CHIẾC LA BÀN NGHỀ NGHIỆP

Mình từng nghĩ đến một độ tuổi thích hợp thì nên phấn đấu làm quản lý, leo các nấc thang sự nghiệp. Nhưng đến khi làm quản lý và kiệt sức, mình nhận ra: đó lại không phải là điều mình cần.

Từ đó, mình điều chỉnh lại la bàn công việc của bản thân.

Khi chiêm nghiệm lại hành trình nghề nghiệp, mình quan sát thấy mọi người hiếm khi rời bỏ công việc chỉ vì một lý do duy nhất. Không phải chỉ vì lương thấp. Cũng không hẳn vì quá bận. Và càng không chỉ vì mất động lực.

Thường là vì một thứ nào đó đã lệch khỏi trục cân bằng.

Nếu hình dung sự nghiệp như một chuyến đi biển, thì điều quan trọng nhất không phải tốc độ con tàu, mà là chiếc la bàn. Khi la bàn lệch đi một chút, con tàu vẫn chạy rất nhanh — chỉ là càng đi càng xa nơi mình muốn đến.

Daniel Kahneman từng nghĩ thu nhập chỉ giúp tăng hạnh phúc đến $75,000, rồi đi ngang. Nhưng nghiên cứu mới nhất năm 2023 của chính ông cùng Matthew Killingsworth cho thấy: điều này chỉ đúng với 15-20% người kém hạnh phúc nhất.

Với 80% còn lại, hạnh phúc vẫn tăng liên tục theo thu nhập, thậm chí tăng tốc sau $100,000.

Điều này có nghĩa là gì? Nếu bạn đang không hạnh phúc - có thể vì la bàn đã lệch - thì tăng lương không giúp được nhiều. Nhưng nếu hướng đi đúng, thu nhập vẫn góp phần quan trọng vào chất lượng cuộc sống.

Giống như một con tàu đã đủ nhiên liệu. Đổ thêm xăng không giúp nó biết nên đi đâu.

Tâm lý học nghề nghiệp xem công việc là nơi con người xây dựng bản sắc. Con người không tìm ra bản thân trước rồi mới chọn nghề; ngược lại, họ thử nghiệm vai trò thông qua công việc để dần hình thành bản sắc.

Nhiều người làm việc để sống. Nhưng sau một thời gian, nếu công việc chỉ dừng lại ở đó, họ cảm thấy trống rỗng. Vì con người cần nhiều hơn tiền - họ cần cảm giác đang phát triển.

Người Hy Lạp cổ đại gọi trạng thái phát huy đúng năng lực là areté — sự xuất sắc đến từ việc sống đúng chức năng tự nhiên của mình. Một mũi tên hoàn thành mục đích không phải khi bay xa nhất, mà khi bay đúng hướng.

Khi công việc giúp ta tiến gần hơn tới năng lực cốt lõi, động lực xuất hiện tự nhiên. Khi lệch hướng, sự trì trệ xuất hiện dù điều kiện bên ngoài vẫn ổn.

Trong mô hình Nhu cầu – Nguồn lực công việc, kiệt sức không đơn thuần đến từ khối lượng công việc lớn, mà từ sự mất cân bằng giữa yêu cầu công việc và nguồn lực tâm lý cá nhân.

Một người có thể làm việc rất nhiều mà vẫn ổn nếu công việc phù hợp với cách họ suy nghĩ. Nhưng chỉ vài giờ trong môi trường sai nhịp cũng đủ làm cạn năng lượng.

Năng lượng không biến mất ngay lập tức. Nó hao mòn âm thầm, giống như la bàn bị lệch từ trường từng chút một. Đến khi nhận ra, con tàu đã đi rất xa khỏi hướng ban đầu.

Nhiều người tưởng mình thiếu kỷ luật. Thực ra họ chỉ đang tiêu hao sai loại năng lượng.

Chúng ta thường nghĩ ba yếu tố này có thể cộng lại: lương cao bù cho mệt mỏi, môi trường tốt bù cho thiếu học hỏi, hoặc học được nhiều thì chịu cực một thời gian cũng được.

Nhưng qua trải nghiệm, mình học được: trải nghiệm nghề nghiệp vận hành giống phép nhân hơn phép cộng.

Chất lượng công việc = Thu nhập × Học hỏi × Năng lượng

Một yếu tố về 0, toàn bộ trải nghiệm sụp xuống.

Đó là lý do tại sao lương cao, học được nhiều, nhưng kiệt sức thì toàn bộ trải nghiệm vẫn tệ.

Người mới đi làm tối ưu thu nhập.

Sau vài năm, họ tìm sự phát triển.

Đến một lúc nào đó, điều quý nhất lại là năng lượng còn lại sau giờ làm.

Nhưng khi nhận ra điều này, nhiều người đã quen sống trong một hướng đi lệch.

Nghịch lý nằm ở chỗ: sự nghiệp không sụp đổ khi mọi thứ tệ hẳn. Nó lệch dần khi mọi thứ "đủ ổn".

Con tàu hiếm khi chìm vì bão lớn. Nó thường lạc đường vì một chiếc la bàn sai vài độ.

Có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là công việc hiện tại tốt hay xấu.

Mà là: chiếc la bàn nghề nghiệp của chúng ta đang chỉ đúng hướng, hay chỉ đang khiến ta di chuyển rất hiệu quả… về một nơi mà mình chưa từng muốn đến?