[Chuyện xăng dầu] E5 (Ethanol 5%) có thật là E5?

Từ khi xăng sinh học pha cồn Ethanol được đưa ra thị trường cho đến nay, chất lượng của loại xăng này luôn là một điều gây tranh cãi. Hiện tại, khi lộ trình sử dụng E10 được đẩy nhanh lên tháng 4/2026, những tranh cãi về việc sử dụng cồn sinh học Ethanol trộn với xăng lại tiếp tục được thổi bùng lên. Trong đó, một mối lo ngại là xăng E5, E10 có thực sự là chứa 5% hay 10% Ethanol hay là cao hơn?

Một trong những nguồn gốc của mối lo ngại này là từ video clip "Xăng A95 có đúng chuẩn ! Xăng E5 có bao nhiêu % Etanol !" trên youtube của TMT FIX. Nhân vật trong video clip này đã sử dụng máy phân tích chỉ số octane cá nhân Koehler K88600 để đo xăng E5 RON92 và ra kết quả 12.00-12.10% Ethanol. Kết quả này khiến nhiều người vội vàng tin rằng tất cả xăng E5, và sắp tới là E10, trên thị trường đều bị pha nhiều ethanol hơn mức thông báo.

Tuy nhiên, có vẻ như rất ít ai đặt câu hỏi về tính khả tín của việc sử dụng thiết bị đo này. Sau một thời gian tìm hiểu, Mậu Bình xin đưa ra một số thông tin như sau:

Theo như trang chủ của Công ty Vật liệu Koehler (Koehler Instrument Company Inc., gọi tắt là Koehler), máy K88600 có thể xác định chỉ số Octane bơm (AKI), chỉ số Octane nghiên cứu (RON) và chỉ số Octane động cơ (MON) của xăng không chì, xăng pha Ethanol, xăng có chì. Ngoài ra, với hiệu chỉnh tùy chọn, máy K88600 có thể xác định chỉ số Cetane cho nhiên liệu diesel, hàm lượng Ethanol và tỷ lệ phần trăm Biodiesel.

Koehler khẳng định độ chính xác và độ tương đồng lập lại tương đương với phương pháp thử nghiệm động cơ CFR được Hiệp hội Vật liệu và Thử nghiệm Hoa Kỳ (ASTM) phê duyệt (ASTM D2699, D2700). Nghe thật là ấn tượng phải không?

Nhưng khoan đã, ở đây có thể thấy một số điểm chưa ổn:

+ Một, Koehler khẳng định độ chính xác của máy K88600 tương đương với phương pháp thử nghiệm động cơ CFR. Nhưng phương pháp thử nghiệm động cơ CFR dùng để đo chỉ số Octane, không liên quan đến việc đo chỉ số Ethanol. Nói cách khác, Koehler không khẳng định độ chính xác và độ tương đồng lập lại trong việc xác định chỉ số cồn sinh học Ethanol trong xăng. Thậm chí việc đo Ethanol, theo Koehler, cần hiệu chỉnh thích hợp.

+ Hai, cách Koehler viết có thể gây hiểu nhầm là kết quả của máy K88600 đạt chuẩn của ASTM. Nhưng thực ra kết quả chỉ tương đương với phương pháp đo phương pháp thử nghiệm động cơ CFR do ASTM chấp thuận. Điều này cực kỳ quan trọng vì kết quả xét nghiệm đạt chuẩn ASTM có tính chất pháp lý và có thể được sử dụng để kiện cáo chất lượng sản phẩm, tranh chấp thương mại. Chắc chắn kết quả của máy K88600 không được chấp nhận như phương pháp chuẩn trong kiểm định pháp lý.

+ Ba, bản thân Koehler cũng phải xác nhận là muốn đo được chỉ số Ethanol trong xăng thì cần phải hiệu chỉnh. Vậy ta có thể đặt câu hỏi là chiếc máy trong clip đã được hiệu chỉnh phù hợp cho việc đo chỉ số Ethanol chưa?

Nếu đi sâu về cơ chế hoạt động của máy K88600 thì sẽ thấy việc hiệu chỉnh này vô cùng quan trọng. Bản thân máy K88600 không phân tích thành phần hóa học của xăng một cách trực tiếp. Máy này dùng cách đo gián tiếp bằng việc sử dụng cơ chế quang học phổ hồng ngoại gần (NIR) soi mẫu thử, ghi nhận cách mẫu hấp tụ ánh sáng thành quang phổ rồi dùng mô hình thuật toán dựa trên ngân hàng mẫu đo bằng CFR để suy ra chỉ số Octane của xăng, cũng như ước lượng các thông số khác như Ethanol.

Tuy nhiên, máy K88600 sản xuất cho thị trường Âu Mỹ nên ngân hàng mẫu đo bằng phương pháp thử nghiệm động cơ CFR dựa trên xăng của Âu-Mỹ. Vì vậy chiếc máy này có thể đo tốt nếu mẫu nằm trong phạm vi hiệu chỉnh ban đầu, thường là nền xăng Âu-Mỹ. Tuy nhiên, khi mang về Việt Nam, nền xăng Việt Nam khác với Mỹ nên máy K88600 sẽ không ra được kết quả chính xác. Sự khác nhau đến từ thành phần hóa học của xăng, các loại phụ gia,.v.v..

Vậy muốn đo cho chuẩn thì sao? Cần phải lấy mẫu xăng trộn Ethanol chuẩn, ưu tiên nhất là lấy từ nguồn đầu mối khi mới phối trộn với Ethanol xong vì chất lượng lúc đó là chuẩn nhất, đem ra phòng thí nghiệm để chạy các phương pháp xét nghiệm như đo động cơ CFR để đo Octane hay Sắc Ký Khí (Gas Chromatography) để đo Ethanol và các chất khác trong xăng, rồi nạp dữ liệu kết quả vào máy K88600 để máy tính toán lại thuật toán. Và cần phải có lượng mẫu đủ lớn, phải hàng ngàn mẫu, để máy hiệu chỉnh lại mô hình hoàn toàn cho phù hợp với Việt Nam.

Ở đây có thể đặt một câu hỏi: một nhân viên cơ khí ô-tô của một hãng sửa xe có thể tiếp cận đến hàng ngàn mẫu xăng E5 chuẩn và thực hiện các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm tối tân cả ngàn lần để đủ cơ sở dữ liệu để hiệu chỉnh máy K88600 hay không?!

Vì vậy, kết quả đo Ethanol lên đến 12.00% của máy K88600 trong video clip được nhắc đến không có cơ sở để khẳng định hàm lượng Ethanol thực tế trong xăng vì không ai rõ chiếc máy đó đã được hiệu chuẩn phù hợp cho việc đo cồn sinh học Ethanol trong xăng của Việt Nam hay chưa?!

Thật ra chỉ ra việc kết quả thiếu tin cậy của máy K88600 không có nghĩa là khẳng định máy đo sai và thị trường xăng dầu không có sai phạm, mà muốn chỉ ra rằng phương pháp đo được nhắc đến trong video clip không có cơ sở. Nếu muốn xác nhận chính xác lượng Ethanol trong xăng, cần có kết quả từ phương pháp thử nghiệm chuẩn trong phòng thí nghiệm được công nhận. Hiện nay, các xét nghiệm này thường được thực hiện bởi các công ty giám định trong nước như EIC, SGS, AIS, AIM Control, Vinacontrol,.v.v..