Chính trị nơi Công sở có đáng để ta dùng EQ mà sống?

Một người bạn đã gửi cho tôi bài viết này kèm nhắn nhủ "Mày thấy chưa?" như cách dằn vặt một kẻ từng thất bại với "Chính trị Công sở" ở môi trường Việt Nam. Và tôi, một kẻ (tạm tự nhận) là EQ kém, tức tốc ngồi lên kế hoạch đáp trả. Kể cũng hơi khó vì cũng đã quá lâu tôi chưa (thèm) quay lại môi trường công sở bản địa, mà tự vật lộn ở môi trường đa quốc gia khốc liệt và freelancer bấp bênh, cũng vì thiếu "kỹ năng và công cụ" như chị chủ topic của Brands Vietnam đánh giá.

Bài viết trên Brands Vietnam cho rằng chính trị công sở là kỹ năng EQ, tận dụng mạng lưới và gây ảnh hưởng để đạt mục tiêu mà không làm hại ai khác. Dĩ nhiên đây là góc nhìn tích cực, nhưng theo tôi, nếu dừng lại ở đó thì hơi giản lược, thậm chí có thể đánh lừa người đọc vào việc chấp nhận một hiện tượng vốn mang nhiều mặt tiêu cực.

Thực tế, nhiều nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng chính trị công sở thường gây mất thời gian, giảm năng suất lao động và tạo nên sự thù ghét công việc, dẫn đến căng thẳng, kiệt sức và tỷ lệ nghỉ việc cao. Vậy thì những người bán Khóa học Quản lý đại tài, thay vì "bán" câu chuyện rằng mọi người phải học cách sống sót với thứ gọi là "Chính trị Công sở", chúng ta nên tập trung vào việc cải thiện hệ thống để giảm thiểu hoặc loại bỏ những yếu tố độc hại tự phong này.

Thực tế, chính trị công sở phức tạp hơn nhiều, và phần lớn các nghiên cứu nhấn mạnh vào tác động tiêu cực của nó đối với cá nhân và tổ chức. Trước hết, hãy xem xét các bằng chứng từ nghiên cứu thực nghiệm.

Một nghiên cứu trên 3.059 nhân viên thư viện tại 36 trường đại học Trung Quốc cho thấy nhận thức về chính trị tổ chức làm giảm đáng kể sự gắn kết công việc (work engagement), với hệ số hồi quy -0.363 (p < 0.01).

Điều này đặc biệt rõ nét ở nhóm nhân viên từ 30-50 tuổi, với hệ số -0.413 (p < 0.01), dẫn đến giảm năng suất gián tiếp vì sự gắn kết thấp hơn thường liên quan đến tỷ lệ nghỉ việc cao và hiệu quả làm việc kém. Nghiên cứu này cũng ngụ ý rằng chính trị công sở làm suy giảm sự hài lòng công việc, phù hợp với các phát hiện khác cho thấy nó gây demotivation và giảm cam kết tổ chức.

Hơn nữa, một khảo sát của Gallup trên hơn 5.000 nhân viên tiết lộ rằng gần 70% cho biết chính trị công sở ảnh hưởng tiêu cực đến tinh thần và năng suất, trong khi các tổ chức khuyến khích hành vi chính trị lành mạnh chỉ thấy tăng 30% sự hài lòng – một con số thấp so với thiệt hại tổng thể.

Nghiên cứu của Ferris (2005) cho thấy political skill là năng lực đọc tình huống, xây dựng mạng lưới, gây ảnh hưởng chân thành. Đây là kỹ năng quan trọng, nhưng chưa đủ, và thường bị lạm dụng dẫn đến hậu quả tiêu cực. Ví dụ, theo Vigoda (2000), nhận thức về chính trị tổ chức có mối quan hệ tiêu cực với thái độ công việc như sự hài lòng và cam kết tổ chức, đồng thời tăng ý định nghỉ việc và hành vi lơ là.

Nhiều nghiên cứu trước dịch Covid cũng bổ sung rằng chính trị công sở liên quan mạnh mẽ đến căng thẳng tâm lý, giảm hiệu suất và tăng ý định nghỉ việc thông qua giảm tinh thần, với mối quan hệ tiêu cực mạnh mẽ đối với sự hài lòng công việc và cam kết cảm xúc. Kacmar và Ferris (1991) cũng chỉ ra rằng chính trị công sở gây căng thẳng công việc, kiệt sức và burnout, khiến nhân viên ghét bỏ môi trường làm việc.

Những phát hiện này cho thấy rằng ngay cả khi cá nhân cố gắng rèn luyện EQ để "sống sót", họ vẫn phải đối mặt với mất mát thời gian và năng lượng, dẫn đến giảm năng suất cá nhân và sự thù ghét ngày càng tăng đối với công việc.

Hành vi chính trị có thể mang “mặt sáng” (tạo cơ hội đổi mới, bảo vệ nhân viên yếu thế) hoặc “mặt tối” (phe phái, thủ đoạn).

Bối cảnh văn hóa và cơ chế minh bạch quyết định mặt nào thắng thế, nhưng các nghiên cứu cho thấy mặt tối thường chiếm ưu thế, gây hại lớn cho năng suất tổng thể.

Một nghiên cứu gần đây khám phá mối quan hệ giữa nhận thức chính trị tổ chức và các yếu tố như sự hài lòng công việc, căng thẳng, gắn kết và hiệu suất, cho thấy chính trị công sở tăng căng thẳng (hệ số dương đáng kể) và giảm sự hài lòng, gắn kết cũng như hiệu suất.

Cụ thể, các giả thuyết được kiểm chứng bao gồm: chính trị tổ chức làm giảm sự hài lòng công việc và hiệu suất, đồng thời tăng căng thẳng và giảm gắn kết nhân viên.

Theo Robbins (2008), các hành vi chính trị xấu như thiếu tin cậy, gây sợ hãi, chia rẽ và nghi ngờ làm giảm năng suất tổ chức. Khảo sát của American Psychological Association (APA) cho biết 75% nhân viên tin rằng chính trị công sở góp phần vào mức độ căng thẳng, với 34% coi nó là nguồn lo lắng chính, và các công ty có hoạt động chính trị cao báo cáo tăng 50% tỷ lệ nghỉ việc.

Nghiên cứu từ Journal of Occupational Health Psychology còn chỉ ra rằng nhân viên tiếp xúc với chính trị cao trải qua lo âu và trầm cảm tăng, với 40% báo cáo suy giảm sức khỏe thể chất, dẫn đến trung bình ba ngày nghỉ bệnh thêm mỗi năm, gây thiệt hại hơn 100.000 USD về năng suất.... Những con số này chứng minh rằng chính trị công sở không chỉ lãng phí thời gian mà còn tạo ra môi trường độc hại, khiến nhân viên ghét bỏ công việc và giảm hiệu quả tổng thể.

Nhiều “dark politics” không bắt nguồn từ EQ cá nhân mà từ hệ thống. Ví dụ, việc lạm dụng NDA để bịt miệng nạn nhân quấy rối ở Anh đã trở thành vấn đề chính sách lao động, chứ không chỉ là câu chuyện ứng xử nơi công sở. Tương tự, Robbins và Judge (2013) nhấn mạnh rằng quyết định lương thưởng và thăng tiến thường mang tính chính trị, dẫn đến cạnh tranh tài nguyên hạn chế và cảm giác bất công.

Lý thuyết công bằng (equity theory) của Adams (1965) giải thích rằng nhận thức bất công về đầu vào (nỗ lực) so với đầu ra (lương, thăng tiến) có thể thúc đẩy hành vi thay đổi tiêu cực, ảnh hưởng đến hiệu suất dịch vụ.

Khảo sát của Society for Human Resource Management (SHRM) năm 2021 cho thấy 75% nhân viên cảm thấy kiệt sức vì chính trị công sở, với 48% chứng kiến hành vi độc hại, và các công ty có chính trị mạnh thấy tăng 15% tỷ lệ nghỉ việc.

Năm 2022, SHRM báo cáo 60% nhân viên cho biết việc điều hướng chính trị ảnh hưởng tiêu cực đến sự hài lòng công việc, với ví dụ một đội ngũ marketing giảm 25% năng suất do mưu đồ chính trị.

Gần 50% nhân viên trong khảo sát APA cho rằng chính trị công sở ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe tâm thần, với 1/4 cảm thấy không gắn kết do các cuộc thảo luận chính trị.

Những vấn đề này không phải là "bản chất con người" không thể thay đổi, mà xuất phát từ hệ thống thiếu minh bạch, đòi hỏi cải cách thể chế để bảo vệ nhân viên.

Vì vậy, thay vì coi chính trị công sở chỉ là “EQ + khéo léo” và khuyên mọi người học cách sống sót, ta nên nhìn toàn diện và ưu tiên phản biện: Nó là lực cản lớn, gây mất thời gian cho gossip và phe phái, giảm năng suất qua căng thẳng và kiệt sức, đồng thời tạo nên sự thù ghét công việc dẫn đến tỷ lệ nghỉ việc cao.

Cá nhân có thể rèn kỹ năng chính trị có đạo đức, nhưng điều này không đủ nếu hệ thống vẫn khuyến khích mặt tối. Doanh nghiệp phải thiết kế cơ chế minh bạch, quy trình công bằng như đánh giá hiệu suất dựa trên dữ liệu thay vì mối quan hệ, và khuyến khích văn hóa phản hồi mở. Luật pháp cần tạo khung bảo vệ mạnh mẽ hơn, như cấm lạm dụng NDA trong trường hợp quấy rối hoặc thúc đẩy chính sách lao động công bằng, để “mặt sáng” của chính trị phát huy mà không cần nhân viên phải "chiến đấu" hàng ngày.

Chính trị công sở có thể tồn tại, nhưng không phải là thứ không thể kiểm soát. Bằng chứng là các nghiên cứu cho thấy nó chủ yếu là lực cản, và việc nó trở thành động lực xây dựng hay nguyên nhân gây hại phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống, không phải cá nhân học cách thích nghi. Thay vì chấp nhận và "sống sót", chúng ta nên thúc đẩy thay đổi để tạo môi trường làm việc lành mạnh, nơi năng suất và sự hài lòng được ưu tiên hơn mưu đồ.