CUỘC CHIẾN TRANH NGA – PHÁP (1812) PHẦN III: BORODINO

Vị trí này không tốt, tệ hơn nữa là không có nước.

Tinh thần quân đội đã bị ảnh hưởng bởi cái cảm giác đầy tủi nhục và tất cả tướng tá đều lớn tiếng và mạnh dạn thanh phiền; sự bất mãn lan rộng và kỷ luật bị lung lay. Việc cách chức [Barclay de Tolly]… đã trở thành một yêu cầu cấp thiết.

Quân đội chẳng còn bất kì niềm tin nào vào vị Tư lệnh hiện tại… Một chỉ huy mới là điều cần thiết, một người có đủ thẩm quyền để quản lí toàn quân và Bệ hạ nên bổ nhiệm ngay lập tức; nếu không, nước Nga sẽ mất.

Làm sao ta lại có thể mong đợi những người lính nhiệt huyết này rút lui được cơ chứ?

Pháo thủ, ngựa hay bất kì sự sống nào đều đã bị hỏa lực của chúng tôi tiêu diệt.

Họ đã chiếm các đơn vị pháo của tôi nhiều lần, nhưng tôi đã giành lại. Trận đánh đã kéo dài suốt 6 tiếng đồng hồ trước toàn quân... Trong trận đánh, tôi đã mất gần như toàn bộ những lữ đoàn trưởng, tham mưu trưởng lẫn sĩ quan cấp cao của mình [...]

Cuộc sống của họ là một cuộc đấu tranh liên tục.

Murat đã cảnh báo khả năng [sự rút lui của người Nga] ấy với chúng tôi; và nhiều lần chúng tôi cảm thấy như ánh lửa trại của họ đang yếu dần, và tưởng như chúng tôi có thể nghe thấy tiếng của họ đang rời đi. Nhưng chính ánh sáng ban mai đã dặp tắt ánh lửa trại của họ.

Đêm trước trận đánh là Chủ nhật, nhiều người đã bàn tán về sự im lặng khác thường đang bao trùm doanh trại hôm đó. Để nâng cao tinh thần binh lính, Kutuzov đã cho rước biểu tượng của Đức Mẹ đồng trinh Smolensk đi khắp quân đội”

Những người lính ở trong tình trạng khá tốt, và vì họ đã được nghỉ ngơi trong vài ngày qua, nên giờ họ ngồi, quấn mình trong những chiếc áo khoác dài màu xám, quanh đống lửa - và thường cùng nhau hát vang những bài hát quốc ca mà người dân Nga yêu thích. Tiếng hát này trước trận chiến có một tác động kỳ lạ đối với tôi, và tôi đã nghe nó trong vài giờ cho đến khi cuối cùng tôi ngủ thiếp đi vì kiệt sức… Ngày 7 tháng 9 vừa rạng sáng khi tôi bị đánh thức bởi tiếng gầm rú của đại bác từ sườn phải của chúng tôi gần làng Borodino, và trận chiến bắt đầu.

Tình cờ đúng ngày hôm ấy, Hoàng đế nhận được từ Paris một bức chân dung Vua La Mã — đứa trẻ mà cả Đế chế chào đón với niềm hân hoan chẳng kém gì chính Hoàng đế. Kể từ ngày con trai chào đời, ngày nào người ta cũng thấy bức chân dung ấy bên cạnh Napoleon trong cung điện, biểu lộ những tình cảm dịu dàng nhất; và nay, nơi cánh đồng xa xôi này, giữa những chuẩn bị đe dọa như thế, khi ông lại nhìn gương mặt hiền từ ấy, trái tim người lính của ông bỗng mềm lại một cách lạ lùng. Ông đặt bức tranh trước lều và gọi các tướng, thậm chí cả binh sĩ Cận vệ già, mong được sẻ chia cảm xúc với những lão binh ấy, cho gia đình riêng của mình gặp gỡ gia đình quân ngũ, và trưng bày biểu tượng hy vọng này ngay giữa cơn nguy biến.

Nhiều lần ông gọi Bessières — vị thống chế mà ông tin cậy nhất trong việc chỉ huy đạo quân tinh tuyển — để hỏi xem nhu cầu của cận vệ đã được lo đủ chưa. Ông lấy khẩu phần ba ngày bánh bích quy và gạo từ chính kho dự trữ của họ phát cho những người này. Rồi, sợ rằng lệnh có thể không được chấp hành, ông đích thân bước ra hỏi bọn lính cận vệ (grenadiers) gác trước lều xem họ đã nhận khẩu phần chưa. Hài lòng với câu trả lời, ông quay về chợp mắt, nhưng chỉ ít phút sau lại bật dậy gọi người.

…một đĩa súp bánh mì nấu cùng gốc nến mỡ. Nhưng trong tình cảnh đói khát, ngay cả món kinh tởm này cũng trở nên ngon miệng. Tôi nằm xuống và ngủ yên lành, như thể ngày mai sẽ chẳng khác hôm nay, giống nhau như hai quả trứng.

Chúng tôi đã nhìn thấy vị trí của quân Nga, và nó rất kiên cố; chúng tôi thấy công sự của họ, và phía sau là những khối quân đông đảo, vũ khí của họ sáng lấp lánh dưới ánh mặt trời. Chúng tôi biết họ có pháo binh rất nhiều và chắc chắn đã dốc hết sức để tập trung càng nhiều quân càng tốt cho trận đối đầu này. Trận đánh hẳn sẽ rất khốc liệt, cho cả hai phe. Chúng tôi tin chắc rằng quân đội mình đông hơn và quen thuộc với nghệ thuật chiến tranh hơn. Nhưng chúng tôi cũng biết rằng quân Nga rất kiên định, và họ chiến đấu ngoan cường ngay cả khi hứng chịu đạn chùm (canister).

Ngày mồng 6 chúng tôi đã chuẩn bị cho trận đánh lớn vào hôm sau; vài người lau chùi súng và vũ khí, vài người khác làm băng cứu thương cho thương binh, có người viết di chúc, và những người khác thì ca hát hay ngủ với vẻ dửng dưng hoàn toàn. Toàn bộ Cận vệ Đế chế đều nhận lệnh phải xuất hiện trong quân phục chỉnh tề.

Sau một quãng đi bộ khá dài để trinh sát vị trí của hai bên, tôi quay lại trại bivouac và dành thời gian cho bài học đầu tiên về cách chơi cờ vua từ thiếu tá Fanfette [một sĩ quan tùy tùng của tướng Dessaix], người say mê trò chơi này và luôn mang theo mình một bộ cờ nhỏ bằng bìa các-tông gấp làm tám mảnh, do chính ông chế tạo rất khéo léo. Tôi buộc phải lên ngựa trước khi ván cờ kết thúc, bỏ lại Fanfette với bàn cờ. Nhưng khi tôi trở về, ông cho tôi xem bản ghi lại nước cờ đến chỗ chúng tôi đã chơi, và ba bốn tháng sau, chúng tôi mới hoàn tất ván ấy ở Berlin.

Chúng tôi lội qua một con suối và đi ngang qua tàn tích của một ngôi làng bị thiêu rụi. Cách chúng tôi chừng năm trăm mét, chúng tôi thấy một hàng long kỵ Pháp, phía sau họ là một số kỵ binh đã xuống ngựa. Chúng tôi tiến lại gần hơn, gần như trong tầm bắn, và thậm chí có thể nhận ra khuôn mặt của những tên lính long kỵ . Chúng đội những chiếc mũ khổng lồ và mặc áo choàng làm bằng loại vải màu sáng. Chúng giống như những pho tượng trên lưng ngựa. Sau khi đã thỏa mãn cơn tò mò khi được nhìn thấy kẻ thù, chúng tôi vội vàng trở lại bên khẩu pháo của mình, may mắn thay, mà không phải trả giá cho sự táo tợn ấy.

Ta biết; nhưng ta có tám mươi nghìn quân. Ta sẽ tiến đến Moscow với sáu mươi nghìn người. Những kẻ tụt lại phía sau sẽ nhập lại với ta ở đó, rồi các tiểu đoàn chắp vá nữa, và chúng ta sẽ còn mạnh hơn trước khi giao chiến.

Đêm lạnh và Napoleon bị cảm nặng đến nỗi gần như mất giọng. Tuy nhiên, vào lúc ba giờ sáng hôm sau, ông lên ngựa và phi dọc theo chiến tuyến để tự trấn an rằng kẻ thù vẫn có ý định giao chiến và chúng không thay đổi vị trí. Khi tôi gặp lại ông, ông đang ở trên bãi cỏ cạnh đồn lũy. Ban tham mưu của ông cách ông khoảng 30 bước chân. Bên cạnh ông là Berthier, Caulaincourt và Duroc; các thống chế của ông, những người mà ông vừa ra lệnh, đã rời đi.

Binh sĩ! Đây là trận đánh mà các ngươi hằng mong đợi. Chiến thắng nằm trong tay các ngươi! Giờ đây, nó là tất yếu đối với chúng ta. Nó sẽ đem lại cho ta nơi trú đông sung túc, và con đường trở về Tổ quốc thật gần. Hãy chiến đấu như tại Austerlitz, như tại Friedland, như tại Vitebsk, như tại Smolensk! Hãy để muôn đời sau nhắc đến các ngươi với niềm tự hào rằng: ‘Anh ấy đã có mặt trong trận đánh dưới chân tường thành Moscow!’

Gửi Toàn quân trước trận Borodino ngày 7 tháng 9 năm 1812

Trong đêm, chúng tôi có thể nghe thấy tiếng hát, tiếng trống dồn và nhạc quân hành vang lên từ trại địch. Đến lúc rạng đông, chúng tôi nhìn thấy một dàn pháo hùng hậu đã được bố trí ngay đối diện. Rồi một điều kinh ngạc xảy ra: tiếng đại bác của địch, khi bắt đầu khai hỏa, vang rền đến mức át cả mọi âm thanh bắn súng khác. Cuộc oanh kích ấy kéo dài cho đến giữa trưa, và những đám khói dày đặc che mờ cả bầu trời.

Cuộc rút lui thật gian nan, và việc vượt cầu vô cùng nguy hiểm. Tôi chưa bao giờ phải hứng chịu làn hỏa lực khốc liệt đến thế. Xung quanh chen lấn trên cầu mạnh đến nỗi suýt nữa tôi bị xô ngã xuống sông. Quân ta chịu tổn thất nặng nề, hoàn toàn không tương xứng với khoảng thời gian thực sự tham chiến; chỉ trong vòng mười phút, chúng tôi đã mất phần lớn binh lính và ba mươi sĩ quan.

Đại đội chúng tôi tiến lên để tấn công ba pháo đài đất trước mặt. Rẽ hơi chếch sang phải, xuyên qua một số bụi rậm, chúng tôi áp sát pháo đài đầu tiên và lập tức hứng chịu hỏa lực pháo binh. Pháo đài đầu tiên đã bị quân phía trước chúng tôi chiếm được, nên chúng tôi tiếp tục tiến về vị trí thứ hai. Bốn tiểu đoàn của chúng tôi được triển khai nối tiếp nhau. Pháo đài cùng bốn khẩu pháo nhanh chóng rơi vào tay quân ta. Chẳng bao lâu sau, một đám đông lính bắn tỉa địch từ phía trái xông tới, trong khi một khối bộ binh dày đặc cũng đang áp sát. Tôi liền triển khai tiểu đoàn của mình và xung phong đánh vào cột quân ấy; chúng phải lùi lại, nhưng qua đó chúng tôi lại bị lộ sườn trước đạn chùm từ pháo binh đặt trong một ngôi làng. Tiểu đoàn gần như bị quét sạch, hàng chục binh lính ngã gục từng lúc một. Chúng tôi cố tiến tiếp về phía khe núi ngăn cách với ngôi làng, nhưng lại thấy một khối quân khác của địch đang đều bước tiến về phía mình. Số ít còn sống sót đành quay gót rút lui, nhưng vẫn giữ nhịp bắn liên tục vào khối quân ấy. Chúng tôi tới được pháo đài nhưng không thể giữ nổi, vì nó mở về phía địch. Quân Nga liền ào lên, buộc chúng tôi phải rời bỏ vị trí. Tôi nhảy khỏi công sự đất và bỏ chạy, suýt nữa bị một tên lính Nga chộp lấy áo choàng dài. Tôi vội nhảy qua hào. Tôi bị bắn ít nhất hai mươi lần, nhưng may mắn thoát nạn, dù chiếc mũ chóp (shako) của tôi đã trúng đạn.

...chúng tôi thấy một đợt xung phong của thiết kỵ Nga lao đến như một cơn bão. Họ không nhắm trực tiếp vào chúng tôi, mà nhằm vào một khẩu đội gồm 30 khẩu pháo của ta… Mặc dù đợt xung phong ấy hứng chịu hỏa lực của chúng tôi khi vượt qua, nhưng nó không làm họ chậm lại, cũng giống như loạt đạn chùm từ khẩu đội của chúng tôi cũng không ngăn nổi họ, và họ đã xô đổ nó… Nhưng chẳng bao lâu sau, họ bị các phi đội kỵ binh của ta đánh bật trở lại...

… Khói thuốc súng che khuất quân Pháp hoàn toàn, chúng tôi không thể thấy đội hình hay biết họ tiến được đến đâu. Có một sĩ quan tùy tùng của tôi đứng chếch bên trái, sau một loạt đạn nữa ông ta kêu lên: ‘Ngài hãy tự cứu lấy mình đi, thưa ngài!’ Tôi quay lại và cách đó chỉ chừng 15 thước (khoảng 14 mét), tôi thấy lính phóng lựu Pháp ào vào đồn lũy của tôi với lưỡi lê gắn sẵn.

Tiếng hô En avant! (Tiến lên!) vang dội bên tai chúng tôi, sức mạnh của đợt xung phong từ khổng lồ này như muốn cướp đi hơi thở của chúng tôi... Kỵ binh Pháp hiện ra từ đám bụi, với ánh sáng lóe trên giáp sắt, tiếng leng keng của vỏ kiếm, và mặt trời phản chiếu rực rỡ trên những chiếc mũ sắt gắn đuôi ngựa của họ. Say sưa trong men chiến thắng, đoàn kỵ binh oai vệ ấy dồn sức công phá vào bức tường thép của chúng tôi...

Binh sĩ, quay đầu lại! Hãy đi và để bị giết cho xong!

Hãy theo ta, đừng than khóc hắn [Montbrun], mà hãy đến và báo thù cho cái chết của hắn.

Auguste de Caulaincourt

Người và ngựa – còn sống, bị thương, đã chết – nằm la liệt từng tốp sáu, tám, chất chồng lên nhau, phủ kín các lối tiếp cận, tràn ngập cả hào lẫn bên trong công sự. Trong lúc chúng tôi đang tiến lên, họ khiêng thi thể Tướng Caulaincourt đi. Ông được mấy kỵ binh giáp nặng đưa qua trước mặt chúng tôi, đặt trên một tấm áo choàng trắng của kỵ binh nặng, loang lổ những vết máu lớn.

Trận chiến đã cướp đi của bọn anh rất nhiều người, trong đó có nhiều người bạn thân, và anh thực sự tiếc thương cho sự mất mát ấy. Anh may mắn thoát ra mà không hề hấn gì, dù chiếc quần dài và áo choàng lớn của anh đã bị nhiều viên đạn súng trường xé rách. Hoàng đế hiện đang thay thế những sĩ quan đã ngã xuống, và Người đã rộng lòng chấp thuận đề nghị của đại tá anh rằng anh sẽ được bổ nhiệm làm phụ tá. Thế là từ nay anh sẽ bỏ chiếc ba-lô nặng nề, và anh sẽ khoác lên vai đôi cầu vai sĩ quan.

Được băng bó sơ sài bằng cỏ khô và rên rỉ thảm thiết, họ sống sót trong những ngày đầu chỉ nhờ vài hạt ngũ cốc lẫn trong lớp rơm mà họ nằm lên, và chút ít bột mà tôi có thể phân phát. Khi nấu được chút súp thì cũng phải mang đến tận nơi, nhưng chúng tôi chẳng có gì để đựng cả! Thật may mắn, tôi tình cờ tìm được khá nhiều chiếc bát nhỏ vốn dùng để đặt đèn dầu, nhờ vậy mà chúng tôi có thể cho bệnh nhân uống chút nước. Việc thiếu nến quả là một nỗi khổ sở khôn tả.

Tôi đích thân mang đi 128 cái xác, những người đã bị dùng làm gối cho kẻ hấp hối, và đã chết từ nhiều ngày trước.

Ngay đây, rất gần, trong toàn bộ sự kinh hoàng của nó, là thung lũng Shevardino, gần chỗ sư đoàn Morand từng đóng quân khi trận đánh bắt đầu. Đây là chiến trường, từ lâu sau khi trận kịch chiến đã lắng xuống, lâu sau khi những cơn cuồng nộ tắt đi, lâu sau khi những tiếng hô vang danh dự và bổn phận — những thứ bóp nghẹt cả nhân tính — đã biến mất. Giờ đây, chiến trường mang một bộ mặt như ta thấy trước mắt: những khối quân đội khổng lồ đã bị gọi đi tới một bãi thắng trận khác, và sự tĩnh lặng của nấm mồ ngự trị tuyệt đối. Thân xác nằm ngổn ngang từng đống, kẻ thù và đồng minh cùng hòa chung trong một nền hòa bình thăm thẳm. Lác đác vẫn có con ngựa còn cựa quậy, sống sót sau khi chủ nó đã gục ngã. Càng tiến lại gần, chúng tôi càng thấy rõ các xác chết sau mười một ngày đã bắt đầu rữa nát. Dưới bầu trời u ám, những dải sương mù như thể vì lòng thương xót đã che mắt chúng tôi, để khỏi phải chứng kiến thêm cảnh điêu tàn rộng lớn này. Thế nhưng, vẫn thấy rõ những đường nét đẫm máu của đại redoubt, nơi mà quyền chiếm giữ đã bị tranh giành bằng một cơn cuồng nộ không dứt. Một cột trụ được dựng ngay trong redoubt, khắc dòng chữ rằng nơi đây Montbrun và Caulaincourt an nghỉ, giữa vòng vây những anh hùng đã ngã xuống. Vinh quang của quân ta cũng được khắc ghi nơi các pháo đài ấy, bởi chính ở đây, khi bị áp đảo bởi quân số địch, Murat đã tìm chỗ trú ẩn bên chúng tôi. Tại đây, trên cánh đồng này, chúng tôi đã khắc vào trang sử cái tên Borodino không bao giờ phai nhòa. Chưa từng có cuộc đấu tranh nào giằng co đến thế; chưa từng có trận đánh nào huy động nhiều quân đến vậy, hay gây nên nhiều thương vong đến thế trên một khoảng đất hẹp như vậy.

Bất chấp tốc độ rút lui, người Nga vẫn kịp chôn cất tử sĩ của họ, cũng như những thương binh đã chết dọc đường. Thật đáng suy ngẫm: những con người mà chúng ta từng khinh miệt, cho là kém văn minh, lại tỏ ra quan tâm hơn nhiều đến thương binh và bày tỏ sự kính trọng đối với người đã khuất — hơn cả chúng ta, những kẻ tự hào là người Pháp văn minh. Chúng ta bỏ mặc thương binh cho chết dần vì thiếu thốn, và chỉ chịu chôn cất những xác chết nào chắn lối đi của mình. Còn về sự thờ ơ đối với thương binh địch rơi vào tay ta thì quả thật vượt ngoài mọi sự hiểu nổi. Vô số kẻ bất hạnh ấy đã trút hơi thở cuối cùng trên mảnh đất đẫm máu của họ; những lời kêu van, khẩn thiết của họ chẳng làm lay động được trái tim các binh sĩ chúng ta, những kẻ đi qua một cách vô cảm. Những ai còn sống sót giờ đây chỉ còn biết cắn răng chịu đựng; không thể cựa mình hay bò đi, họ quấn mình trong áo choàng lớn và lặng lẽ chờ đợi định mệnh.