Hiểu về Quyền Lực Tri Thức trong Hệ Sinh Thái Khoa Học Toàn Cầu

Khi bước vào đại học, nhiều sinh viên nghĩ rằng học tập và nghiên cứu khoa học đơn giản là quá trình: đọc sách giáo trình, tìm bài báo trên Google Scholar, viết tiểu luận và nếu học cao hơn thì làm khoá luận, luận văn...

Cách hiểu này không sai, nhưng chưa đủ.

Bởi vì khoa học không chỉ là kiến thức, mà là một hệ thống. Hệ thống ấy quyết định ai được đọc, ai được viết, ai được công nhận và ai có tiếng nói trong thế giới học thuật.

Nếu không hiểu hệ thống này từ đầu, sinh viên rất dễ rơi vào hai thái cực hoặc ảo tưởng "Chỉ cần học giỏi là sẽ tự nhiên được công nhận" hoặc vỡ mộng "Thấy khoa học toàn luật lệ ngầm" mà không hiểu vì sao?

Bài viết này không nhằm dạy bạn cách làm nghiên cứu ngay lập tức. Người viết muốn dùng kinh nghiệm và hy vọng giúp bạn hiểu sân chơi trước khi bước vào con đường Nghiên Cứu Khoa Học.

Cùng mình tìm hiểu nhé?

Hãy thử nghĩ đơn giản: Một bài báo khoa học không tự nhiên xuất hiện trên Internet để bạn đọc.

Trước khi đến tay bạn, nó phải đi qua: một nhóm nghiên cứu > một trường đại học hoặc viện nghiên cứu > một tạp chí khoa học > hệ thống phản biện (peer review) > nhà xuất bản > thư viện hoặc cơ sở dữ liệu.

Mỗi khâu trên đều có quy tắc, điều kiện và người quyết định.

Vì vậy, khoa học không chỉ là tìm ra sự thật, mà còn là quá trình tổ chức, chọn lọc và hợp thức hoá tri thức.

Điều này không có nghĩa khoa học là bất công hay không khách quan. Nó chỉ có nghĩa rằng: tri thức khoa học luôn đi kèm cấu trúc quyền lực.

Hãy bắt đầu từ trải nghiệm quen thuộc nhất với sinh viên: Đọc tài liệu.

Chắc chắn trong quá trình thử mày mò nghiên cứu, nhiều bạn đã từng tìm được bài báo rất hay, nhưng khi bấm vào thì gặp paywall yêu cầu trả tiền.

Điều này dẫn tới một sự thật quan trọng: Không phải ai cũng được đọc tri thức khoa học như nhau.

Trong nhiều thập kỷ, phần lớn tri thức khoa học được đặt sau các cổng trả phí do nhà xuất bản kiểm soát. Các trường đại học giàu có mua quyền truy cập cho sinh viên và giảng viên, các trường nghèo thì không.

Chính sự bất cân xứng này đã dẫn đến sự xuất hiện của những giải pháp khác nhau, từ chính thức đến phi chính thức, như: Các chương trình hỗ trợ truy cập cho quốc gia đang phát triển, mô hình xuất bản mở hay các thư viện "lậu" như Sci-Hub.

Dù bạn có sử dụng những công cụ này hay không, điều quan trọng là phải nhận ra: Quyền được đọc tri thức không phải là điều hiển nhiên. Nó được quyết định bởi hạ tầng và thể chế.

Đọc là bước đầu. Nhưng nghiên cứu khoa học không dừng ở đó.

Câu hỏi tiếp theo là: Ai được Viết?

Viết ở đây không phải là viết bài tập, mà là viết bài báo khoa học, viết để được công bố, viết để trở thành một phần của tri thức chung của nhân loại.

Không phải sinh viên hay nhà nghiên cứu nào cũng có cơ hội như nhau để viết, bởi vì nghiên cứu cần thời gian, cần kinh phí, cần phòng thí nghiệm hoặc dữ liệu, cần người hướng dẫn, cần khả năng viết học thuật bằng tiếng Anh.

Điều này tạo ra một thực tế: Sinh viên và nhà nghiên cứu ở các trường đại học lớn, các quốc gia giàu có, thường có lợi thế cấu trúc so với phần còn lại của thế giới.

Điều đó không nói lên ai thông minh hơn. Nó nói lên ai có điều kiện để tham gia sản xuất tri thức.

Giả sử bạn đã viết xong một nghiên cứu tốt. Liệu thế là đủ?

Chưa.

Bài viết của bạn còn phải được: gửi tới tạp chí > phản biện bởi các chuyên gia > chỉnh sửa theo yêu cầu và được chấp nhận.

Quá trình này gọi là peer review tức là phản biện đồng cấp. Về nguyên tắc, peer review nhằm đảm bảo chất lượng khoa học. Nhưng trên thực tế, nó cũng phản ánh chuẩn mực học thuật của cộng đồng phản biện, cách nhìn phổ biến trong ngành và đôi khi là thiên lệch vô thức về chủ đề, phương pháp hay bối cảnh nghiên cứu.

Vì vậy, không phải mọi tri thức đều được công nhận như nhau. Một nghiên cứu về châu Âu có thể dễ được coi là phổ quát trong khi một nghiên cứu về Việt Nam đôi khi chỉ được xem là "Trường hợp đặc biệt".

Sau khi được công bố, tri thức vẫn chưa kết thúc hành trình của mình. Một bài báo chỉ thực sự có ảnh hưởng khi: được người khác cho là quan trọng, được trích dẫn, được giảng dạy, được nhắc lại trong các nghiên cứu sau.

Quá trình này gọi là lưu thông tri thức.

Trong hệ sinh thái khoa học toàn cầu, các mạng lưới trích dẫn thường tập trung quanh các trường đại học lớn, các tạp chí uy tín, các quốc gia trung tâm.

Điều đó có nghĩa là: Tri thức không chỉ cần đúng, mà còn cần được đặt đúng vị trí trong mạng lưới khoa học để được nhìn thấy.

Từ những phân tích trên, ta có thể rút ra một kết luận quan trọng, nhưng cần hiểu đúng:

Khoa học không phải là thuyết âm mưu nhưng cũng không hoàn toàn trung lập.

Nó là một hệ thống có luật chơi, có cổng vào, có trung tâm và ngoại vi.

Hiểu điều này không làm bạn bi quan. Ngược lại, nó giúp bạn thực tế hơn, bớt ngây thơ và chuẩn bị tốt hơn khi bước vào con đường nghiên cứu.

Ở thời điểm hiện tại, bạn có thể chưa viết bài báo, công bố nghiên cứu hay tham gia phản biện. Nhưng bạn đã là một phần của hệ sinh thái khoa học, với tư cách người đọc, người học, người tập viết và người đang học cách đặt câu hỏi.

Việc hiểu hệ sinh thái này từ năm 1 giúp bạn không coi nghiên cứu là thứ gì đó xa vời, không bị sốc khi gặp chuẩn mực học thuật khắt khe và không tự ti khi thấy bất bình đẳng tồn tại.

Mục tiêu của bài luận này không phải để nói rằng khoa học là bất công và vô vọng. Ngược lại, nó nhằm giúp bạn hiểu vì sao khoa học cần chuẩn mực, vì sao cần phản biện và vì sao con đường nghiên cứu là dài và đòi hỏi kiên nhẫn.

Khi hiểu hệ thống, bạn có thể học cách đọc thông minh hơn, viết có ý thức hơn và lựa chọn con đường học thuật phù hợp với mình.

Trước khi học cách làm nghiên cứu khoa học, các bạn trẻ và sinh viên cần học một điều quan trọng hơn: Khoa học là một hệ sinh thái và tri thức luôn đi kèm quyền quyết định.

Hiểu điều đó sớm không khiến bạn bi quan. Nó khiến bạn trưởng thành học thuật sớm hơn. Và đó chính là bước khởi đầu tốt nhất cho bất kỳ hành trình nghiên cứu nghiêm túc nào.