Giải mã "Văn hóa doanh nghiệp": Khi nào nên hết mình tham gia, khi nào có quyền từ chối?

Chiều thứ Sáu. Bạn đang sấp mặt chạy nốt deadline. Bỗng HR nhắn: 'Em ơi, ráng thu xếp công việc ở lại tập văn nghệ với mọi người sau giờ làm nhé, team đang kẹt người quá'.

Mình tin là ở khoảnh khắc đó, không ít bạn đã lén trút một tiếng thở dài :) Đa số chúng ta, những người đi làm công ăn lương, đều có lúc cảm thấy: Tại sao đi làm đã đủ áp lực rồi, sếp và HR còn cứ phải đẻ ra mấy cái phong trào tốn thời gian này?

Bài này dành cho các bạn đang cảm thấy "dị ứng" với hai chữ "phong trào", hoặc đang trên hành trình đi tìm một môi trường làm việc mà ở đó, bạn không phải "diễn" để làm vừa lòng bất kỳ ai. Chúng ta sẽ cùng lật lại vấn đề: Văn hóa doanh nghiệp thực sự là gì, và làm thế nào để biến những thứ tưởng như phiền phức thành lợi thế cho chính sự nghiệp của bạn.

Cảm giác kiệt sức khi phải ráng ở lại công ty đến 8h tối để tập một tiết mục văn nghệ mà mình không thích, hay việc mất hai ngày nghỉ cuối tuần để đi team building... là một cảm giác vô cùng tệ. Sự gượng ép đó khiến nhân viên cảm thấy mình đang phải khoác lên một chiếc mặt nạ, phải "diễn" cho sếp xem, rằng "tôi rất hòa đồng, tôi rất yêu công ty".

Sự dị ứng này là hoàn toàn hợp lý! Dưới góc nhìn của chuyên gia quản trị Edgar Schein, sự mệt mỏi này xảy ra khi có sự lệch pha giữa những gì công ty tuyên bố và cách công ty đối xử với bạn hàng ngày.

Hãy thử nghĩ, nếu hàng ngày sếp quản lý bạn theo kiểu độc đoán, kiểm soát từng ly từng tí, quy trình làm việc rối rắm, OT (làm thêm giờ) thì không lương... nghĩa là "cơ chế" đã hỏng. Khi cơ chế hỏng, thì mọi nỗ lực hô hào "chúng ta là một gia đình", mọi hoạt động vui chơi gượng ép đều trở nên giả tạo và phiền phức.

Lúc này, những điệu múa câu hát sẽ không mang lại gắn kết, mà còn biến thành một diễn đàn ngầm để nhân viên tụ tập nói xấu công ty. Lúc này, bạn hoàn toàn có quyền thấy mệt, và có quyền từ chối (một cách khéo léo) để bảo vệ sức khỏe tinh thần của mình.

Nhưng, cuộc sống công sở không phải lúc nào cũng chỉ có những mảng tối. Để thực sự làm chủ được môi trường làm việc, chúng ta cần rạch ròi 2 khái niệm:

1. "Móng nhà" (Cơ chế làm việc): Sân khấu chính của văn hóa doanh nghiệp không nằm ở các buổi tiệc cuối năm, mà nó nằm ở chính chiếc bàn làm việc của bạn. Đó là cách sếp giao việc có rõ ràng không, cách đánh giá KPI có công bằng không, cách đồng nghiệp review code hay sửa báo cáo cho nhau có tử tế không. Đây mới là thứ định hình văn hóa thực sự. Nếu móng nhà chưa vững, mọi thứ xây bên trên đều vô nghĩa.

2. "Chất bôi trơn" (Hoạt động phong trào): Tuy nhiên, điều gì xảy ra nếu "Móng nhà" đã đủ tốt? Khi sếp biết lắng nghe, cơ chế công bằng, thì các phong trào lúc này được trả về đúng chức năng của nó: Một chất xúc tác để cỗ máy công việc chạy mượt mà hơn. Văn hóa là thứ vô hình, HR buộc phải dùng các sự kiện để vật lý hóa nó, tạo ra không gian giúp mọi người xả stress, có cơ hội gắn kết với nhau, xây dựng niềm tự hào tập thể.

Nếu công ty bạn đang có một "cơ chế" đủ tốt, đối xử với bạn tử tế, nhưng bạn vẫn luôn từ chối mọi hoạt động phong trào vì cho rằng "tôi chỉ đến đây để làm chuyên môn, mấy thứ hò hét này không phải việc của tôi"... thì sự thật là, người chịu thiệt thòi nhất chính là bạn! Phần tiếp theo sẽ giúp bạn giải thích tại sao.

Đây là lúc chúng ta cần thay đổi hoàn toàn tư duy.

Có một nghịch lý chốn công sở thế này: Bạn có nhận ra những người giải quyết vấn đề nhanh nhất, mượt mà nhất, làm việc có vẻ "nhàn" nhất... đôi khi không phải là người giỏi chuyên môn nhất? Tại sao bạn gửi một email xin số liệu giục 3 ngày không ai rep, còn người kia chỉ cần một tin nhắn là phòng Kế toán hay IT ưu tiên xử lý ngay lập tức?

Câu trả lời nằm ở: "Vốn xã hội" (Social Capital).

Trong cuốn sách Work Rules! của Google, thông qua nghiên cứu của Giáo sư Ronald Burt, đã chỉ ra rằng hiệu suất cao nhất và sự sáng tạo không thuộc về những cá nhân đóng kín trong phòng ban của mình. Nó thuộc về những người có mạng lưới quan hệ vắt chéo qua nhiều đội nhóm. Nhờ quen biết rộng, họ dễ dàng "đi tắt" qua các quy trình rườm rà, vay mượn ý tưởng và sự hỗ trợ từ các phòng ban khác một cách cực kỳ dễ dàng.

Các hoạt động phong trào chính là nơi rẻ nhất và dễ nhất để bạn mua "Vốn xã hội". Bạn bỏ ra 20% nỗ lực để tham gia một buổi ăn trưa, một sự kiện (chất bôi trơn), bạn sẽ thu về 80% sự suôn sẻ khi cần nhờ vả đồng nghiệp trong công việc thực tế sau này. Bạn không (chỉ) đi chơi vì công ty, bạn đang đi chơi vì chính công việc và sự nghiệp của mình!

Khi đã hiểu ra bản chất, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để giải phóng bản thân khỏi áp lực phải "diễn", đặc biệt nếu bạn không phải là tuýp người thích ồn ào?

- Sự thật về Win-Win: Hãy định vị lại bản thân. Bạn không phải là một "nạn nhân" bị ép đi mua vui cho công ty. Bạn là một đối tác. Tham gia phong trào là cách bạn chủ động xây dựng mạng lưới hỗ trợ cho chính mình. Sự thấu hiểu và cho đi này tạo ra một vòng lặp Win-Win: Công ty có một tập thể gắn kết, còn bạn có một môi trường làm việc thoải mái, dễ thở.

- Bí kíp cho người hướng nội (Introvert): Rất nhiều bạn sợ phong trào vì nghĩ mình phải lên sân khấu múa hát, phải làm "cây hài" của bữa tiệc. Nhưng không! Văn hóa doanh nghiệp mạnh mẽ sẽ tôn trọng sự khác biệt. "Tham gia tự nhiên" với một người hướng nội nghĩa là bạn có thể ngồi vòng ngoài, cầm ly nước, quan sát và có đúng một cuộc trò chuyện chất lượng với một người đồng nghiệp khác phòng ban mà bạn tò mò. Mình hiểu một điểm chạm sâu sắc đó giá trị hơn việc bạn phải đi cụng ly với 100 người.

- Tự chủ sự lựa chọn: Sự gượng ép chỉ biến mất khi bạn nhận thức rõ ràng rằng: Bạn tham gia vì bạn HIỂU giá trị của nó đối với công việc của mình, chứ không phải vì sợ sếp đánh giá hay sợ bị cô lập. Khi tâm thế thay đổi, trải nghiệm của bạn sẽ hoàn toàn khác.

Văn hóa doanh nghiệp không phải là một thứ phép màu nào đó do sếp hay HR hô biến mà thành. Nó đơn giản là khi một "Cơ chế" vận hành đủ tốt được gặp gỡ sự "Thấu hiểu" và thái độ hợp tác của nhân viên.

Lần tới, khi được rủ tham gia các hoạt động phong trào, đừng vội thở dài. Hãy dừng lại và tự hỏi: "Cơ chế của công ty có đang đối xử tốt với mình không?".

Nhưng nếu câu trả lời là CÓ, hãy bước vào sự kiện đó với tâm thế của một "nhà đầu tư vốn xã hội". Hãy xem đó là chất bôi trơn cho chính hành trình sự nghiệp của bạn. Khi bạn không còn mang tâm thế của một người đi làm thuê bị ép buộc, mọi sự gượng ép sẽ biến mất, trả lại cho bạn một môi trường công sở tự nhiên, gắn kết và nhẹ nhõm nhất. Chúc bạn sẽ luôn tìm thấy ý nghĩa và sự thanh thản trong 8 giờ làm việc mỗi ngày! Cho đi một chút thời gian và sự cởi mở, bạn sẽ nhận lại một môi trường làm việc "dễ thở" và nhiều tiếng cười hơn. Suy cho cùng, đi làm không chỉ để nhận lương, mà còn để trải nghiệm.