Các chữ "Q, W, và X" đã từng bị cấm ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Năm 1928, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ quyết định thay đổi bảng chữ cái của mình. Hệ thống chữ viết cũ của Thổ Nhĩ Kỳ dùng chữ Ả Rập, vốn có hình thức quá xa lạ nên cực kỳ khó học. Nhiều người nước ngoài sống ở Thổ Nhĩ Kỳ nhiều năm, nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ trôi chảy nhưng vẫn không thể đánh vần hay đọc nổi tên đường. Trẻ em cũng mất nhiều thời gian hơn để học đọc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ so với những ngôn ngữ dùng chữ Latin. Thế nên Thổ Nhĩ Kỳ quyết định tiếp nhận chữ Latin, giống hàng trăm ngôn ngữ khác đã làm từ trước.

“Ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ đã bị giam cầm trong nhiều thế kỷ, và giờ đây nó đang cởi bỏ xiềng xích,” Tổng thống Mustafa Kemal Atatürk tuyên bố. Ông giải thích rằng bảng chữ cái Latin sẽ giúp tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dễ hiểu hơn với thế giới phương Tây, từ đó đưa đất nước tiến bước cùng những quốc gia văn minh hơn.

Năm 1928, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ quyết định thay đổi bảng chữ cái. Trước đó, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ được viết bằng chữ Ả Rập, vốn quá xa lạ về hình thức nên cực kỳ khó học. Ngay cả nhiều người nước ngoài sống ở Thổ Nhĩ Kỳ nhiều năm, nói tiếng Thổ trôi chảy, vẫn không thể đánh vần hay đọc được bảng hiệu đường phố. Trẻ em thì học đọc tiếng Thổ Nhĩ Kỳ chậm hơn nhiều so với các ngôn ngữ dùng chữ Latin. Vì vậy, Thổ Nhĩ Kỳ đã chọn chuyển sang dùng bảng chữ cái Latin, giống như hàng trăm ngôn ngữ khác. “Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ đã bị giam cầm suốt nhiều thế kỷ, và giờ đây nó đang được tháo bỏ xiềng xích,” Tổng thống Mustafa Kemal Atatürk tuyên bố. Ông nói thêm, chữ Latin sẽ giúp tiếng Thổ Nhĩ Kỳ dễ hiểu hơn với phương Tây, nhờ đó đất nước có thể cùng tiến bước với các quốc gia văn minh.

Bảng chữ cái Ả Rập cũ có gần 500 ký tự, ác mộng thực sự cho dân in ấn. Còn bảng chữ cái Thổ Nhĩ Kỳ mới chỉ có 29 ký tự:

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Nó trông khá giống bảng chữ cái tiếng Anh vì cùng dựa trên chữ Latin. Một vài ký tự đặc biệt (có dấu) được thêm vào để phù hợp với cách phát âm tiếng Thổ, trong khi ba chữ cái bị coi là thừa thãi thì bị loại bỏ. Ba chữ cái đó là Q, W và X. Lập luận là chúng hoàn toàn có thể thay thế bằng K, V và KS. Vì thế “taxi” trở thành “taksi”, còn “Nowruz” (Tết của người Ba Tư) thì thành “Nevruz”.

Sau đó là công việc khổng lồ: thay đổi toàn bộ biển hiệu công cộng trên khắp cả nước. Tên đường, cửa hàng, bến xe, cơ quan, nhà ga, tất cả đều phải viết lại bằng chữ mới. Báo chí bỏ bộ chữ cũ, văn bản chính thức được cập nhật, sách giáo khoa in lại. Các ngã tư tràn ngập những cuốn tập học vỡ lòng dạy chữ cái mới. Tất cả công dân từ 16 đến 40 tuổi đều bắt buộc phải học, và trường lớp được mở ra phục vụ riêng cho việc này. Chỉ riêng Istanbul đã có gần 200.000 người đăng ký học. Bản thân Kemal cũng đi khắp Anatolia để vận động, tổ chức những buổi dạy học công khai như sân khấu lớn và phát động các “Cuộc diễu hành chữ cái”.

Việc thay đổi chữ viết cho cả một dân tộc 14 triệu người chỉ trong vài tuần là một thành tựu giáo dục phi thường. Đa số đều vui vẻ học chữ cái mới, nhưng cũng không ít người tiếc nuối nét đẹp của chữ Ả Rập, vốn được dùng nhiều trong trang trí nhà thờ Hồi giáo.

Khi Atatürk loại bỏ Q, W và X khỏi bảng chữ cái, ông không chỉ đơn giản bỏ đi mà còn thẳng tay cấm, coi việc dùng công khai là phạm luật. Cách duy nhất để hợp pháp dùng ba chữ cái này là trong những từ mượn từ tiếng Anh hay ngôn ngữ khác. Ví dụ, một trong những kênh truyền hình lớn ở Thổ Nhĩ Kỳ là “Show TV”, và có cả bảng quảng cáo khổng lồ cho máy photocopy Xerox. Nhưng năm 2007, thị trưởng một thành phố ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ đã bị khởi tố chỉ vì gửi thiệp chúc mừng Tết “Nowruz” (người Kurd và người Ba Tư ăn mừng), do có chữ W. Chính tả chính thức phải là “Nevruz”. Những vụ việc tương tự từng xảy ra với nhiều quan chức khác.

Người Kurd đã chịu sự phân biệt đối xử của chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ suốt nhiều thập kỷ. Việc hạn chế ngôn ngữ của họ chỉ là một hình thức đàn áp văn hóa khác đối với cộng đồng thiểu số này.

Nhưng rồi mọi chuyện thay đổi theo hướng tích cực vào tháng 10/2013, khi chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ chính thức bãi bỏ lệnh cấm Q, W và X. Vài năm gần đây, chính phủ đã dần nới lỏng các hạn chế đối với việc học và sử dụng tiếng Kurd. Năm 2009, một kênh truyền hình tiếng Kurd 24/7 của nhà nước được thành lập. Trước đó, các kênh tư nhân phát sóng tiếng Kurd chỉ được phép 45 phút mỗi ngày hoặc bốn giờ mỗi tuần. Đến năm 2012, môn tiếng Kurd vốn chỉ học được ở trường tư đã trở thành môn tự chọn trong trường công.

Người Kurd đã có những bước tiến nhỏ như vậy, nhưng những vấn đề lớn hơn, như cải cách bầu cử hay việc giam giữ hàng loạt tù nhân Kurd, thì vẫn chưa được giải quyết.