Năm vừa rồi, mình có dịp được viếng lăng Sỹ Nhiếp, nơi thờ người có công truyền bá Nho học sang nước ta, còn được gọi là Nam Giao học tổ. Khung cảnh ở đó rất cổ kính, trang nghiêm, bao quanh bởi bởi những cây cổ thủ xanh tốt, đẹp đẽ.
Có lẽ ông không phải người đầu tiên truyền bá Nho học sang nước ta (cái đó còn nhiều ý kiến khác nhau), nhưng đất nước ta dưới thời của Sỹ Nhiếp thì yên ổn, tránh được nạn binh đao trong cuộc đại loạn cuối Đông Hán, ông đã chú ý phát triển giáo dục, coi trọng người hiền, được dân chúng quý mến. Những giá trị tốt đẹp của đạo Nho trở nên rạng rỡ, sáng tỏ dưới thời ông. Có lẽ vì thế mà ông được tôn vinh là "Nam Giao học tổ"
Sử gia Lê Văn Hưu viết về ông: "Sĩ Vương biết lấy khoan hậu khiêm tốn để kính trọng kẻ sĩ, được người thân yêu mà đạt đến quý thịnh một thời. Lại hiểu nghĩa, thức thời, tuy tài và dũng không bằng Triệu Vũ Đế, nhưng chịu nhún mình thờ nước lớn, để giữ vẹn bờ cõi, có thể gọi là người trí".
Sử gia Ngô Sỹ Liên khen ông: "Nước ta thông thi thư, học lễ nhạc, làm một nước văn hiến, là bắt đầu từ Sĩ Vương, công đức ấy không những chỉ ở đương thời mà còn truyền mãi đời sau, há chẳng lớn sao?"
Ngày nay, nếu có ai lấn cấn rằng: Tại sao lại thờ một thái thú giúp chính quyền phương Bắc cai trị nước Nam ta? Thì mình xin mạo muội trả lời rằng: Nhân dân đâu có thờ một vị thái thú, mà là thờ một người có công với việc mở mang sự học vấn cho nhân dân, một người khi giữ chức thái thú đã có những chính sách khoan thư, giúp cho dân ta được một khoảng thời gian dễ thở, trong thời kỳ bóc lột hết sức tàn bạo của giặc phương Bắc.
Nếu có ai thắc mắc: Nho giáo được truyền vào chẳng phải để đồng hóa dân tộc ta sao? Cái đó thì đúng một phần mà thôi, chứ không phải là tất cả. Còn tùy thuộc vào tâm của người truyền bá đạo Nho nữa. Giống như trong đạo Phật có câu "Đạo không phân nam bắc". Cái gì khi đã đi tới tột bậc của chân lý, thì lúc đó ranh giới: ta - người (nhĩ - ngã) cũng không còn nữa, huống chi là ranh giới quốc gia, tất cả những gì còn lại chỉ còn sự bao dung cao cả mà thôi. Nhân vật mà người dân thờ, chính là biểu trưng của sự thấu suốt đạo lý đó.
Đạo Nho ban sơ không cổ súy cho chiến tranh xâm lược, hao tiền tốn của, mà đề cao vào sự tu dưỡng bản thân, tạo dựng một xã hội hài hòa giàu tình người, làm những việc đem lại yên bình cho trăm họ, coi đó mới thật sự là mệnh trời giao phó, cho nên sách Đại học mới có câu:
"儀 監 于 殷，峻 命 不 易。道 得 眾 則 得 國，失 眾 則 失 國"
"Nghi giám vu Ân, tuấn mệnh bất dị, đạo đắc chúng tắc đắc quốc, thất chúng tắc thất quốc" - Hãy xem gương nhà Ân, mệnh lớn thật chẳng dễ dàng, cho nên mới nói: được lòng dân thì giữ được nước, mà mất lòng dân là mất nước.
Hay: “惟 命 不 于 常。”道 善 则 得 之，不 善 则 失 之 矣" - "duy mệnh bất vu thường, đạo thiện tắc đắc chi, bất thiện tắc thất chi hỹ." - Mệnh trời chẳng bất biến, nên mới nói: người thiện mới đạt được, kẻ bất thiện sẽ đánh mất vậy.
Chính những nguyên lý đó, đã phản kháng lại ham muốn dùng vũ lực, âm mưu để nô dịch dân tộc khác của phong kiến phương Bắc, cùng các cuộc chiến tranh phi nghĩa nhằm đàn áp phong trào khởi nghĩa của nhân dân ta.
Cho dù về sau, triều đình phương Bắc đã tôn tư tưởng trung quân lên đến mức mù quáng, để phục vụ mục đích cai trị của chúng. Tuy nhiên những thứ này đã bị sàng lọc bởi chính văn hóa bản địa của người Việt ta, vốn trọng sự chân thật, giản dị, trong mối quan hệ làng xã gần gũi. Thay vào đó, những tư tưởng về nhân chính, hiếu nghĩa, đã được tiếp thu một cách sáng tạo, tạo nên những triều đại thân dân độc đáo, những khí thế hào hùng chống ngoại xâm dưới triều đại Lý, Trần, Lê sau này.
Chính nhờ những nhân vật có công với giáo dục đạo Nho như Sỹ Nhiếp, mà sau này, ta có nhưng con người như Thái úy Lý Thường Kiệt với bản Nam quốc sơn hà đanh thép khẳng định quyền độc lập đầu tiên của nước ta:
南 國 山 河 南 國 山 河 南 帝 居， 截 然 定 分 在 天 書。 如 何 逆 虜 來 侵 犯， 汝 等 行 看 取 敗 虛。 Nam quốc sơn hà Nam quốc sơn hà Nam đế cư, Tiệt nhiên định phận tại thiên thư. Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm, Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư. Sông núi nước Nam, vua Nam ở, Rành rành định phận tại sách trời. Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm? Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.
Có thái sư Lê Văn Thịnh - người đỗ đầu trong khoa thi đầu tiên dưới triều Lý - đã dùng ngay thuyết chính danh của đạo Nho để đòi lại đất Quảng Nguyên đang bị nhà Tống chiếm đóng phi pháp.
"Đất thì có chủ, các viên quan giữ đất ấy đem nộp cho người khác (nhà Tống) và trốn đi thì đất ấy thành vật ăn trộm của chủ. Việc chủ giao cho mà lấy trộm đã không dung thứ được, mà lấy trộm hay tàng trữ thì pháp luật cũng không cho phép, huống chi nay lại mang đất lấy trộm dâng để làm dơ bẩn sổ sách nhà vua (vua Tống)"
Có Hưng Đạo đại vương với bản hịch tướng sỹ bất hủ, giương cao lòng trung nghĩa, tiết liệt thiết tha, lưu lại khí phách Đông A hào hùng như 1 một dấu ấn chói lọi trong lịch sử dân tộc với 3 cuộc chiến thắng Mông Nguyên lừng lẫy.
"Huống chi, ta cùng các ngươi sinh ra phải thời loạn lạc, lớn lên gặp buổi gian nan. Lén nhìn sứ nguỵ đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn tấc lưỡi cú diều mà lăng nhục triều đình, đem thân dê chó mà khinh rẻ tổ phụ. Ỷ mệnh Hốt Tất Liệt mà đòi ngọc lụa để phụng sự lòng tham khôn cùng; khoác hiệu Vân Nam Vương mà hạch bạc vàng, để vét kiệt của kho có hạn. Thật khác nào đem thịt ném cho hổ đói, tránh sao khỏi tai hoạ về sau. Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa, chỉ giận chưa thể xả thịt, lột da, ăn gan, uống máu quân thù. Dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta bọc trong da ngựa, cũng nguyện xin làm."
Có Nguyễn Trãi với sách lược dựa vào sức dân, nêu cao nhân nghĩa tạo nên sức mạnh tổng hợp to lớn, đưa tư tưởng quân sự Việt Nam lên 1 tầm cao kỳ vỹ, mở ra mặt trận đấu tranh ngoại giao kết hợp với quân sự - mưu phạt tâm công - đánh vào lòng người thay vì chiếm giữ thành trì, sau này đã được hậu thế kế thừa xuất sắc. Bản Bình Ngô đại cáo tổng kết chiến thắng đã khẳng định tính độc lập tự chủ vững chắc của dân tộc, khí chất anh hùng đặc sắc của trời Nam, bản sắc riêng biệt không thể trộn lẫn với phương Bắc:
"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, Quân điếu phạt trước lo trừ bạo. Như nước Đại Việt ta từ trước Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Sông núi bờ cõi đã chia, Phong tục bắc nam cũng khác, Từ Triệu Đinh Lý Trần bao đời gây nền độc lập, Cùng Hán Đường Tống Nguyên mỗi bên xưng đế 1 phương. Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau. Nhưng hào kiệt đời nào cũng có."
Cho nên, có thể thấy, đạo Nho khi truyền vào nước ta đã được kế thừa, học tập những tư tưởng tiến bộ. Giúp xây dựng một xã hội gắn kết, làm giàu có thêm nền văn hóa có sẵn, tăng cường tính ổn định cho nhà nước, đào tạo ra những con người kiệt suất, và trở thành thứ vũ khí sắc bén trên mặt trận quân sự, ngoại giao, cổ vũ mãnh liệt cho lòng yêu nước và các cuộc kháng chiến chính nghĩa của nhân dân ta.
Một điểm cũng rất tích cực mà không thể không nhắc đến, đó là tuy Sỹ Nhiếp được đào tạo bởi chế độ khoa cử của Nho giáo. Nhưng ông cũng không hề cấm đoán, cản trở các học phái khác, ngược lại xã hội dưới thời của ông, đạo Phật cũng được tạo điều kiện phát triển mạnh mẽ, vùng Luy Lâu trở nên 1 trung tâm tu học Phật giáo lớn. Chính nhờ đó mà sau này, khi bước vào kỷ nguyên độc lập, nước ta đã hình thành sự kết hợp tinh hoa của tam giáo Nho Phật Đạo, tạo ra những triều đại với bản sắc rực rỡ, có 1 không 2 dưới thời Lý Trần. Khởi nguyên của nền văn hóa riêng biệt của người Việt ngày nay.
Những điều ấy cho thấy tính chất mềm dẻo trong cương nghị của lịch sử văn hóa, tư tưởng dân tộc. Giống như thân tre mỏng manh mà luôn giữ được thân ngay thẳng để vượt qua giông bão. Nước ta từ khi hình thành, đã không ngừng phải chiến đấu chống lại âm mưu thôn tính từ những kẻ thù lớn mạnh hơn gấp nhiều lần mình, nhưng dân tộc ta chưa bao giờ mang 1 lòng thù hận hẹp hòi nào. Cha ông sẵn sàng tiếp thu tất cả những gì là tốt đẹp, nhân ái, trọng ân nghĩa, cổ vũ cho lòng yêu nước, sự hy sinh, và cố kết dân tộc. Cho dù tư tưởng, văn hóa ấy xuất phát từ đâu. Chính sự sáng suốt lạ thường đó, đã khiến cho dân tộc đứng vững, ngày càng mạnh mẽ, thông tuệ trong khi nhiều dân tộc khác đã gục ngã bởi vó ngựa ngoại xâm, hay thâm chí tự đánh mất mình ngay trên đỉnh cao chiến thắng.
Giống như sức sống phi thường của 1 cây tre, dù cho ngay cả bị gió mưa quật ngã, thì búp xanh mới sẽ vẫn mọc lên, thẳng tắp, hiên ngang trở lại. Cốt yếu nhất là cây tre giữ được màu xanh của mình. Dân tộc ta đã đi qua rất nhiều cuộc chiến tranh tàn khốc và hiểm nguy, nhưng điều đó không đảm bảo rằng chúng ta sẽ luôn chiến thắng mãi, trừ khi ta gìn giữ được bản sắc của mình. Kẻ thù khi biết được sức mạnh của ta sẽ càng trở nên thâm độc, mưu mô hơn. Chúng sẽ đánh vào tư tưởng độc lập thay vì chiếm đoạt lãnh thổ, tấn công vào văn hóa thay vì khí tài, gây ra chia rẽ, loạn lạc thay vì trực tiếp đổ quân. Cho nên vấn đề gìn giữ truyền thống uống nước nhớ nguồn, cố kết cộng đồng, gìn giữ lòng yêu nước, khí phách kiên cường, độc lập tự chủ là trận tuyến của thế hệ tương lai. Biết về cội nguồn, am hiểu các giá trị truyền thống tốt đẹp sẽ ngày càng cấp thiết. Có thể tiếp thu những thành tựu mới của thời đại, mà không bị đầu độc, mất gốc hay không? Trong thế giới vội vã mà luôn hiểu chính mình, lắng nghe Tổ quốc của mình hay không? Chính là vấn đề sống còn của đất nước hôm nay.
Ngày Quân đội nhân dân Việt Nam, 22/12/2025 Thanh Phong
Mình viết bài này khi xem được video giới thiệu về Đền Sỹ Nhiếp này của kênh Go to Bac Ninh. Những hình ảnh này khiến mình nhớ tới chuyến đi vừa rồi. Video khá hay, các bạn trẻ bây giờ làm truyền thông tốt quá ^_^!
Tản văn