Sau thành công của bản truyền hình “Đất phương Nam” năm 1997, bản điện ảnh “Đất rừng phương Nam” do đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cầm trịch đã chính thức ra rạp với khán giả vào những ngày giữa tháng 10 vừa qua. Đúng như dự đoán, bản điện ảnh đã thu hút sự quan tâm của đông đảo khán giả, thậm chí còn tạo ra một cuộc tranh cãi mạnh mẽ vì bị cho rằng là đang bóp méo sự thật lịch sử”? Vậy thực hư điều này ra sao, hãy cùng tìm hiểu xem các bạn nhé!
Không giữ nguyên kịch bản cũ
Phim "Đất rừng phương Nam" lấy cảm hứng từ tác phẩm "Đất rừng phương Nam" của nhà văn Đoàn Giỏi và được chuyển thể thành phim truyền hình "Đất phương Nam" vào năm 1997, bộ phim từng chiếm được sự yêu mến và quan tâm theo dõi của đông đảo khán giả. Chính vì điều này mà ngay từ khi có thông tin về bản điện ảnh mang tên “Đất rừng phương Nam”, khán giả đã vô cùng háo hức và chờ đợi để có thể một lần nữa sống lại tuổi thơ của mình. Song thực tế, so với bản truyền hình được chiếu cách đây 26 năm thì bản điện ảnh đã có những sự thay đổi nhất định, thậm chí nhiều khán giả trung thành thì còn cho rằng đây là kịch bản hoàn toàn mới."Đất Rừng Phương Nam" lấy bối cảnh miền Tây Nam Bộ vào thập niên 1930. Phim vẫn là hành trình tìm cha của bé An (Hạo Khang đóng) - một cậu bé thành thị theo học trường Pháp. Khi thân phận làm Cách mạng của cha An bị bại lộ khiến cậu bé phải cùng mẹ (Hồng Ánh) bỏ trốn về miền Tây. Trên đường đi, mẹ An qua đời vì chiến loạn. Thấy thương cậu bé bơ vơ, tên trộm Út Lục Lâm (Tuấn Trần) bèn dẫn An theo. Hành trình tìm cha của cả hai trải dài qua nhiều tỉnh Nam Bộ, gặp gỡ những phận đời khác nhau dưới sự cai trị của Pháp. Tất cả đều bảo bọc, giúp đỡ An. Song song hành trình của An là phong trào yêu nước của nghĩa quân cùng các thành viên hội nhóm như Thiên Địa Hội và Nghĩa Hòa Đoàn…Ngay sau khi "Đất rừng phương Nam" ra rạp, nhiều khán giả khen ngợi phim: "Phim quá đẹp, nội dung không như bản truyền hình nhưng giải trí vừa đủ"; "Tôi quá xúc động khi nhạc phim vang lên, mọi người xem xong không về mà ở lại vỗ tay, hát theo nhạc phim"; "Tôi nghĩ phim giải trí tốt, diễn viên diễn xuất cũng tốt"…Nhiều đạo diễn, diễn viên khen ngợi phim: "Phim đem đến tiếng cười, nước mắt và cả sự rung động về lòng tự hào dân tộc, về khí chất của con người miền Nam, và con người Việt Nam. Xem phim thấy yêu quê hương mình hơn, và yêu cái nghề của mình hơn" - đạo diễn Phan Gia Nhật Linh viết."Nghẹn ngào, nức nở, thương những con người của Đất rừng phương Nam quá xá. Cảm ơn ê-kíp cho mình thưởng thức một tác phẩm tràn đầy cảm xúc!" – đạo diễn Charlie Nguyễn bày tỏ…
Những tưởng “Đất rừng phương Nam” đã có những thành công bước đâu và hứa hẹn sẽ còn tiến xa hơn nữa. Nhưng có lẽ mọi thứ không dễ dàng như thế, những tranh cãi xoay quanh phim đã bắt đầu nổi lên
“Đất rừng phương Nam” xuyên tạc lịch sử Việt Nam?
Đó là ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, nhà văn, nhà sử học sau khi xem xong “Đất rừng phương Nam”. Thậm chí họ còn kêu gọi tẩy chay phim điện ảnh đã đi quá xa so với nguyên tác cũng như bản truyền hình. Thực hư của tranh cãi này ra sao?
Tranh cãi đầu tiên đến từ MV Bài ca Đất phương Nam được nhà sản xuất tung lên mạng trước ngày chiếu phim. Vốn dĩ đây là ca khúc nhạc phim của bản truyền hình “Đất phương Nam” năm 1997, nó đã quá quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt, mang âm hưởng, giai điệu và lời cao hùng hồn, gợi cảm xúc và tinh thần yêu nước vô cùng lớn, cho nên không có gì làm lạ khi đạo diễn Nguyễn Quang Dũng vẫn giữ lại ca khúc này cho bản điện ảnh của mình. Tuy nhiên, tranh cãi đã bắt đầu nổ ra, khi xuất hiện trong MV này là hình ảnh nhân vật Ba Phi (Trấn Thành thủ vai) lại mặc một bộ trang phục khiến người xem liên tưởng đến bộ sườn xám của Trung Quốc. Ngay cả cách quấn khăn rằn ...cũng bị khán giả "soi" là không giống với đời thực lúc bấy giờ, thậm chí nhiều người còn hài hước nói rằng chiếc khăn rằn mà Trấn Thành sử dụng trong phim lẫn khi quay MV có khi là "đồ hiệu" nên trông hơi khác so với chiếc khăn rằn bình dân bình thường, rồi cách mà Ba Phi quàng chiếc khăn rằn giống đang đeo chiếc sash hoa hậu chứ không giống văn hóa hóa của người dân nơi đây. Mặc dù ekip phim đã ngay lập tức lên tiếng thanh minh rằng người Hoa cũng là một sắc dân lâu đời ở miền Nam, trang phục mà bác Ba Phi mặc cũng không phải là sườn xám, chỉ là có đôi chút giống nhau mà thôi. Nhưng có lẽ những lời giải thích này chẳng thể nào xoa dịu được dư luận đang sục sôi.
Đỉnh điểm của tranh cãi có lẽ là sau đêm 13 tháng 10, khi bộ phim có những suất chiếu sớm tại các rạp chiếu phim. Vấn đề xuyên tạc lịch sử, bóp méo sự thật lịch sử trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi xung quanh bản điện ảnh “Đất rừng phương Nam” đã bị mang ra mổ xẻ và phân tích. Thay vì tập trung vào hành trình tìm cha của nhân vật chính là bé An giống như nguyên tác hay bản truyền hình, thì bản điện ảnh “đất rừng phương Nam” lại ưu ái dành đất diễn nhiều hơn cho tuyến nhân vật phụ như Út Lục Lâm (Tuấn Trần), ông Tiều (Tiến Luật),… Nhân vật cũng bị thay đổi so với bản gốc khi trở nên thông minh, lém lỉnh. Cách đây 26 năm, An của Hùng Thuận hiền lành, ngây thơ nên luôn được người dân bảo bọc trên đường lưu lạc. Song, An phiên bản mới lại chủ động trêu chọc, đấu khẩu hay "cà khịa" với Út Lục Lâm.
Và có lẽ chính đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cũng chẳng ngờ được, sự thạy đổi của mình lại vô tình tạo ra tranh cãi nảy lửa và thậm chí còn phải đứng trước nguy cơ hoãn chiếu, dừng chiếu vì những chi tiết sai lệch sự thật mà với nhiều người là “rất khó chấp nhận”. Hai nhân vật Út Lục Lâm và ông Tiều là những người đã bao bọc và giúp đỡ bé An trong hành trình đi tìm cha. Trong hành trình đó, An đã được đưa vào và dần dần tiếp xúc với nhiều thành viên trong hội nhóm kín của Nam Kỳ, đặc biệt là Thiên Địa Hội và Nghĩa Hòa Đoàn. Trên thực tế, nếu tìm hiểu kỹ về hai tổ chức này thì có lẽ các bạn sẽ biết được rằng cả 2 tổ chức này đều xuất xứ từ các phong trào của Trung Quốc.
Về Thiên Địa hội, đây là phong trao phản Thanh phục Minh, ra đời từ thời vua Khang Hi. Nhóm này hoạt động dạng hội kín với ý đồ muốn lấy lại giang sơn từ tay của người Mãn Châu, tổ chức này bị nhà Thanh coi là bất hợp pháp, nhiều lần đưa quân đánh dẹp. tuy nhiên qua nhiều thế kỷ, các thành viên vẫn biết cách sống ngoài vòng pháp luật, cho nên chưa bị tiêu diệt triệt để. Đây cũng chính tiền tiền thân của băng đảng xã hội khét tiếng mang tên “Hội Tam Hoàng” sau này. Tại Việt Nam, “Hội Tam Hoàng” cũng có chi nhánh tập hợp hầu hết người Hoa từ các tính Phúc Kiến, Quảng Đông.
Còn Nghĩa Hòa Đoàn thì sao? Tổ chức này nổi lên từ cuối thời nhà Thanh, những năm 1899 đến 1901. Thời điểm ấy Trung Quốc đang bị hàng chục nước phương tây xâu xé chính quyền. nhà Thành trở nên suy yếu, mục giũa, không còn kiểm soát nổi đất nước. Lợi dụng thời cơ đó, Nghĩa Hòa Đoàn bắt đầu chống lại sự ảnh hưởng của những kẻ ngoại bang về các lĩnh vực giao thương chính trị - văn hóa. Nghĩa Hòa Đoàn đặc trưng với quan điểm bài trừ Kito giáo mạnh mẽ, họ thường xông vào các nhà thờ giết hại những giáo sĩ Truyền Giáo Tây Phương, họ độc ác đến mức trảm đầu, bêu đầu thị chúng hàng chục nghìn người (chủ yếu là những người người nước ngoài). phong trào này sau đó bị dập tắt tại Trung Quốc sau khi liên quân tám nước thực dân Anh, Pháp, Đức, Ý, Mỹ, Nga, Nhật, Áo đánh dẹp.
Nhìn lại lịch sử của hai hội nhóm này có lẽ rất nhiều bạn đang đặt ra câu hỏi” Vậy thì Thiên Địa Hội và Nghĩa Hòa Đoàn cỉa Trung Quốc thực chất có liên quan gì đến Việt Nam? Và nếu hiểu theo cái cách làm phim của Nguyễn Quang Dũng và Đất rừng phương Nam thì hóa ra việc lãnh đạo người dân đứng lên chiến đấu chống Pháp lại là những người Trung Quốc hay sao? Phải chăng bản điện ảnh đã đề cao vị thế Thiên Địa Hội và Nghĩa Hòa Đoàn, hạ thấp vai trò Việt Minh? Đây chính là mấu chốt khiến tranh cãi nổ ra.
Thực tế nhìn vào lịch sử, thì trong Thiên Địa hội có một số nhóm kháng Pháp là hoàn toàn đúng, song mục đích đấu tranh của những nhóm này thì không cao cả như những gì mà “Đất rừng phương Nam” phản ánh. Cụ thể thì mục đích đấu tranh của những nhóm này chỉ là vì bị chèn ép trong việc làm ăn, nên rồi mới vùng dậy đấu tranh giành lại bắt cơm chứ không phải là do tinh thần yêu nước, khát vọng độc lập dân tộc như chúng ta thấy trên phim. Sau này, một số thành viên trong các nhóm này mới từ bỏ Thiên Địa Hội để gia nhập vệ quốc đoàn cũng như là Việt Minh.
Tiến sĩ Hà Thanh Vân viết bài dài trên trang mạng xã hội Facebook, có đoạn trích: "Thật ra bộ phim với chuyện lấy "Thiên Địa Hội" làm chủ đạo thế này thì đã thoát ly xa khỏi nguyên tác. Vậy cách tốt nhất để cho dư luận khỏi chỉ trích là đổi tên phim thành "Thiên Địa Hội ở Nam Kỳ", vì bé An trong phim cũng có đất diễn mấy đâu, toàn thấy là Út Lục Lâm (Tuấn Trần đóng) hay anh Tiều (Tiến Luật đóng) đi mãi võ. Nhưng cũng nên lưu ý là gọi anh Tiều có ý bảo là anh ấy người Tiều (Triều) Châu. Thưa rằng các gánh "Sơn Đông mãi võ" thì đều là người Sơn Đông nên mới chết danh và cụ Nguyễn Hiến Lê có viết điều này rất rõ. Thế thì, sau khi xem phim xong, tôi nghĩ là đổi tên phim là tốt nhất, khỏi chê trách, so sánh gì với nguyên tác "Đất rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi. Tên phim là "Thiên Địa Hội ở Nam Kỳ"!".
Trước sự chỉ trích này, nhiều người trong giới lẫn một số khán giả cho rằng phim điện ảnh là tác phẩm hư cấu, không phải tư liệu lịch sử, không thể xem như phim tài liệu để soi mói từng chi tiết. Ngay từ ban đầu, nhà làm phim đã nói rõ phim chỉ lấy cảm hứng câu chuyện bé An đi tìm cha trải dài khắp vùng đất phương Nam và gặp được những con người hào sảng của vùng đất này, không chuyển thể theo đúng nguyên tác. Có nhiều người còn lấy cả bản truyền hình ra để mổ xẻ và làm dẫn chứng chứng minh phim điện ảnh “Đất rừng Phương Nam” không vi phạm theo đó, bản truyền hình, bối cảnh phim cũng được lùi lại trước năm 1930 so với nguyên tác tiểu thuyết là sau năm 1945, do những biến động lịch sử giai đoạn này còn Việt Minh ra đời từ 1941. Phim điện ảnh làm theo cột mốc bối cảnh này của phiên bản truyền hình, để có thêm những tình tiết được bổ sung làm dày thêm câu chuyện phim. Thêm vào đó, người Hoa kiều gồm cả người Tiều (Triều Châu) xuất hiện nhiều ở phương Nam xưa nên dấu ấn của họ trong trang phục không thể phủ nhận. Vì thế, nhà làm phim vẫn có thể sáng tạo trong khuôn khổ đủ để tạo nên tác phẩm phục vụ khán giả dưới góc nhìn mới.
Trước những phản hồi của khán giả, Bộ VHTTDL đã yêu cầu Cục Điện ảnh thẩm định lại "Đất rừng phương Nam", nhà sản xuất đề xuất chỉnh sửa một số lời thoại gây hiểu lầm về Nghĩa Hòa đoàn, Thiên Địa hội. Theo đó, Hội đồng khẳng định bộ phim Đất rừng phương Nam không vi phạm luật điện ảnh. Điều này cũng đồng nhất với quyết định của Hội đồng trước đó. Tuy nhiên nhà sản xuất chủ động đề xuất điều chỉnh một số lời thoại để tránh gây hiểu nhầm. Đồng thời, sẽ chỉnh sửa các chi tiết "Thiên Địa hội", "Nghĩa Hòa đoàn" thành "Nam Hòa đoàn", Chính Nghĩa hội". Theo giải thích của đoàn làm phim thì hành động chỉnh sửa này nhằm tránh sự liên hệ đến các hội có nguồn gốc từ nhà Thanh, Trung Quốc. Tuy nhiên, việc thay thế tên này lại đưa đến một vấn đề khác là những hội này không tồn tại hoặc chưa ghi nhận bất cứ một sự tồn tại nào trong các tài liệu chính thức, cũng như tiểu thuyết và bản truyền hình. và có lẽ sự thay đổi này cũng chưa thể nào xoa dịu được hoàn toàn dư luận, vốn đang rất bức xúc và khó chấp nhận những hạt sạn này
Có thể thấy, một tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ tác phẩm văn học nổi tiếng thường sẽ được công chúng quan tâm đặc biệt, tuyệt đối không được phép tồn tại những “hạt sạn” nhất là về lịch sử, văn hoá, con người nước nhà. “Đất rừng phương Nam” có thể chỉ sửa một vài chi tiết cho hợp lý và trấn an dư luận nhưng với tư cách là đơn vị kiểm duyệt, liệu Cục Điện ảnh đã làm tròn vai?