng bị chứng minh sai không phải là điểm yếu của khoa học. Nó là nền tảng của khoa học. Và khi một hệ thống trí tuệ loại bỏ khả năng đó, dù bằng tham vọng lớn hay bằng sự linh hoạt quá mức, nó bắt đầu rời xa phương pháp khoa học nghiêm túc.

Và rồi chúng ta đến phần quan trọng của câu chuyện nơi mọi thứ bắt đầu trở nên thực sự rắc rối. Không phải vì lập luận trở nên tinh vi hơn, mà bởi vì bản thân nền tảng của toàn bộ hệ thống tư duy bắt đầu được thay đổi.

Trong loạt video “Secret History” cũng như trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp trên chương trình Breaking Points vào tháng 3 năm 2026, Jiang Xueqin đã trình bày thêm một tầng lý thuyết khác. Đây không phải là một chi tiết phụ. Nếu bỏ qua tầng này, người ta thực ra không hiểu Predictive History theo cách mà chính Jiang đang hình dung nó.

Trong cuộc phỏng vấn đó, Jiang đã đưa ra một tuyên bố rất trực tiếp. Theo ông, có những nhóm quyền lực ẩn danh đang kiểm soát các thiết chế then chốt của hệ thống quyền lực toàn cầu. Ông nói rằng có những người mà công chúng không biết danh tính đang kiểm soát quân đội và các cơ quan an ninh. Những người này, theo ông, được gọi bằng nhiều cái tên khác nhau. Trong cách mô tả của Jiang, một cách gọi phổ biến là Illuminati.

Ông tiếp tục giải thích rằng mạng lưới này bao gồm ba nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là Society of Jesus, mà ông cho rằng là họ kiểm soát Vatican. Nhóm thứ hai là Sabbatean Frankism, được ông nói là có ảnh hưởng chi phối đến nhà nước Israel hiện đại. Nhóm thứ ba là Freemasonry, mà ông mô tả như lực lượng kiểm soát bộ máy an ninh quốc gia của Hoa Kỳ.

Theo lập luận của Jiang, các nhóm này chia sẻ một niềm tin mang tính thần học về lịch sử. Họ tin rằng các cuộc chiến ở Trung Đông là chìa khóa của giai đoạn cuối cùng của lịch sử, một thời kỳ mà ông mô tả bằng khái niệm “end times”, kết thúc bằng việc thiết lập một trật tự mới tập trung xoay quanh Jerusalem. Theo cách giải thích này, những quyết định chính sách đối ngoại tưởng chừng như phi lý của các quốc gia thực ra lại trở nên hợp lý nếu nhìn từ góc độ của một kịch bản tôn giáo đã được viết sẵn.

Trong cùng một mạch lập luận, Jiang cũng nhắc đến hồ sơ của Jeffrey Epstein như một mắt xích trong mạng lưới quyền lực đó. Ông cho rằng các dòng tiền chính trị gần đây cũng cần được hiểu trong bối cảnh này. Cụ thể, ông mô tả khoản đầu tư 2 tỷ đô la từ Public Investment Fund vào quỹ đầu tư của Jared Kushner cùng với khoản đóng góp 250 triệu đô la từ Miriam Adelson như những khoản hối lộ nhằm đảm bảo việc Donald Trump có thể giành chiến thắng trong một cuộc nhiệm kỳ tổng thống thứ ba.

Đến đây, ta cần dừng lại một chút và suy nghĩ cẩn thận về những gì vừa được trình bày. Những tuyên bố này không xuất hiện trong một cuộc trò chuyện riêng tư giữa bạn bè. Chúng cũng không phải là một bình luận ẩn danh trên một diễn đàn trực tuyến. Chúng được phát biểu công khai trên một chương trình chính trị có hàng triệu người theo dõi, bởi một người đang được giới thiệu với khán giả như một nhà học giả nghiêm túc với bằng cấp từ các trường như Yale University và liên hệ học thuật với Harvard University.

Vấn đề ở đây không phải là khái niệm “lịch sử bí mật”. Trong nghiên cứu lịch sử, việc xem xét các mạng lưới quyền lực không chính thức hay các nhóm lợi ích hoạt động sau hậu trường là một điều hoàn toàn bình thường. Nhưng những gì Jiang đang mô tả không thuộc truyền thống nghiên cứu đó. Cấu trúc lập luận mà ông sử dụng trùng khớp đáng kể với các mô típ cổ điển của thuyết âm mưu bài Do Thái đã tồn tại trong nhiều thế kỷ.

Ví dụ rõ ràng nhất là trường hợp của Sabbatean Frankists. Phong trào này thực sự tồn tại trong lịch sử. Nó bắt nguồn từ nhân vật Sabbatai Zevi, một người Do Thái thế kỷ 17 tự tuyên bố là Đấng Messiah trước khi cải đạo sang Hồi giáo. Sau đó, một nhánh của phong trào này tiếp tục được phát triển thông qua nhân vật Jacob Frank. Lịch sử của phong trào Frankist phức tạp và có nhiều nhân vật gây tranh cãi thực sự.

Tuy nhiên, từ thực tế lịch sử đó để đi đến kết luận rằng hậu duệ của phong trào Frankist đang kiểm soát nhà nước Israel hiện đại là một bước nhảy suy luận không có bằng chứng cụ thể. Không có các danh sách cá nhân, không có tài liệu kiểm chứng được, và cũng không có bằng chứng thực nghiệm để có thể được đánh giá độc lập. Cấu trúc của lập luận này giống một mô típ quen thuộc trong các tài liệu như The Protocols of the Elders of Zion và nhiều tài liệu tuyên truyền bài Do Thái khác trong lịch sử.

Một số tổ chức truyền thông đã phản ứng trực tiếp với những tuyên bố này. The Free Press, tờ báo do Bari Weiss sáng lập, mô tả Jiang như một nhà lý thuyết âm mưu đã quảng bá các giả thuyết về Illuminati, Freemasons, Jesuits, và các thuyết âm mưu Sabbatean thông qua kênh YouTube của mình. Trang Wikipedia cũng ghi nhận các tranh cãi tương tự trong phần viết về ông.

Đây là điểm mà toàn bộ các lời biện hộ khác cho Predictive History bắt đầu mất đi sức nặng. Khi một hệ thống trí tuệ tự đặt mình trên nền tảng của các mạng lưới quyền lực bí mật không thể kiểm chứng, không có bằng chứng thực nghiệm, và không thể bị phản biện bằng dữ liệu – nó ngay lập tức rời khỏi lãnh thổ của phân tích lịch sử và bước sang lãnh thổ của niềm tin.

Cho đến đây, hầu hết các phê bình được nêu đều thuộc dạng có thể tranh luận. Một người ủng hộ Jiang Xueqin có thể phản bác rằng lý thuyết trò chơi của ông là một ẩn dụ heuristic, rằng phép so sánh lịch sử chỉ cần tập trung vào cấu trúc, và rằng những dự đoán từng đúng phần nào đã chứng minh tính hiệu quả của phương pháp. Những phản bác này không hoàn toàn vô lý và đáng được ghi nhận trong một cuộc thảo luận nghiêm túc.

Nhưng có một điểm mà không có phản bác nào là có thể khả thi. Trong series Secret History số 11, phát hành tháng 10 năm 2025, Jiang đã công khai bác bỏ Thuyết Tiến hóa của Darwin. Ông không chỉ nghi ngờ một chi tiết, không chỉ đặt câu hỏi về một cơ chế cụ thể – mà thẳng thừng tuyên bố rằng con người từ đầu đã là sinh vật tâm linh, giàu lòng trắc ẩn, và sở hữu tâm hồn nghệ thuật – từ đó bác bỏ hoàn toàn cơ chế tiến hóa tự nhiên như nền tảng giải thích bản chất của con người.

Điều này không phải là một tuyên bố táo bạo trí tuệ, mà là phản khoa học, theo đúng nghĩa đen. Thuyết tiến hóa là một trong những lý thuyết được kiểm chứng sâu nhất trong lịch sử khoa học, được xác nhận độc lập qua di truyền học, cổ sinh vật học, sinh thái học, vi sinh vật học, và hàng chục ngành nghề khác. Bác bỏ nó đồng nghĩa với việc từ chối một nền tảng tri thức đã được chứng minh rộng rãi, không phải là khám phá ra một “lỗ hổng” triết học.

Nhưng điều thực sự phá hủy dự án Predictive History không chỉ là sự thật hay sự sai trái của tuyên bố đó. Mà là hậu quả logic cực kỳ nghiêm trọng của nó đối với toàn bộ dự án. Jiang đã xây dựng thương hiệu của mình trên nền tảng “phân tích khoa học” — lý thuyết trò chơi, phân tích cấu trúc, dự báo dựa trên các quy luật. Song song với đó, ông còn lập luận rằng khoa học hiện đại, thuyết vô thần, và chủ nghĩa thực chứng không phải là con đường tìm kiếm sự thật trung lập – mà là công cụ kiểm soát xã hội, đóng vai trò tương tự như tôn giáo có tổ chức trong các thế kỷ trước. Theo phiên bản của Jiang, các hệ thống này được thiết kế để định hình nhận thức của con người về thực tại, từ đó tiếp tục duy trì được quyền lực.

Vấn đề là, triết học này được tồn tại trong học thuật nghiêm túc ở các dạng tinh tế, có điều kiện, như quan điểm của Paul Feyerabend hay Bruno Latour. Nhưng phiên bản của Jiang không tinh tế, không điều kiện, mà toàn diện và tuyệt đối. Chính điều này tạo ra một mâu thuẫn không thể hòa giải ngay tại trung tâm của Predictive History.

Nếu khoa học là công cụ kiểm soát xã hội, được thiết kế để che giấu sự thật, thì tại sao ông lại dùng lý thuyết trò chơi – một ngành toán học hiện đại, một sản phẩm của chính khoa học hiện đại – làm nền tảng phân tích? Nếu thuyết tiến hóa sai vì nó phủ nhận bản chất tâm linh của con người, thì tiêu chuẩn nào cho phép ông chấp nhận những kết quả khoa học khác trong khi bác bỏ những kết quả không thuận ý?

Câu trả lời rõ ràng là Jiang đã chấp nhận những gì phù hợp với khung lý thuyết sẵn có của mình và bác bỏ những gì mâu thuẫn. Đây chính là định nghĩa của tư duy xác nhận (confirmation bias) được nâng lên thành phương pháp luận. Không phải là “tôi theo bằng chứng đến bất cứ đâu mà nó dẫn đến”, mà là “tôi có kết luận, và tôi chọn công cụ phù hợp để hỗ trợ nó.”

Khi nhìn nhận thấu đáo được điều này, toàn bộ corpus của Predictive History phải cần được đánh giá lại. Mọi lần lý thuyết trò chơi được viện dẫn, mọi phép so sánh lịch sử, mọi chu kỳ văn minh đều có thể là những mảnh ghép được chọn lọc cẩn thận để củng cố một kết luận đã định trước – bởi một người đã chứng minh rõ ràng rằng ông hoàn toàn sẵn sàng bác bỏ các bằng chứng khoa học khi nó không phù hợp với thế giới quan của mình. Đây là một sự cảnh báo quan trọng: những gì được trình bày như phân tích khoa học nghiêm túc thực ra có thể là sản phẩm của tư duy có sẵn kết luận, không phải nghiên cứu mở và kiểm chứng.

Những người bảo vệ Jiang Xueqin thường lập luận rằng: “Ông ấy luôn nhắc học sinh ‘đừng tin tôi, đây chỉ là lý thuyết.’ Vậy nên điều này không có vấn đề gì.” Đây là một lý luận đặc biệt kém thuyết phục, và cần được phân tích kỹ lưỡng.

Khi một cá nhân trình bày một khuôn khổ giải thích rộng và toàn diện — rằng thế giới được chi phối bởi một mạng lưới bí mật của Illuminati, Hội Tam Điểm, và Sabbateans — rồi chỉ thêm một câu “đừng tin tôi, đây chỉ là lý thuyết,” điều đó không đồng nghĩa với tư duy phản biện. Trên thực tế, câu phủ nhận chỉ là một vỏ bọc hợp lý (plausible deniability) trong khi cấu trúc nhận thức của thuyết âm mưu vẫn được truyền đạt nguyên vẹn. Người xem đã nhận thông điệp, cho dù lời nói đó có thêm cảnh báo. Lời phủ nhận chỉ là ngôn từ, không làm thay đổi sự truyền đạt của ý tưởng nguy hiểm.

Thêm vào đó, thuyết âm mưu cũng sở hữu một đặc tính nhận thức phá hủy: tính không thể bác bỏ (unfalsifiability). Nếu một thế lực bí ẩn kiểm soát toàn bộ cục diện, thì bất kỳ bằng chứng nào dường như phản chứng đều có thể bị giải thích là một phần của kế hoạch. Báo chí không đưa tin? Họ bị kiểm soát. Giới học thuật bác bỏ? Họ là tay sai. Không có hồ sơ tài liệu? Chúng bị che giấu. Khi một lý thuyết không thể bị bác bỏ bởi bất kỳ bằng chứng nào, nó không còn là lý thuyết khoa học hay phân tích nghiêm túc nữa, mà là một hệ thống niềm tin.

Điều này dẫn đến một vấn đề nhận thức nghiêm trọng cho toàn bộ kênh Predictive History. Nếu Jiang Xueqin sẵn sàng chấp nhận những tuyên bố không thể kiểm chứng trong series Secret History, thì phương pháp nhận thức nào cho phép ông phân biệt giữa bằng chứng thực và niềm tin không có cơ sở trong Geo-Strategy? Khi ranh giới giữa giả thuyết và niềm tin mờ nhạt, tất cả các phân tích được trưng ra đều bị nghi ngờ. Sự không rõ ràng này ô nhiễm toàn bộ corpus, khiến bất kỳ luận điểm nào, dù hợp lý hay có dữ liệu, đều bị đặt trong vòng nghi vấn về tính khoa học và tính logic.

Nói cách khác, việc thêm câu “đừng tin tôi” không giải quyết được vấn đề, mà chỉ che đi sự bất nhất của phương pháp luận, đồng thời củng cố một cấu trúc nhận thức có thể lan truyền những niềm tin không kiểm chứng một cách vô thức. Đây chính là rủi ro lớn nhất mà Predictive History mang lại, không phải ở mức dự đoán sai, mà ở mức cách thức người xem hình thành nhận thức về thực tại dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng.

Có một sự phân biệt cực kỳ quan trọng cần được nêu ra: không phải mọi phân tích về quyền lực tinh hoa đều là thuyết âm mưu. Trên thực tế, các mạng lưới tinh hoa là có tồn tại và có thể tác động đến chính sách theo những cách không hoàn toàn minh bạch đối với công chúng. Các câu lạc bộ thành viên giới hạn, nhóm vận động hành lang, gia đình giàu có, ủy ban cố vấn bí mật — tất cả đều có thể được nghiên cứu, tài liệu hóa, và chứng minh bằng bằng chứng. C. Wright Mills, trong The Power Elite (1956), đã phân tích “Giới Elite Quyền Lực” của Mỹ bằng những phương pháp thực sự nghiêm túc, chỉ rõ cấu trúc, quan hệ, và cơ chế vận hành. Carroll Quigley cũng viết về những nhóm ảnh hưởng phi chính thức, dựa trên tài liệu xác thực. Đây hoàn toàn là những học thuật hợp lệ.

Sự khác biệt then chốt giữa phân tích quyền lực nghiêm túc và thuyết âm mưu nằm ở phương pháp luận và khả năng kiểm chứng. Phân tích nghiêm túc nói: “Nhóm X, thành lập năm Y, với thành viên Z và A, vận động chính sách B thông qua kênh C, được ghi lại trong tài liệu D.” Thuyết âm mưu nói: “Một mạng lưới bí mật, chúng ta không biết họ là ai, kiểm soát tất cả theo một kế hoạch dài hạn mà không ai biết.”

Phiên bản của Jiang Xueqin là điển hình của trường hợp thứ hai: Illuminati bao gồm Jesuits, Sabbateans, và Freemasons, “chúng ta không biết họ là ai” nhưng họ “kiểm soát” quân đội Mỹ và nhà nước Israel theo một “kịch bản” hướng đến “thiên đường trên Trái Đất.” Không có những cái tên cụ thể, không có những tổ chức có thể tra cứu, không có những tài liệu để được kiểm chứng, và không có những cơ chế rõ ràng để quyền lực này được vận hành. Đây là thuyết âm mưu, không phải sự phân tích nghiêm túc.

Và điều quan trọng hơn cả là lịch sử của những luận điểm này. Khái niệm về một mạng lưới bí mật của người Do Thái chi phối chính phủ và quân đội của các quốc gia không phải Do Thái đã tồn tại trong hàng thế kỷ. Protocols of the Elders of Zion — tài liệu giả mạo được tạo ra bởi mật vụ của Sa hoàng vào đầu thế kỷ 20 — được xây dựng chính xác dựa trên loại tuyên bố này. Những luận điệu tương tự cũng đã được dùng để biện minh cho các cuộc thảm sát ở Đông Âu và cuối cùng dẫn đến Holocaust.

Điều này không có nghĩa rằng Jiang Xueqin là người bài Do Thái hay ủng hộ bạo lực — không có bằng chứng nào cho thấy điều đó. Nhưng hậu quả của việc phổ biến những luận điệu này lại không bị chi phối bởi ý định cá nhân của người truyền tải. Trong bối cảnh hiện nay, khi thù ghét bài Do Thái đang gia tăng trên toàn cầu, việc một nhà giáo dục với bằng Yale và liên kết Harvard trình bày những thuyết âm mưu này như các “phân tích lịch sử” trước hàng triệu người có thể được xem là một hành động cực kỳ nguy hại – nó củng cố những niềm tin sai lệch có thể tác động đến nhận thức, quan điểm chính trị, và thậm chí hành vi của các khán giả.

Có một chi tiết vừa thú vị vừa, theo một nghĩa nào đó, mang tính thơ ca trong câu chuyện của Jiang Xueqin: ông không chỉ tạo ra thuyết âm mưu, mà bản thân ông còn trở thành trung tâm của những thuyết âm mưu khác. Điều này minh họa rõ ràng cách một trí tuệ xuất hiện trong thế giới mạng xã hội có thể bị biến dạng thành một huyền thoại không thể được kiểm chứng.

Một số người đặt giả thuyết rằng Jiang là một tài sản của CIA, dẫn chứng Yale, vụ trục xuất khỏi Trung Quốc năm 2002, và sự bùng nổ khó lý giải của kênh YouTube — từ gần như vô danh lên hơn một triệu người đăng ký trong vòng một năm. Những người khác, đặc biệt là các blogger thân Trung Quốc, lại tin rằng ông là một mắt xích trong chiến dịch tuyên truyền của phương Tây nhằm gây mất ổn định nhận thức và thao túng dư luận.

Những lý thuyết này không đáng chú ý vì độ chính xác của chúng — không một bằng chứng nào xác thực được đưa ra — mà vì chúng phản ánh chân thực một đặc tính cốt lõi của thuyết âm mưu: bất kỳ hiện tượng nào cũng có thể bị kéo vào khung giải thích của “mạng lưới bí mật kiểm soát tất cả,” tạo ra cảm giác bằng chứng ở mọi góc nhìn, dù cho thực tế hoàn toàn không có sự liên kết.

Trong một lớp học, Jiang đã dạy học sinh phải “nghi ngờ tất cả”, nhấn mạnh rằng tư duy phản biện là công cụ sống còn trong một thế giới thông tin đầy nhiễu loạn. Nhưng câu chuyện của chính ông đã đặt ra một bài học nhức nhối rằng sự nghi ngờ phải bao trùm cả lý thuyết của chính bản thân bạn, nếu không, bạn sẽ dễ dàng trở thành nạn nhân của logic thuyết âm mưu mà bạn tưởng chừng như đã kiểm soát được.

Ở đây, mối nguy hiểm không nằm ở ý định của Jiang, mà ở cách một trí tuệ lan tỏa trong không gian số mà có thể bị biến thành biểu tượng cho những câu chuyện không kiểm chứng, khiến cả người tạo ra và người theo dõi rơi vào một mê cung nhận thức mà không có lối thoát.

Nhưng ta vẫn còn đó một câu hỏi lớn: tại sao Predictive History lại hấp dẫn đến vậy, cho dù bản thân nó thì tồn tại quá nhiều vấn đề? Và liệu có gì thật sự có giá trị học hỏi từ đây không? Câu trả lời ngắn gọn là có, nhưng ta cần tiếp cận với một con mắt tỉnh táo.

Trước hết, tầm nhìn dài hạn là một điều đáng trân trọng. Trong một thế giới bị chi phối bởi các chu kỳ tin tức 24 giờ và phân tích theo từng tuần, việc một người đặt câu hỏi: “Điều này có ý nghĩa gì trong khung thời gian 50, 100 năm?” là một sự điều chỉnh nhận thức hiếm thấy và cần thiết. Jiang đã làm điều này rất tốt. Dù các phép so sánh của ông với các chu kỳ đế chế hay lực lượng lịch sử dài hạn không phải lúc nào cũng chính xác – chúng buộc người xem phải nghĩ vượt ra ngoài bảng tin tức hôm nay, nhìn nhận các sự kiện trong một bức tranh lịch sử rộng hơn.

Thứ hai, việc kết nối văn học cổ điển và tôn giáo với chính trị hiện đại — từ Iliad, Dante, đến Kinh thánh — là một đóng góp đáng được ghi nhận. Jiang chỉ ra đúng rằng các văn bản và hệ thống tín ngưỡng không đơn thuần chỉ là những trang trí văn hóa; chúng còn là lực kết dính của xã hội, và đôi khi là động lực của chiến tranh và xung đột quyền lực. Đây là một nhắc nhở quan trọng: con người không chỉ hành động dựa trên logic hay lợi ích thuần túy, mà còn bị định hình bởi câu chuyện, niềm tin, và biểu tượng.

Thứ ba, sự táo bạo khi đưa ra dự đoán — thay vì ẩn mình sau những tuyên bố mơ hồ hoặc an toàn — cũng là một phẩm chất đáng chú ý. Dự đoán buộc người phân tích phải minh bạch về giả định, và tạo cơ hội để người xem kiểm chứng theo thời gian. Trong một thế giới phân tích ngày càng rụt rè, điều này ít nhất là một bài học về tính trách nhiệm trong tư duy dự báo.

Nhưng cần nhấn mạnh rằng những phẩm chất này không tạo ra sự bảo đảm cho phương pháp luận. Chúng không xóa bỏ các vấn đề về lý thuyết trò chơi bị sử dụng sai, ngụy biện lịch sử, dự đoán thiếu hiệu chỉnh xác suất, và đặc biệt là các thuyết âm mưu phi kiểm chứng. Người đọc phải nhận thức rõ rằng tầm nhìn dài hạn, liên kết văn học, và dự đoán táo bạo không đồng nghĩa với tính khoa học hay độ tin cậy.

Cách tiếp cận tốt nhất đối với Predictive History là đọc như một cuốn tiểu thuyết triết học hạng tốt, thưởng thức các ý tưởng được đặt ra nhưng luôn giữ tư duy phân tích sắc bén. Khi Jiang so sánh Mỹ với Athens, đừng hỏi “nó có đúng không?”; hãy hỏi “câu so sánh này gợi ra những câu hỏi nào, và tôi có thể kiểm chứng chúng bằng những nguồn khác không?”. Khi ông đưa ra các dự đoán về những sự kiện chính trị, hãy theo dõi chúng như giả thuyết, không phải tiên tri, và quan sát xem thực tế diễn tiến ra sao.

Và cuối cùng, khi Jiang đề cập đến Illuminati, Jesuits, Sabbateans, hay Freemasons — bỏ qua. Hoàn toàn. Không một bằng chứng xác thực nào hỗ trợ cho những luận điểm đó, và bất kỳ sự tập trung nào vào chúng cũng chỉ làm lu mờ đi những giá trị tư duy dài hạn và phân tích ý tưởng mà kênh đôi khi mang lại.

Câu chuyện về Jiang Xueqin không chỉ là câu chuyện về một cá nhân hay một kênh YouTube nổi tiếng. Nó là một tấm gương phản chiếu cách thị trường tri thức được vận hành trong thời đại mạng xã hội. Và điều đó nói lên rất nhiều về chúng ta — những người tiêu thụ thông tin — cũng như cách chúng ta chọn tin ai và tin điều gì.

Tại sao một người với bằng Văn học Anh, không có nền tảng kinh tế học hay khoa học chính trị, không có xuất bản peer-reviewed về địa chính trị, lại có thể trở thành “chuyên gia” được hàng triệu người tin tưởng chỉ trong vòng chưa đầy được hai năm?

Một phần của việc này nằm ở sức mạnh kể chuyện. Con người trước tiên tư duy bằng câu chuyện, sau đó mới tư duy bằng số liệu. Một câu chuyện hấp dẫn về đế chế sụp đổ, những bí mật ẩn giấu, và một nhà tiên tri thấy trước được những gì người khác không thấy thì thường có một sức thu hút mạnh mẽ mà những báo cáo phân tích dày đặc với footnote không bao giờ có thể so sánh được. Đây là một sự thật nhận thức học quan trọng: câu chuyện gợi ra ý nghĩa, và ý nghĩa tạo ra niềm tin.

Một phần khác nằm ở bối cảnh hiện đại đầy phức tạp và bất ổn. Khi mọi thứ trông có vẻ ngẫu nhiên và hỗn loạn, nhu cầu về những giải thích tổng hợp sẽ trở nên cực kỳ lớn. Một lý thuyết hứa hẹn rằng “mọi thứ đều có quy luật, và tôi có thể giải thích được quy luật đó cho bạn” sẽ trở thành thứ hấp dẫn về mặt tâm lý, gần như là một cơn thèm khát nhận thức. Đây là lý do tại sao thuyết âm mưu và các “lý thuyết về tất cả” luôn tồn tại trong thời kỳ bất ổn — chúng cung cấp một ảo giác trật tự mà não người thường khao khát.

Một yếu tố nữa là cơ chế tưởng thưởng của hệ thống thông tin hiện đại. Các nền tảng mạng xã hội thưởng cho sự mạnh dạn và chắc chắn hơn là sự thận trọng và khiêm tốn. Một nhà phân tích nói: “Tôi nghĩ xác suất khoảng 60–70% là X, nhưng có nhiều bất định lớn” sẽ không bao giờ thu hút 1,8 triệu người đăng ký. Nhưng một người nói: “Trump sẽ thắng, Mỹ sẽ gây chiến với Iran, và Mỹ sẽ thua” — người đó có thể trở thành hiện tượng mạng. Đây không phải là vấn đề cá nhân, mà là vấn đề của thị trường tri thức số: sự chắc chắn, táo bạo, và câu chuyện hấp dẫn thường được thưởng nhiều hơn sự chính xác và cẩn trọng.

Và kết quả là, chừng nào thị trường vẫn còn đánh giá cao về sự táo bạo hơn độ chính xác, chừng đó sẽ luôn tồn tại những “Jiang Xueqin” — một số thực sự sắc bén, một số không, nhưng tất cả đều được phủ bởi hào quang của “người đã đúng lần đó”, khiến người xem khó phân biệt giữa may mắn, phân tích nghiêm túc, và sự hư cấu hấp dẫn.

Danh hiệu “Nostradamus của Trung Quốc” mà truyền thông thường gán cho Jiang Xueqin thực ra chính xác hơn ý định của những người sử dụng nó. Nhưng để hiểu tại sao, ta cần nhìn lại bản chất của Nostradamus và cách mà sức mạnh kể chuyện có thể tạo ra cảm giác tiên tri.

Nostradamus, thầy thuốc và nhà chiêm tinh người Pháp thế kỷ 16, không phải là một nhà tiên tri theo nghĩa hiện đại, với những dự đoán có thể kiểm chứng được sau khi các sự kiện xảy ra. Những “lời tiên tri” của ông — được viết dưới dạng tứ tuyệt thơ mơ hồ, xen lẫn tiếng Latin, Pháp cổ, và ẩn dụ dày đặc — không bao giờ đủ cụ thể để có thể thử nghiệm tính đúng sai. Chúng luôn trở nên “đúng” sau khi sự kiện xảy ra, vì con người sẽ tìm kiếm hồi cứu để ghép các sự kiện thực tế vào những câu thơ mơ hồ. Đây không phải là dự báo, mà là diễn giải hồi cứu, một công cụ kể chuyện tạo ra cảm giác về trật tự tiềm ẩn trong một thế giới hỗn loạn.

Điều quan trọng là sức mạnh thực sự của Nostradamus không nằm ở khả năng tiên tri, mà ở khả năng tạo ra một cảm giác trật tự và ý nghĩa. Đây cũng chính là tố chất mà Predictive History đã khai thác: kể những câu chuyện thu hút, vẽ ra những mô hình và chu kỳ lịch sử, tạo cho người nghe cảm giác rằng mọi thứ đều có thể giải thích và dự đoán được. Jiang Xueqin, giống Nostradamus, biết cách phát hiện ra các mẫu hình mà người khác bỏ qua – kết hợp kiến thức rộng, khả năng kể chuyện xuất sắc, và một tầm nhìn dài hạn khiến người nghe cảm thấy “mở mắt” trước những quy luật lịch sử dường như bị che giấu.

Tuy nhiên, ta lại có một sự khác biệt quan trọng ở đây. Jiang sử dụng các thuật ngữ khoa học mà không áp dụng các phương pháp khoa học, so sánh lịch sử mà không kiểm soát các biến số gây nhiễu, đưa ra dự đoán mà không có xác suất đo lường hoặc kiểm chứng, và — điều nghiêm trọng nhất — truyền bá những luận điệu thuyết âm mưu có di sản nặng nề và nguy hiểm. Những hành vi này biến những nhận thức sắc sảo thành thứ vừa hấp dẫn, vừa dễ bị lạm dụng, khiến người tiêu thụ thông tin khó có thể phân biệt được giữa sự phân tích nghiêm túc và tưởng tượng có tính toán.

Chính vì vậy, câu hỏi không phải là “Jiang Xueqin có đúng không?”. Câu hỏi thực sự quan trọng hơn là: trong một thế giới thông tin đầy rẫy các câu chuyện, làm thế nào chúng ta có thể phân biệt được giữa người thực sự nhìn thấy điều người khác không thấy và người chỉ kể những câu chuyện đủ hấp dẫn để khiến chúng ta muốn tin?