Trong tâm thức người Việt, hình ảnh con ngựa đầu tiên gắn liền với chiến mã sắt của Phù Đổng Thiên Vương. Đây không đơn thuần là một chi tiết thần thoại, mà là sự phản chiếu của thời đại đồ sắt và bước chuyển mình trong kỹ nghệ quân sự buổi bình minh giữ nước. Khi đất nước lâm nguy, hình ảnh cậu bé Gióng cưỡi ngựa sắt phun lửa, xông pha trận mạc đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh tổng lực của dân tộc.
Con ngựa sắt chính là sự kết hợp giữa ý chí con người và sức mạnh công nghệ sơ khai. Những dấu chân ngựa sau trận chiến, theo quan niệm dân gian, đã hóa thành những ao hồ rải rác vùng Kinh Bắc, tạo nên sự gắn kết vĩnh cửu giữa huyền thoại và địa lý quê hương.
Xuyên suốt các triều đại phong kiến, con ngựa tiếp tục đồng hành cùng các anh hùng dân tộc trên hành trình mở cõi và bảo vệ chủ quyền. Có thể kể đến đội kỵ binh tinh nhuệ thời Lý - Trần, hay vó ngựa Tây Sơn thần tốc của vua Quang Trung trong cuộc hành quân đại phá quân Thanh.
Trong bối cảnh đó, con ngựa không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn được coi là "đồng chí" trung thành nhất của nghĩa sĩ. Sự bền bỉ, tốc độ và bản năng chiến đấu của loài ngựa đã hòa quyện vào tinh thần thượng võ, tạo nên những chiến công lẫy lừng. Việc thờ cúng chiến mã của các vị tướng lĩnh sau khi qua đời cho thấy sự trân trọng đặc biệt mà cha ông ta dành cho loài vật này.
Rời khỏi chiến trường, con ngựa bước vào không gian tâm linh với vẻ đẹp tĩnh lặng và uy nghiêm. Trong hệ thống tín ngưỡng của người Việt, ngựa trắng (Bạch Mã) chiếm vị trí đặc biệt trang trọng. Nổi tiếng nhất là huyền thoại về thần Long Đỗ và ngôi đền Bạch Mã ở kinh thành Thăng Long.
Truyền thuyết kể rằng, khi vua Lý Thái Tổ xây thành nhiều lần bị đổ, một con ngựa trắng từ trong đền đi ra, vạch lối cho vua xây thành theo dấu chân mình, từ đó thành mới đứng vững. Hình tượng ngựa trắng ở đây đóng vai trò là sứ giả của thần linh, bảo hộ cho sự vững bền của vương triều và kinh đô.
Trong các ngôi chùa, đền hay đình làng, hình ảnh đôi ngựa hồng - ngựa trắng đứng chầu hai bên cửa điện là một hình ảnh rất quen thuộc. Đặc biệt, trong nghi lễ Hầu đồng - di sản văn hóa phi vật thể của người Việt, con ngựa giấy là vật phẩm không thể thiếu.
Những chú ngựa giấy với đủ màu sắc đại diện cho các quan lớn ở các tòa khác nhau trong tứ phủ. Ở đây, con ngựa đóng vai trò là "phương tiện" trung gian để các vị thần linh chu du thiên hạ, thực hiện nhiệm vụ cứu độ nhân gian. Tục hóa ngựa giấy cho người quá cố cũng bắt nguồn từ quan niệm ngựa là loài vật có linh tính, sẽ đưa tiễn vong linh vượt qua dặm dài sang thế giới bên kia một cách bình an.
Khác với vẻ uy nghi trong đền miếu, hình tượng con ngựa trong nghệ thuật dân gian hiện lên sống động và giàu tính nhân văn. Trên những bức chạm khắc gỗ tại các đình làng thế kỷ 17-18, con ngựa xuất hiện với các tư thế đời thường như đi săn, kéo xe hay nô đùa cùng con người.
Trong dòng tranh dân gian Đông Hồ, bức tranh "Vinh quy bái tổ" là minh chứng điển hình cho khát vọng vinh hiển. Hình ảnh tân khoa trạng nguyên cưỡi ngựa về làng bái tạ tổ tiên là giấc mơ của bao thế hệ sĩ tử. Con ngựa trong bức tranh này không chỉ là phần thưởng cho sự thành đạt mà còn là biểu tượng của vinh quang.
Bên cạnh đó, ngựa còn xuất hiện rực rỡ trên các sản phẩm gốm sứ như gốm Chu Đậu, Bát Tràng. Những họa tiết ngựa phi trên đồng cỏ hay ngựa dưới bóng tùng được thể hiện với nét vẽ phóng khoáng, chứa đựng lời chúc về sự bình an và thịnh vượng.
Ở tầng sâu văn hóa, ngựa đã đi vào ngôn ngữ và tư duy như một người thầy dạy về đạo lý. Câu tục ngữ "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ" là bài học về lòng nhân ái và sự đoàn kết sâu sắc. Cha ông ta đã khái quát từ đặc tính sinh học của loài ngựa thành một triết lý sống: nỗi đau của cá nhân cũng là nỗi đau chung của cộng đồng.
Trong đời sống hiện đại, dù tiếng vó ngựa đã dần xa rời phố thị, nhưng biểu tượng "Mã đáo thành công" vẫn giữ nguyên giá trị. Hình ảnh tám chú ngựa cùng phi về một hướng tượng trưng cho sự đoàn kết và khát vọng chinh phục. Con ngựa vẫn tiếp tục hành trình của mình trong tâm trí người Việt như một lời nhắc nhở về sức mạnh của ý chí và tinh thần không bao giờ bỏ cuộc.