[Explain Like I'm Five] 3/4 Cách Nhà nước VN hoạt động và xử án

Tôi có một chút chấn thương nhỏ nên đã không online thường xuyên và viết bài. Tôi tiếp tục 2 bài còn lại của series [Explain Like I'm Five] về cách tổ chức bộ máy của VN nhé.

---

Như vậy, đối với Nhà nước VN, các lãnh đạo chủ chốt ở 3 nhánh đều là Đảng viên, nên thực tế, Tam quyền tại VN không “phân lập” mà là “phân công”: một Đảng phân công thành 3 nhánh.

Nếu Tổng Bí thư đại diện cho Đảng, thì Chủ tịch nước đại diện chính thức cho Nhà nước và quốc gia. Đây là vị trí đặc biệt, không thuộc nhánh nào của Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp.

Không chia viện, gồm 500 Đại biểu do dân bầu, đứng đầu là Chủ tịch Quốc hội. Trên 90% Quốc hội là Đảng viên.

Đứng đầu là Thủ tướng. Tiếp theo là Phó Thủ tướng thường trực (thay mặt điều hành khi Thủ tướng vắng hoặc bận) và các Phó Thủ tướng khác hỗ trợ.

Chính phủ gồm:

14 Bộ đại diện cho mọi mặt đời sống, đứng đầu là các Bộ trưởng, cấp phó là Thứ trưởng.

3 Cơ quan ngang Bộ gồm Ngân hàng Nhà nước, Thanh tra Chính phủ, và Văn phòng Chính phủ.

5 Cơ quan khác gồm Đài Tiếng nói VN, Thông tấn xã VN, Đài Truyền hình VN, Viện Hàn lâm Khoa học Công nghệ VN, và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội VN.

Đứng đầu là Toà án Nhân dân Tối cao, dưới là các tòa địa phương. Đứng đầu mỗi cấp tòa án là Chánh án, còn người phán xử trong phiên tòa là Thẩm phán. Chánh án cũng có thể làm Thẩm phán.

Nếu bạn kiện công ty vì đuổi việc sai luật, kiện hàng xóm vì tranh chấp đất đai, đây là tranh chấp quyền lợi, gọi là án dân sự, bên này sẽ phải bồi thường cho bên kia.

Nhưng nếu bạn lừa, cướp, hiếp, giết, bạo lực côn đồ, tham nhũng, giả mạo tài liệu, rửa tiền, đây là tình huống xâm phạm trật tự xã hội và lợi ích Nhà nước, gọi là án hình sự, vì ngoài bồi thường, còn có hình phạt (phạt tiền, tù, tử hình). Trong án hình sự, chính Nhà nước sẽ kiện bạn ra tòa, bất chấp nạn nhân còn hay mất. Nạn nhân vẫn có thể tham gia tranh luận, đưa bằng chứng, hoặc yêu cầu bồi thường.

Vậy cơ quan nào thay mặt Nhà nước kiện? Đó chính là Viện kiểm sát.

Kế thừa từ Liên Xô, Viện kiểm sát (không phải “soát”), gồm Viện trưởng và các Kiểm sát viên. Chức năng chính của nó là “kiểm tra, giám sát” mọi hoạt động điều tra và xét xử để đảm bảo đúng luật. Ngoài ra, nó có quyền truy tố (đưa ra tòa) một án hình sự.

Giả sử, bạn tố giác kẻ giết người, Cơ quan điều tra của Công an, sau khi xác định có dấu hiệu hình sự, sẽ khởi tố vụ án (Bước 1) => Điều tra thu thập chứng cứ, lời khai (Bước 2) => Chuyển hồ sơ cho VKS để truy tố ra toà (Bước 3). Án dân sự thì không có khởi tố hay truy tố, vì đó là tự khởi kiện nhau. VKS lúc này chỉ giám sát.

Tại tòa, xử lần đầu gọi là sơ thẩm. Bản án được tuyên chưa có hiệu lực ngay nếu tòa cho thời hạn kháng cáo. Nếu được xử lại, đó là phúc thẩm. Bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay lập tức. Đây gọi là xử án 2 cấp.

Trường hợp quá trình xử có sai phạm, bản án sẽ được xem lại, gọi là giám đốc thẩm. Trường hợp phát hiện tình tiết hoàn toàn mới, có thể làm thay đổi bản án, người ta sẽ tái thẩm để quyết định huỷ bản án hay đình chỉ vụ án. Giám đốc thẩm và tái thẩm chỉ xem xét lại bản án đã tuyên, không phải là xử án lại như sơ thẩm và phúc thẩm.