Cải cách bộ máy hành chính không phải chỉ là câu chuyện cắt giảm một cấp quản lý, mà chính là tái thiết cấu trúc quản trị quốc gia để bộ máy vận hành hiệu quả hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển và phục vụ nhân dân. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới một nhà nước kiến tạo, hiệu quả và minh bạch, chủ trương không tổ chức cấp huyện và tiếp tục sáp nhập cấp xã là một bước đi phù hợp xu thế thời đại. Quyết định này đã được khẳng định rõ trong Kết luận số 127-KL/TW ngày 28/02/2025 của Bộ Chính trị, phản ánh sự quyết tâm cải cách hành chính mạnh mẽ và tinh thần dám đối diện với thách thức để tạo ra sự thay đổi mang tính bước ngoặt.
Lý luận hành chính công cho thấy, một bộ máy càng nhiều tầng nấc trung gian thì hiệu suất ra quyết định càng thấp, chi phí hành chính càng lớn. Theo lý thuyết Lean Government (Chính quyền tinh gọn), việc giảm bớt cấp trung gian không chỉ giúp bộ máy hành chính gọn nhẹ hơn, mà còn giúp nâng cao hiệu quả quản trị địa phương thông qua việc phân quyền mạnh hơn cho các cấp cơ sở, giúp chính quyền địa phương tăng tính tự chủ, phát huy sáng kiến trong quản lý kinh tế - xã hội và giúp người dân có tiếng nói trực tiếp hơn vào quản lý địa phương. Thực tế quản trị thế giới cũng đã chứng minh, việc bỏ bớt các cấp quản lý trung gian không cần thiết có thể tạo ra một hệ thống quản lý hiệu quả hơn, nhanh chóng hơn, và giảm thiểu các chi phí hành chính không đáng có. Áp dụng tư duy này vào Việt Nam, việc bỏ cấp huyện và sáp nhập cấp xã để tạo nên các đơn vị hành chính lớn hơn, mạnh hơn là một bước đi chiến lược đúng đắn.
Tuy nhiên, như mọi cuộc cải cách lớn, quyết định này không tránh khỏi những thách thức và vấn đề phát sinh. Vấn đề quan trọng nhất cần giải quyết là nguy cơ quá tải đối với bộ máy cấp tỉnh và sự bất cập trong năng lực quản lý của cấp xã. Trước hết, cấp tỉnh cần tập trung vào quản lý vĩ mô, định hướng phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch vùng, phân bổ ngân sách và giám sát thực hiện chính sách. Các quyết định mang tính chiến lược, có phạm vi ảnh hưởng lớn vẫn cần được thực hiện ở cấp tỉnh để đảm bảo tính thống nhất. Tuy nhiên, những nhiệm vụ có thể giao cho cấp xã thì phải trao quyền thực chất, không để tình trạng xã có trách nhiệm nhưng không có quyền quyết định. Cấp xã, khi mở rộng về địa bàn và tăng cường năng lực quản lý, cần được trao quyền trong các lĩnh vực quản lý tài chính công, đầu tư hạ tầng địa phương, cấp phép xây dựng, giám sát trật tự đô thị và phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, tỉnh cần thiết lập cơ chế hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo liên tục để chính quyền cấp xã có đủ năng lực thực thi nhiệm vụ mới. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chính quyền xã có thể rơi vào tình trạng “bội thực nhiệm vụ”, dẫn đến quá tải, trì trệ và kém hiệu quả.
Bên cạnh đó, việc điều phối dòng chảy đầu tư công cũng là vấn đề nóng bỏng nhất cần được quan tâm giải quyết khi không tổ chức cấp huyện. Ai sẽ quản lý ngân sách đầu tư công, điều phối các dự án cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế mà trước đây cấp huyện đảm nhiệm? Nếu không có một cơ chế quản lý phù hợp, rất có thể sẽ dẫn đến tình trạng đầu tư manh mún, thiếu liên kết, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển toàn vùng và dẫn đến lãng phí nguồn lực.
Cuối cùng là vấn đề kiểm soát và giám sát quyền lực địa phương. Cấp huyện trước đây đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát, giám sát chính quyền cấp xã. Khi bỏ cấp huyện mà không có cơ chế thay thế hợp lý, nguy cơ xã lạm quyền, thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình là hoàn toàn có thể xảy ra, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như quản lý đất đai, đầu tư công, giải phóng mặt bằng.
Để cải cách thành công và phát huy hiệu quả thực chất, cần phải có những giải pháp toàn diện, giải quyết triệt để các vấn đề nói trên. Thứ nhất, thay thế vai trò quản lý của huyện bằng các cơ chế quản lý vùng linh hoạt, ví dụ thành lập các Hội đồng hoặc Ban điều phối hành chính liên xã do tỉnh quản lý trực tiếp. Các cơ quan này không phải là cấp hành chính trung gian, nhưng đủ quyền lực để điều phối và hỗ trợ cấp xã trong triển khai các nhiệm vụ quản lý, nhất là trong các lĩnh vực đầu tư công, quy hoạch, hạ tầng.
Đồng thời, cần xây dựng một cơ chế phân cấp, phân quyền hợp lý, tránh tình trạng cấp tỉnh phải quản lý quá chi tiết và quá sâu vào từng địa bàn cụ thể. Cấp tỉnh nên tập trung vào các nhiệm vụ vĩ mô, chiến lược, trong khi cấp xã cần được trao quyền rộng hơn đi kèm với việc nâng cao năng lực cán bộ, trang bị kỹ năng quản lý hiện đại. Điều này đòi hỏi một chương trình đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ cấp xã thực chất, đồng thời thu hút nhân lực chất lượng cao về công tác tại địa phương.
Ngoài ra, để đảm bảo tính minh bạch và kiểm soát quyền lực hiệu quả, tỉnh cần xây dựng các cơ chế giám sát độc lập và hiệu quả, ví dụ như thanh tra độc lập, tăng cường cơ chế phản biện xã hội và ứng dụng công nghệ giám sát điện tử. Những cơ chế giám sát hiện đại, khách quan này sẽ hạn chế nguy cơ lạm quyền và sai phạm trong quá trình quản lý địa phương.
Cuối cùng, vấn đề nhân sự cần được tính toán một cách cẩn trọng. Việc tái cơ cấu nhân sự cấp huyện nên được tiến hành có lộ trình, trong đó ưu tiên luân chuyển lên tỉnh hoặc xuống xã những cán bộ có năng lực, đạo đức tốt. Một số cán bộ dôi dư cần có cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, đảm bảo tận dụng tối đa năng lực chuyên môn, kinh nghiệm, tránh lãng phí nguồn nhân lực.
Không tổ chức cấp huyện là bước đi phù hợp và tất yếu trong lộ trình cải cách hành chính quốc gia. Tuy nhiên, để cuộc cải cách này thành công, mỗi tỉnh thành nói riêng và cả nước nói chung phải thận trọng và khoa học trong việc thiết kế cơ chế quản lý mới, bảo đảm sự ổn định, hiệu quả và bền vững. Chỉ khi các giải pháp đồng bộ về tổ chức bộ máy, phân quyền, quản lý ngân sách, giám sát quyền lực và tái cơ cấu nhân sự được thực hiện hiệu quả, cuộc cải cách này mới thực sự đạt được mục tiêu cuối cùng là một nền hành chính hiệu lực, hiệu quả, phục vụ tốt nhất cho sự phát triển kinh tế - xã hội và lợi ích của nhân dân.
Góc_nhìn_thời_sự